«Ο όρος “κοινωνική βία” είναι απολύτως πραγματικός και διόλου τεχνητός»

fros.jpg

Ο Στίβεν Φρος Ο Στίβεν Φρος είναι καθηγητής στο Ινστιτούτο Ανθρωπιστικών Επιστημών του Κολεγίου Μπέρκμπεκ του Πανεπιστημίου του Λoνδίνου

Θεωρείται από τους σημαντικότερους θεωρητικούς της Ψυχανάλυσης και της Κοινωνικής Θεωρίας. Ο Στίβεν Φρος, καθηγητής στο Ινστιτούτο Ανθρωπιστικών Επιστημών του Κολεγίου Μπέρκμπεκ του Πανεπιστημίου του Λoνδίνου και ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους της ψυχαναλυτικής προσέγγισης στις ψυχοκοινωνικές σπουδές και τις κοινωνικές επιστήμες εν γένει, βρίσκεται στην Ελλάδα για τη διάλεξη που θα δώσει σήμερα στο Μέγαρο Μουσικής με θέμα «Ψυχανάλυση και κοινωνική βία».

Η διάλεξη διερευνά τη σχέση ανάμεσα στην ψυχανάλυση και την κρατική βία, μέσα από παραδείγματα που δείχνουν πώς οι θεσμοί της ψυχανάλυσης θα μπορούσαν να «διαφθαρούν» στο πλαίσιο ενός αυταρχικού καθεστώτος.

Μήπως όμως εν τέλει και στην ίδια την ψυχαναλυτική διαδικασία ενυπάρχει βία; Και τελικά πώς γίνεται οι πιο «προοδευτικές» τάσεις στην ψυχανάλυση –που είναι επίσης πραγματικές– να κινητοποιηθούν σε συνθήκες κοινωνικού καταναγκασμού;

• Στην αρχαία Ελλάδα, η Βία ήταν αδελφή του Ζήλου, της Νίκης και του Κράτους. Πόση αλήθεια φέρει ο μύθος αυτός;

Το ότι το κράτος είναι μία άλλη «μορφή» της βίας συνιστά μία κοινωνικοπολιτική λογική, την οποία υιοθέτησε και ο Φρόιντ, ο οποίος πίστευε πως ο πολιτισμός συνίσταται στη δολοφονία του «αρχικού πατέρα» από τους «γιους» του. Συνακόλουθα, υπάρχει και η αίσθηση πως όλες οι κοινωνικές δομές εμπεριέχουν βία, καθώς βασίζονται στην απόρριψη κάποιων κοινωνικών ομάδων και την αποδοχή κάποιων άλλων -γεγονός που ισχύει.

Από την άλλη, δεν είναι λίγοι ακόμη και σημερινοί ηγέτες κρατών που χρησιμοποιούν τη βία για να αποδείξουν πως είναι ισχυροί (Τραμπ, Πούτιν, Ασαντ κ.ά.). Είναι αυτό που ο Φρόιντ ονόμαζε «υπερεγώ»: ένας εσωτερικός σωφρονισμός, που δομείται πάνω στην κοινωνική βία.

Τέλος, η σύγκριση με την αρχαία ελληνική μυθολογία, που όπως είδαμε φέρει στοιχεία αλήθειας, θα μπορούσε να αντικατασταθεί ιδανικά με την αντίστοιχη άλλων πολιτισμών, όπου το κράτος συνδέεται με τη δικαιοσύνη και το έλεος -αν και αυτό είναι κάτι που βλέπουμε σπάνια, πρέπει να παραδεχτώ.

• Αρκετοί υποστηρίζουν πως τα τελευταία χρόνια της κρίσης οι άνθρωποι οδηγούνται σε τυφλά κρούσματα βίας, μην ξέροντας εναντίον ποιου ή σε τι πρέπει ν’ αντισταθούν.

Δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει κάτι τέτοιο: που χρειάζεται να διαχωρίσουμε την πραγματική αιτία πόνου και αδικίας από τη φαινομενική. Η πρώτη είναι λιγότερο φανερή, πολυπρισματική και ως εκ τούτου σχεδόν αφηρημένη. Γι’ αυτό και η αντίδραση «σ’ αυτό που φταίει» είναι διασκορπισμένη και χαοτική.

Οσο για τη φαινομενική αιτία, αυτή συνήθως προσωποποιείται στον εκάστοτε πρωθυπουργό: Αυτός φταίει για την κρίση, λέμε. Βέβαια, τελευταία, έχουμε βρει άλλον αποδιοπομπαίο τράγο, και αυτός δεν είναι παρά οι μετανάστες.

Σήμερα για πολλούς, οι μουσουλμάνοι φταίνε για όλα. Ας μην ξεχνάμε: Το να μη θέλουμε να δούμε ή να ανακαλύψουμε τις πραγματικές αιτίες, επιρρίπτοντας τις ευθύνες σε μικρότερες κοινωνικές ομάδες με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, είναι η συνήθης λειτουργία της εξουσίας.

