Ο ναζισμός με τα μάτια ενός κομμουνιστή

Σήμερα πια είμαστε εξοικειωμένοι με τις εικόνες από τη ναζιστική Γερμανία και τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Εκατοντάδες ντοκιμαντέρ έχουν γυριστεί, χιλιάδες αρχεία έχουν ανοίξει ή δημιουργηθεί, βιβλία έχουν γραφτεί.

Η φρίκη ειναι πια κοινός τόπος. Οταν όμως βγήκε στις σοβιετικές αίθουσες, στις 16 Δεκεμβρίου του 1965, και λίγο αργότερα στην υπόλοιπη Ευρώπη, το ντοκιμαντέρ του Μιχαήλ Ρομ «Ο αληθινός φασισμός», η θηριωδία του ναζισμού, σε ζωντανές, πραγματικές εικόνες, γυρισμένες μάλιστα από τους ίδιους τους Γερμανούς, για τις δικές τους προπαγανδιστικές ανάγκες οι περισσότερες, ακόμα εξέπληττε, ακόμα σόκαρε. Κι ας είχε προηγηθεί πριν από δέκα χρόνια το πρωτοπόρο «Νύχτα και ομίχλη» του Αλέν Ρενέ που έριξε φως στα ναζιστικά στρατόπεδα.

Σήμερα, βέβαια, η θρυλική, για πολλούς λόγους, ταινία του Μιχαήλ Ρομ, σημαντική προσφορά της σαββατιάτικης «Εφ.Συν.» στους αναγνώστες της, έχει άλλη λειτουργία. Διδάσκει, όπως μόνον η μνήμη μπορεί να το κάνει, ειδικά σε καιρούς που η Ακροδεξιά, ακόμα και η νεοναζιστική, απενοχοποιείται στην Αμερική και σε χώρες της Ευρώπης. Και έχει επιπλέον κι ένα μεγάλο, καθαρά κινηματογραφικό και πολιτικό ενδιαφέρον, που οφείλεται στην προσωπικότητα του σκηνοθέτη, στην ιδεολογία του και, φυσικά, στην πατρίδα του και την ιστορική περίοδο που γυρίστηκε. Ψυχρός Πόλεμος, οι παλιοί σύμμαχοι που έριξαν τον Χίτλερ εχθρεύονται, πολεμούν, κατασκοπεύουν ο ένας τον άλλο.

Η ταινία του Ρομ, αποκλειστικά δημιούργημα του μοντάζ, αποτελείται από υλικά παρμένα κυρίως από τους ναζί -επίκαιρα του υπουργείου Προπαγάνδας, προσωπικά φωτογραφικά αρχεία του ίδιου του Χίτλερ, ανώνυμα ερασιτεχνικά φιλμ των SS- αλλά και από σοβιετικές και πολωνικές αρχειακές πηγές. Διακόπτεται πότε πότε από σύγχρονες κινηματογραφικές λήψεις από τις ανατολικές χώρες, αλλά και από τις ΗΠΑ. Και σχολιάζεται συνεχώς, ασταμάτητα, από την ίδια τη φωνή του σκηνοθέτη, σε πρώτο πρόσωπο.

Εχουν γραφτεί πολλά για τον «Αληθινό φασισμό» του μέντορα και δασκάλου του Ταρκόφσκι, αλλά και του δικού μας Μάνου Ζαχαρία. Ο Ρώσος σκηνοθέτης (1901-1971) ήταν κάποτε δημοφιλής σε Αθηναίους σινεφίλ της Αριστεράς, κυρίως με τις δύο ταινίες του για τον ηγέτη της σοβιετικής επανάστασης: «Ο Λένιν τον Οκτώβρη» (1937) και «Ο Λένιν το 1918» (1939). Μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, ο Ρομ μετά το 20ό συνέδριό του (1956) και την αποκαθήλωση του Στάλιν σιωπά δημιουργικά.

Είναι γνωστό ότι ο Στάλιν εκτιμούσε τη δουλειά του, κάτι που ίσως έδινε στον σκηνοθέτη τη δυνατότητα να του απευθύνει με επιστολές την οργή του για διάφορες ενέργειες, αλλά και τον καλυμμένο αντισημιτισμό του διευθυντή του υπουργείου Κινηματογράφου -ο πατέρας του Ρομ είχε εβραϊκή καταγωγή.

Ετσι, το 1962, μια ομιλία του στο Ινστιτούτο Ιστορίας των Τεχνών θα τον κάνει αμέσως σύμβολο μιας νέας πολιτικά γενιάς κινηματογραφιστών, που διεκδικούν την ελευθερία τους, αλλά θα δυσχεράνει τις σχέσεις του με την εξουσία.

«Πρέπει να σκεφτόμαστε, να μιλάμε, να γράφουμε με ολόκληρο τον εαυτό μας. Είναι πολύ σημαντικό να αποκαλύψουμε τον Στάλιν και τον σταλινισμό, αλλά έχει εξίσου μεγάλη σημασία να αναγνωρίσουμε αυτά που άφησε μέσα μας ο σταλινισμός. Ο καθένας μας πρέπει να σκύψει μέσα του, να κοιτάξει γύρω του και να αποτιμήσει τι συμβαίνει σήμερα στην καλλιτεχνική ζωή», είπε ο Μιχαήλ Ρομ. Πάλευε με το παρελθόν του; Ξεκαθάριζε ότι στο εξής δεν θα δεχόταν συμβιβασμούς στη φωνή και την τέχνη του;

Κάποιοι ιστορικοί του σινεμά υποστηρίζουν ότι τρία χρόνια αργότερα, που ο «Αληθινός φασισμός» βγήκε στις σοβιετικές αίθουσες, το κόμμα έκανε ό,τι μπορούσε για να περιορίσει τον αριθμό τους και να πνίξει την απήχηση της ταινίας, ενώ σκληρές κριτικές γράφτηκαν στις πιο επίσημες εφημερίδες. Μπορεί κανείς να πει με βεβαιότητα ότι μια ταινία για τη δημιουργία, την άνθηση και την εξάπλωση του ναζισμού ήταν ο δικός του τρόπος να θυμίσει (με την ευκαιρία) πόσο κοντά ίσως πέρασαν από παρόμοιους μηχανισμούς και οι ίδιοι οι Σοβιετικοί την περίοδο του Στάλιν; Ο κάθε θεατής της ταινίας θα κρίνει από μόνος του.

Σημασία έχει ότι ο Μιχαήλ Ρομ με αυτό το πελώριο «εγώ», που διαπερνά την ταινία του, ένα «εγώ» επιθετικό, καταγγελτικό, διδακτικό αλλά και πνευματώδες και με χιούμορ φέρνει τον άνθρωπο στο κέντρο της ταινίας. Τον απλό άνθρωπο, που μπορεί να μετατραπεί σε δολοφόνο και τέρας.

Τον απλό άνθρωπο, που οφείλει να ξανασκεφτεί τον εαυτό του και την κοινωνία στην οποία ζει. Να η πολιτική και τόσο σύγχρονη δύναμη του «Αληθινού φασισμού», που καταρρίπτει κάθε υπόνοια ότι πρόκειται -αναγκαστικά- για ένα ακόμα σοβιετικό προπαγανδιστικό όπλο. Γιατί, βέβαια, πώς θα γινόταν αλλιώς, ο Ρομ, μαζί με την παρουσίαση του ναζισμού, κάνει και κάτι άλλο. Εξυμνεί με πίστη και αγάπη την προσφορά της Σοβιετικής Ενωσης στην ήττα του Χίτλερ, εξαφανίζει κάθε άλλο (συμμαχικό, δυτικό) αίμα που χύθηκε, ενώ -είπαμε, δεκαετία του '60 είναι- δεν διστάζει να βρει ίχνη φασισμού σε καθημερινές σκηνές από τις ΗΠΑ και την Αγγλία.

Με λίγα λόγια, ο «Αληθινός φασισμός» είναι μια πλήρης, σύνθετη, ερεθιστική κινηματογραφική και πολιτική εμπειρία, που κάνει πιο πλούσια την προσωπική συλλογή του καθενός μας. Χάρη στην «Εφ.Συν.».

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας