Ο αντιεξουσιαστικός «Πουλολόγος»

vivlio.jpg

ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΖΩΩΝ Διήγησις των Τετραπόδων Ζώων & Πουλολόγος Κριτική έκδοση Hans Eideneier Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (ΠΕΚ) Σελ. 354

Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις  
Επιμέλεια:
Γιώργος Σταματόπουλος

Το αντιεξουσιαστικό βυζαντινό ποίημα πολιτικής σάτιρας «Πουλολόγος» μαζί με το ποίημα «Διήγησις των Τετραπόδων Ζώων» εξέδωσαν οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (ΠΕΚ) σε έναν εξαιρετικά φροντισμένο τόμο, σε κριτική έκδοση του Γερμανού μελετητή, βυζαντινολόγου Hans Eideneier.

Ο «Πουλολόγος», ποιητική σύνθεση άγνωστου ποιητή του 14ου αιώνα, με βάση τα πουλιά σατιρίζει την πολιτική και διοικητική γραφειοκρατία και ιεραρχία του Βυζαντίου. Εχοντας αφομοιώσει στοιχεία από τους «Ορνιθες» του Αριστοφάνη σε δημώδη γλώσσα, χρησιμοποιεί τη βωμολοχία η οποία ανατρέπει την αυστηρή και αυταρχική αντίληψη για την τέχνη, ξεφεύγοντας εντελώς από τα θεολογικά όρια.

Αυτό θέτει σημαντικά ζητήματα για την κοινωνία του Βυζαντίου και τις ριζοσπαστικές διεργασίες και μεταβολές που συντελούνται μετά τον 12ο αιώνα και ιδιαιτέρως τον 13ο και τον 14ο, όπου έχουμε ουσιαστικά την περίοδο της Δυτικής Αναγέννησης. Για να διαγνωστεί σε βάθος αυτή η κρίσιμη φάση για τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή ιστορία, πρέπει να εκδοθούν, εκτός από τα μεγάλα μουσικά έργα, τα επιστημονικά και τα φιλοσοφικά, για να κατανοηθεί το σύνολο του πολιτισμικού αυτού φαινομένου για το οποίο υπάρχει μια λανθασμένη, γκρίζα άποψη.

Ως προς τη δομή του έργου στον «Πουλολόγο», ο Αετός, «ο μέγας βασιλεύς απάντων των ορνέων», όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά ήδη στον πρώτο στίχο, καλεί τα πουλιά στον γάμο και τη χαρά του παιδιού του. Στη σύναξη αυτή όπου μετέχει «το πλήθος όλον των ορνέων», αφού «εφάγασιν, επίασιν εις την χαράν εκείνην, ηφέραν και δικάσιμον απάνω εις το τραπέζιν».

Μαζί με το γλεντοκόπι αρχίζει η σκληρή κριτική μεταξύ των πουλιών για προτερήματα και ελαττώματα, όπου βγαίνει το υπερεγώ της εξουσίας και καθρεφτίζει καταστάσεις της πολιτικής, κοινωνικής και θρησκευτικής εξουσίας. Ταυτόχρονα αναφέρονται και χαρακτηριστικά λαών που συνορεύουν με το Βυζάντιο. Τον χορό της κριτικής ανοίγει ο πελαργός κατά του κύκνου:

«Ειπέ με, κύκνε σύσσουμε και μακροσφονδυλάτε,

μελανοπόδη, αγριόφωνε και λιμνοαναθρεμμένε,

και παντελώς κακότυχος, τι θέλεις εις τον γάμον;

Να κιλαηδής ουκ ημπορείς, να παίζης ουκ ηξεύρεις,

και μόνον ήλθες, άτυχε, φοβέριστρον ομοιάζεις».

Η απάντηση του κύκνου προς τον πελαργό είναι σκληρή:

«Εμέν τα λέγεις, ελεεινέ, χαλκέα, κοπολάτα,

οπού έφαγες την ενθήκην σου, το στάμενον το ξένον,

και τώρα ευρίσκεις, άτυχε, οκάπου παλαιοκάρφιν,

και από ορμισιάν, εις ορμισιάν υπάγεις και καθέζεις».

Τα αλληλοκαρφώματα που παραπέμπουν σε ανθρώπους υψηλών αξιωμάτων σε άλλους στίχους παίρνουν πιο φανερή μορφή, όπως η κριτική του γλάρου στη χήνα με σεξουαλικά υπονοούμενα.

«Χαρά εις την χήναν την καλήν, την χήναν την μουσούναν,

οπού φορεί την τσαπερού την ανασκομπωμένην,

και οπίσω προς τον κώλον της πουγγί και να βαστάζη,

να γέμη νέματα ψιλά, τα έκλεψεν της κυράς της».

Ασκείται κριτική σε αυτούς που υποτάχθηκαν στη φραγκοκρατία από την πασιδόνα στη φράγκισσα κίσσα.

«Ειπέ, τραυλή, τραυλόγλωσσε και τραυλοκελαδούσα,

μελανομύτρια, τσαπερού, ασχημοποδαρούσα,

δούλη και σκλάβα των Φραγκών, τι θέλεις, εις τον γάμον;»

Ο κόρακας επιτίθεται στο περιστέρι ότι «μετά ταύτα εις τας εκκλησίας σεβαίνεις και πορνεύεις», για να πάρει τη σκληρή απάντηση ως ρασοφόρος ξεπεσμένος:

«Αθλιε μαυροκόρακα, διάβολε εις το χρώμα,

να έλθης πάλι όπισθεν να τον ειπής μανδάτο…..

επήγες και δανείστηκες, έβαλες μαύρα ράσα,

αλλά την γνώμην έχεις την κόραξ κατηραμένε,

σκύλους να τρως και ποντικούς, γαδάρους ψοφισμένους,

ουδέ τα ράσα εντρέπεσαι, κατηραμένε κόραξ».

Το μεγαλύτερο υπερεγώ της εξουσίας το συμπυκνώνει ο πετεινός μαζί με την «απαιδευσιάν», δηλαδή την αμορφωσιά, γι’ αυτό ο Αετός διατάσσει να του κόψουν την ουρά και να του σπάσουν τη μύτη. Το αντιφατικό στοιχείο είναι πως ο Γερμανός μελετητής του έργου Hans Eideneier αντιτίθεται σε κάθε ερμηνευτική οπτική πολιτικής σάτιρας και κριτικής στην εξουσία, εμμένοντας σε μια ουδέτερη άποψη πως «στην πραγματικότητα, η όλη συζήτηση για το αν σε ορισμένα πουλιά είναι αναγνωρίσιμοι ή όχι πολιτικοί υπαινιγμοί εξαρτάται από το πώς φαντάζεται κανείς το κοινό τέτοιων ποιητικών απαγγελιών»!

Το έργο έχει μελοποιηθεί υπέροχα σε μορφή όπερας από τον Χριστόδουλο Χάλαρη.

Αλληλεγγύη

Κάλεσμα για έναν δικαιότερο κόσμο

Noam Chomsky  «Occupy»
Noam Chomsky
«Occupy»
Σκέψεις πάνω στην ταξική πάλη, στην επανάσταση και στην αλληλεγγύη
Εκδόσεις Κέδρος
Αθήνα 2015
Σελ. 232

Το κίνημα των καταλήψεων στις ΗΠΑ, γνωστό ως Occupy, σημείωσε σημαντικές επιτυχίες σε ό,τι αφορά την προστασία των αδύνατων και φτωχών στρωμάτων, κυρίως όμως επανέφερε στην πολιτική συζήτηση θέματα που έχουν εντελώς ξεχαστεί από τους πολιτικούς αλλά και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, όπως ταξική συνείδηση, κοινότητες και πάνω απ’ όλα αλληλεγγύη και εργατικό κίνημα. Οι άνθρωποι δηλαδή άρχισαν να παίρνουν την τύχη τους στα χέρια τους μετά από αρκετές δεκαετίες καταναλωτισμού και αποχαύνωσης, που σήμαινε τεράστια αύξηση των κερδών των ελίτ.

Η αδηφάγος πολιτική των τραπεζών και των πολυεθνικών εταιρειών οδήγησε στην εξαθλίωση των φτωχών στρωμάτων και δυνάμωσε περισσότερο τους κρατικούς κατασταλτικούς μηχανισμούς και την αυθαιρεσία της κρατικής μηχανής. Με δεδομένη την απίσχνανση των κάποτε ισχυρών συνδικάτων και τη διάλυση του εργατικού κινήματος (ισχυρότατου στα τέλη του 19ου αιώνα αλλά και τη δεκαετία του 1930), ήταν σχεδόν φυσικό επακόλουθο η απορρύθμιση της αντιστασιακής δομής της κοινωνίας και η αποσάθρωση της συνοχής της.

Το κίνημα Occupy κατάφερε με τις δυναμικές παρεμβάσεις του και τη φυσική παρουσία των μελών του να αναταράξει τις βεβαιότητες της εξουσίας και να αναδείξει τη δύναμη των κοινωνιών όταν αυτές προτάσσουν την αλληλεγγύη και γίνονται γνώστες των αιτίων των προβλημάτων τους· μια μικρή επανάσταση στο χάος της αποπολιτικοποίησης της αχανούς ηπείρου.

Ο Νόαμ Τσόμσκι παρακολουθεί από κοντά τις ενέργειες του αυτόνομου αυτού κινήματος και καταγράφει τη δυναμική του και τις προοπτικές του, όπως και τους κινδύνους που υποκρύπτουν η συνεχής επέκτασή του αλλά και η έλλειψη στρατηγικής. Το όλο εγχείρημα, διαπιστώνει, είχε μεγάλη επιτυχία, «όμως μιλάμε απλώς για τακτική - και οι τακτικές δεν είναι στρατηγικές. Μια τακτική έχει ημερομηνία λήξης· έχει φθίνουσα απόδοση, είναι αναμενόμενο να προκαλέσει αντιπαλότητες, διότι ο κόσμος δεν θέλει να διαταράσσουν τον ρυθμό της ζωής του... Πρόκειται για τακτική που χρήζει αναθεώρησης.»

Κλειδί είναι η έννοια αλληλεγγύη, στην οποία αφιερώνει τις τελευταίες σελίδες του χρήσιμου για όλα τα κινήματα ανά τον κόσμο βιβλίου του. Από τις εμπειρίες και την πρακτική εμπλουτίζεται η γνώση για να μπορέσει κάποιος να αντισταθεί στον πόλεμο που έχουν εξαπολύσει οι εξουσίες και οι ελίτ εναντίον των κοινωνιών (πόλεμος άγριος και άνισος, ανήθικος και απάνθρωπος).

Χρήσιμες επίσης σελίδες για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, για την προπαγάνδα των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης, για τη διαφήμιση που χειραγωγεί και διαπλάθει ψευδείς συνειδήσεις. Γλώσσα λαϊκή και κατανοητή, παραδείγματα από την ιστορία κάνουν το βιβλίο ελκυστικό και συνάμα παιδαγωγικό χωρίς να έχει τέτοια πρόθεση· προκύπτει αβίαστα από τη ροή της ανάγνωσης. Πνεύμα αλληλεγγύης και ρεαλισμού, στο πνεύμα των Ζαπατίστας: companerismo.