• Συγκεχυμένα αίτια οδηγούν σε μπερδεμένες αντιδράσεις. Υπάρχουν τα κοινωνικά κινήματα, υπάρχει όμως και η τυφλή τρομοκρατία του ISIS. Πώς μπορούμε μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο να ορίσουμε την «αντίσταση»;

Θα μιλήσω για την αντίσταση, προσπαθώντας να τη συνδέσω με την ψυχανάλυση. Υπάρχει η πολιτική αντίσταση, όπως είναι αυτή των κινημάτων που λέτε. Πρόκειται για αντίσταση εναντίον μιας ανώτερης αρχής, που αδικεί και εξουσιάζει. Αυτή χρειάζεται να είναι «ανοιχτή» σε ιδέες και σε κοινωνικά στρώματα, να μη βάζει, αλλά να αφαιρεί όρια και φραγμούς.

Το δεύτερο είδος αντίστασης είναι αυτό που στην ψυχανάλυση ονομάζουμε «άρνηση»: δεν θέλω να ξέρω - δεν με ενδιαφέρει να μάθω. Ουσιαστικά μιλάμε για μια αντίσταση κατά της ίδιας της σκέψης, πόσω μάλλον της ορθής σκέψης. Ισως, εν τέλει, το «σκέφτομαι σημαίνει αντιστέκομαι» χρειάζεται να προηγηθεί της πολιτικής αντίστασης.

• Σήμερα θα μιλήσετε για την κοινωνική βία. Τι περιλαμβάνει ακριβώς αυτός ο όρος; Η παραβίαση ανθρώπινων δικαιωμάτων συνιστά κοινωνική βία;

Ο όρος «κοινωνική βία» είναι απολύτως πραγματικός και διόλου τεχνητός: είναι η βία η οποία «λειτουργεί» σε επίπεδο κράτους και θεσμών, συμπεριλαμβανομένων των Πανεπιστημίων και επαγγελματικών οργανισμών. Φυσικά η παραβίαση ανθρώπινων δικαιωμάτων εμπεριέχεται σ’ αυτήν, όπως και εργασιακών κ.ά.

Μιλάμε για βία τόσο σε φυσικό όσο και σε συμβολικό επίπεδο. Απόψε θα εστιάσω στο πώς η κρατική βία που διαπράττεται από αυταρχικά καθεστώτα διεισδύει σε όλα τα επίπεδα της κοινωνικής εμπειρίας. Το πώς τόσο οι διαπροσωπικές όσο και οι επαγγελματικές σχέσεις «γεμίζουν» με φόβο. Αυτό το είδος της κρατικής βίας είναι δύσκολο να το αντιμετωπίσει κανείς.

Γι’ αυτό και βλέπουμε ακόμη και ευρωπαϊκούς οργανισμούς και θεσμούς να συντηρητικοποιούνται όλο και περισσότερο, κλεισμένοι στην «αυθεντία» τους, ως ένας τρόπος να επιβιώσουν ή και να ευδοκιμήσουν.

• Αν η βία γεννάει βία, σε κρατικό αλλά και κοινωνικό επίπεδο, πώς μπορούμε να ξεφύγουμε από αυτόν τον φαύλο κύκλο;

Καταρχήν, η φυσική βία συνήθως απαιτεί επίσης φυσική βία για να αποφευχθεί. Ωστόσο, αν θέλουμε να εμβαθύνουμε στο θέμα, είναι βέβαιο σχεδόν πως εφόσον η βία οδηγήσει σε πόνο και βάσανα, είναι πολύ δύσκολο να ξεφύγεις από τον φαύλο κύκλο της «συμμετρικής βίας», όπως την ονομάζουμε: η δράση κινητοποιεί την αντίδραση, η δυσαρέσκεια την αγανάκτηση και έτσι η καταστροφικότητα (προσωπικότητας και κοινωνίας) διαιωνίζεται.

Αυτό που προτείνει η ψυχανάλυση, σε επίπεδο κρατικής βίας, είναι πως κανένας τέτοιος κύκλος δεν θα κλείσει αν οι ιθύνοντες δεν αναγνωρίσουν το λάθος τους και δεν πάρουν την ευθύνη των πράξεών τους. Φυσικά, αυτό δεν είναι κάτι που γίνεται εύκολα ή που συμβαίνει συχνά.

Ποιος πολιτικός παραδέχεται ότι ασκεί βία; Γι’ αυτό και είναι τόσο δύσκολο έως αδύνατον να αποφύγουμε παρόμοιες αντιδράσεις. Ωστόσο, αυτό το βήμα (της παραδοχής) είναι απαραίτητο για να ξεκινήσει η αντίστροφη πορεία.

Ο καθηγητής θα μιλήσει σήμερα, στις 19.00, στο Μέγαρο Μουσικής. Πρόλογος και συντονισμός συζήτησης: Χλόη Κολύρη (ψυχαναλύτρια). Επιμέλεια κύκλου «Θεωρία στο Μέγαρο: Φιλοσοφία, Κριτική, Ιστορία»: Κώστας Δουζίνας. Στα αγγλικά με ταυτόχρονη μετάφραση. Είσοδος ελεύθερη με δελτία προτεραιότητας (η διανομή ξεκινά από τις 17.30).

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας