Ο Διαφωτισμός και η γέννηση της μοντέρνας ταυτότητας

vivlio

Friedrich Schleiermacher «Περί μετάφρασης, ερμηνείας και κριτικής» Μετάφραση-σχόλια: Δημήτρης Υφαντής-Βάλια Κακοσίμου Εισαγωγή-επιμέλεια: Δημήτρης Υφαντής Ροές/Φιλοσοφική Βιβλιοθήκη, 2017 Σελ. 216

Τα κείμενα του Φρίντριχ Σλαϊερμάχερ (1768-1834) που συγκεντρώνονται στον άψογα μεταφρασμένο και εξαιρετικά επιμελημένο τόμο με τίτλο Περί μετάφρασης, ερμηνείας και κριτικής υπερβαίνουν κατά πολύ ό,τι εννοούμε σήμερα ως μετάφραση, ερμηνεία και κριτική.

Πριν η λογοτεχνική μετάφραση, η κειμενική ερμηνεία και η φιλολογική κριτική οργανωθούν σε αυτόνομες πρακτικές και σε ξεχωριστές θεωρητικές «μαθήσεις», με διακριτές μεθοδολογίες, παραδόσεις και κανόνες, ο Σλαϊερμάχερ, ώριμος συνεχιστής του γερμανικού Διαφωτισμού και μεταλαμπαδευτής της κληρονομιάς του στον γερμανικό Ρομαντισμό, θέλησε να κάνει τα πεδία αυτά άξονες μιας νέας γενικής μεθόδου για τις «τέχνες του λόγου», η οποία θα διεύρυνε, στη γραμμή του Διαφωτισμού, το πρόγραμμα της μεθοδικής επιστημονικής γνώσης από τη φύση στον άνθρωπο (θα επανέλθουμε αμέσως σε αυτό).

Η σκέψη του δεν άργησε να θεωρηθεί –πρώτα από τον πολλαχώς διάδοχό του Βίλχελμ Ντιλτάι– ιδρυτική της ερμηνευτικής σχολής στη φιλοσοφία και τις επιστήμες του ανθρώπου, η οποία βρήκε στον 20ό αιώνα τρανταχτή έκφραση στα γραπτά του Χάιντεγκερ και του Γκάνταμερ, ενώ, ειδικά στον τομέα των μεταφραστικών σπουδών, η διάλεξή του «Περί των διαφόρων μεθόδων της μετάφρασης» (το εκτενέστερο και το μόνο άλλωστε ολοκληρωμένο κείμενο της εδώ συλλογής, καθώς τα άλλα δύο, οι «Εισαγωγές» στην ερμηνευτική και στην κριτική, είναι ανακατασκευές από σημειώσεις του ίδιου του συγγραφέα ή φοιτητών του), αναπαράγεται και διδάσκεται σταθερά μέχρι σήμερα ως ο θεμέλιος λίθος της νεότερης μεταφραστικής θεωρίας.

Εχει ενδιαφέρον να σταθούμε σε αυτό το τελευταίο κείμενο (το οποίο πρόσφατα είχε μεταφραστεί ξανά στα ελληνικά, στη δίγλωσση έκδοση με τίτλο Περί των διαφόρων μεθόδων του μεταφράζειν, εκδ. Gutenberg, 2014), για να δούμε πώς η γενική μέθοδος που παρουσιάζεται αποσπασματικά στις δύο μικρές «Εισαγωγές» του Σλαϊερμάχερ έχει μια φιλοσοφική σημασία η οποία δεν περιορίζεται στην επιμέρους πρακτική εφαρμογή μιας ευρύτερης θεωρίας.

Η αναδιάταξη των τεχνών του λόγου που επιχειρεί ο Σλαϊερμάχερ και η υπαγωγή τους στην «ερμηνευτική» δεν έχει ως τέτοια τίποτα το πρωτότυπο: ακολουθεί μια τάση εξαιρετικά διαδεδομένη στην Ευρώπη από την Αναγέννηση και μετά, που πέρασε έντονα στη Γερμανία από τους εκπροσώπους του γερμανικού Διαφωτισμού, για μια εκκοσμίκευση των λογικών σπουδών με την πρόταξη των πιο πρακτικά προσανατολισμένων εκφάνσεών τους και την περιθωριοποίηση των θεολογικών τους προεκτάσεων. Το μεθοδικό αυτό πρόγραμμα προηγείται χαρακτηριστικά της νεότερης φυσικοεπιστημονικής «μεθόδου», προετοιμάζοντάς τη με τις οικουμενικές αξιώσεις του και τη σκόπευσή του.

Ετσι, η κατά Σλαϊερμάχερ ερμηνευτική έρχεται ουσιαστικά να επεκτείνει αυτόν τον πολύ πρώιμο «λογικό θετικισμό» (με την κυριολεκτική έννοια των όρων, που δεν δεσμεύεται από το ομώνυμο φιλοσοφικό ρεύμα των αρχών του 20ού αιώνα) στην ανθρώπινη ιστορία και τα προϊόντα της, ολοκληρώνοντας, τρόπον τινά, τον νεωτερικό κύκλο που ξεκινά από τις λογικές σπουδές, περνά στη φύση και επιστρέφει στο πεδίο του λόγου, εννοούμενο τώρα όχι ως «λογο-τεχνία», αλλά ως λογοτεχνία όπως την καταλαβαίνουμε σήμερα: σώμα πρωτότυπων κειμένων προς ανάγνωση, ψυχαγωγία και διαπαιδαγώγηση.

Και εδώ ακριβώς αναδύεται, ταυτόχρονα με το αίτημα «ολοκλήρωσής» της, η εξόχως προβληματική μοντέρνα ταυτότητα, η οποία αρχικά σχηματίστηκε ως εγκόσμιο «λογικό» πνεύμα, έγινε έπειτα «κύριος και κάτοχος της φύσης» και μετατράπηκε τελικά σε εξαφανιζόμενο μεσολαβητή δύο απομακρυσμένων, στον χρόνο ή/και στον χώρο, ιστορικών «εαυτοτήτων»: της συγγραφικής και της αναγνωστικής.

Το ερμηνευτικό υποκείμενο του Σλαϊερμάχερ «είτε θ’ αφήσει τον συγγραφέα κατά το δυνατόν στην ησυχία του και θα μετακινήσει τον αναγνώστη προς αυτόν, είτε θ’ αφήσει τον αναγνώστη, κατά το δυνατόν, στην ησυχία του και θα μετακινήσει τον συγγραφέα προς εκείνον» (σ. 75), μια αρχή που ο Σλαϊερμάχερ συμμερίζεται με τον Γκέτε και για την οποία θα μπορούσε να πει κανείς ότι συμπυκνώνει όχι μόνο τη μεταφραστική θεωρία των μοντέρνων, αλλά και τη μοντέρνα (ερμηνευτική) θεωρία της ταυτότητας.

Αξιοσημείωτα δε, ο Σλαϊερμάχερ επιβεβαιώνει τη διαρκή επικαιρότητά του προκρίνοντας απερίφραστα (όπως και όλοι οι θεωρητικοί της μετάφρασης έκτοτε, μέχρι και τον ίδιο τον Ντεριντά) τη μετακίνηση του αναγνώστη προς τον συγγραφέα, αναγνωρίζοντας δηλαδή στο «πρωτότυπο» μια απαραμείωτη ετερότητα, την οποία ο ερμηνευτής-μεταφραστής μπορεί μόνο, μέσα στην ατέρμονη ερμηνευτική κίνηση, να μεταβιβάζει ολοένα περισσότερο, ολοένα καλύτερα και πιο διαφωτιστικά, αλλά ποτέ πλήρως, στο υπό (ανα-, επί- ή δια-) μόρφωση κοινό.

Από κάθε άποψη, ωστόσο, το σημαντικό είναι αυτό που «χάνεται στη μετάφραση» – και αυτό που χάνεται δεν είναι απλώς το «πρωτότυπο», αλλά η ίδια η μετάφραση-ερμηνεία, έτσι όπως αντικειμενοποιείται στο ενδιάμεσο του πομπού-πηγής και του δέκτη-κοινού της: η πλήρως διαφωτισμένη, ιστορική, «μοντέρνα» ταυτότητα είναι εν τέλει, θα έλεγε κανείς, ένας ανώνυμος, αταυτοποίητος διαφωτισμός ανάμεσα, αλίμονο, σε ταυτοτικές Συμπληγάδες.

Για την έκδοση αυτή του Σλαϊερμάχερ, όπως και για όλη τη σειρά «Φιλοσοφική Βιβλιοθήκη» των εκδόσεων Ροές, ιδιαίτερα εύσημα αξίζουν στον υπεύθυνό της, Δημήτρη Υφαντή, του οποίου η δουλειά μεταφέρει επίμονα και συστηματικά στα καθ’ ημάς κεντρικά κείμενα της γερμανικής, ιδίως, νεότερης και σύγχρονης φιλοσοφίας. Οι καιροί δεν είναι (στην πραγματικότητα, ποτέ δεν ήταν) εύκολοι για κάτι τέτοιο, αλλά όσο τα ελλείμματα χρονίζουν, τόσο τέτοιες προσπάθειες μέλλει να αποδώσουν τους καρπούς τους όπως τους πρέπει: διακριτικά και στη μακρά διάρκεια.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας