Ο Αλεξανδρινός μιλάει με πολλούς τρόπους

Από τη στιγμή που καθιερώθηκε ο Κωνσταντίνος Καβάφης στην ελληνική λογοτεχνική σκηνή και από τη στιγμή που απέκτησε διεθνή φήμη, δεν έχει πάψει να μελετάται και να διερευνάται η ποιητική του.

Και το εκπληκτικό είναι ότι συνεχίζει να γεννά νέες ερμηνείες, νέους τρόπους ανάλυσης και νέες οπτικές γωνίες, με τις οποίες η ποίησή του, πολύσημη και πολύμορφη, αναδεικνύει τις «καλές πραγμάτει;Eς» της.

Κάθε τέτοια απόπειρα αξίζει ακόμα περισσότερο, αν μπορεί να εξηγεί –σε μια πανοραμική κάτοψη– την καβαφική ποιητική «πόλη», όχι σε μεμονωμένες εκδοχές της όπως αποτυπώνονται σε συγκεκριμένα ποιήματα, αλλά σε μια συνολικότερη προσέγγιση.

Παναγιώτης Ροϊλός  «Κ. Π. Καβάφης: Η οικονομία του ερωτισμού»  Μελέτη  Εστία, 2017  Σελ. 374 Παναγιώτης Ροϊλός «Κ. Π. Καβάφης: Η οικονομία του ερωτισμού» Μελέτη Εστία, 2017 Σελ. 374 |

Σε κάθε τέτοια, ένα μικρό ή μεγάλο μέρος του καβαφικού corpus αναλύεται από τον εκάστοτε μελετητή, στην προσπάθειά του να αναδείξει τον στοχασμό του Αλεξανδρινού και τις ρητορικές και ποιητικές μεθόδους του.

Ετσι, θα μπορέσουμε να προχωρήσουμε λίγο περισσότερο την ερμηνεία του έργου του και να αναθεωρήσουμε, όσο είναι δυνατόν, το ήδη γνωστό στίγμα του.

Τι καινούργιο λοιπόν προσφέρει ο Παναγιώτης Ροϊλός στα τόσα χιλιοειπωμένα για τον Κ. Καβάφη;

Η μελέτη του «Κ. Π. Καβάφης: Η οικονομία του ερωτισμού» (πρωτοδημοσιευμένη το 2009) στην ουσία αποτελείται από δύο, σχετικά ασύνδετα, μέρη, τα οποία ωστόσο μετέχουν μιας κοινής μεθόδου και σύλληψης του καβαφικού έργου.

Από τη μία, χρησιμοποιείται η μετωνυμία ως εργαλείο ξεκλειδώματος των τρόπων με τους οποίους ο ποιητής προσεγγίζει το υλικό του και διαμορφώνει τον χώρο αλλά και την οπτική γωνία με την οποία το βλέπει.

Από την άλλη, η σύγκριση της ποίησης με την οικονομία επανερμηνεύει ποιήματα που περιέχουν όρους της αγοράς ή υπονοούν σχέσεις με το χρήμα και την ανταλλακτική αξία των αντικειμένων ή της τέχνης.

Οι ποικίλοι μετωνυμικοί τροπισμοί, που ορίζουν συχνά τον χώρο με σχέσεις μέρους και όλου, που συνθέτουν τους καβαφικούς χωροχρόνους, που φωτίζουν επιλεκτικά το σκηνικό, είναι –κατά τον Π. Ροϊλό– σημαντικοί τρόποι «έκφρασης».

Αναδεικνύουν την πόλη με όλα τα επιμέρους σημεία της, την Αλεξάνδρεια και την προβληματική συμβίωσή της με τον ποιητή, την εκκλησία έξω από τις θρησκευτικές απηχήσεις της, προβάλλουν το μικρό ως δείγμα του μεγάλου και τονίζουν τη φθαρμένη υλικότητα.

Συνάμα συνθέτουν καβαφικούς πίνακες του ομοφυλόφιλου έρωτα, στηριγμένους τόσο στον πλατωνικό θεό όσο και στις ευρωπαϊκές απόψεις της Παρακμής, καθώς και στις εικαστικές αναπαραστάσεις του.

Ο έρωτας σκιαγραφείται μεταξύ αέναης επιθυμίας και πρόσκαιρης ικανοποίησης, φωτίζεται εμφατικά στα μέρη του σώματος, λ.χ. στα χείλη, όπου η μετωνυμία κορυφώνεται, ή στο βλέμμα, που συχνά αντανακλάται στους καθρέφτες των ποιημάτων του Κ. Καβάφη, και κρύβεται πίσω από αποσιωπήσεις και μεταθέσεις, ώστε να γλιτώσει από την κοινωνική κατακραυγή.

Γενικότερα ο Αλεξανδρινός χρησιμοποιεί έντεχνα τους τροπισμούς της ποίησης για να (απο)κρύψει ό,τι ερωτικό αισθάνεται, αλλά δεν μπορεί να το προβάλει ανοικτά. Κι αυτή η ανάγκη του να κινείται στο ημίφως έκανε τα ποιήματά του μεταιχμιακά και «αμφοτερόγλωσσα», να δείχνουν και να σκιάζουν, να σημαίνουν και να παρασιωπούν.

Από την άλλη, ο Π. Ροιλός συνδέει τις ερωτικές σχέσεις, καθώς και τις καλλιτεχνικές αποτιμήσεις, με τις οικονομικές συναλλαγές, ξεκινώντας από το πώς το πλατωνικό «Συμπόσιο» προσεγγίζει το θέμα.

Στόχος του μελετητή είναι να αποδείξει ότι ο Κ. Καβάφης θέτει σε αμφισβήτηση θεμελιώδεις έννοιες της οικονομίας, δείχνοντας πως η αντιπαραγωγική τέχνη και ο αντι-κερδοφόρος έρωτας αντιστρατεύονται την ιδιοτέλεια του εμπορίου.

Πλείστα ποιήματά του ενσωματώνουν εμπορικούς όρους και εικόνες της αγοράς, ενώ παράλληλα διαδραματίζονται σκηνές που χτίζονται πάνω στην επιθυμία και τις αισθήσεις.

Απέναντι στην επιδίωξη του κέρδους ο ποιητής αντιτάσσει την αισθητιστική προσέγγιση της ζωής, απέναντι στην αγοραπωλησία έργων τέχνης αντιπροβάλλει τον αφιλοκερδή καλλιτέχνη, ο οποίος αποσκοπεί στην ανυστεροβουλία και στη συμβολική σχέση μεταξύ του εαυτού του και του αποδέκτη.

Αποκάλυψη σ’ αυτήν την απόπειρα είναι η ανάγνωση της «Ιθάκης» όχι ως διδακτικής αλληγορίας της ζωής, αλλά ως δείγματος ενός Οδυσσέα που κινείται από εμπορικό λιμάνι σε λιμάνι σαν αστός επιχειρηματίας.

Ετσι, φαίνεται πως ο ήρωας επιδιώκει το οικονομικό ρίσκο, συσσωρεύει πλούτη, ενώ η πατρίδα είναι φτωχή και απρόσφορη για εισοδήματα, και μετατρέπεται σε ωφελιμιστή ταξιδιώτη. Ομως η πορεία του ποιήματος δείχνει ότι «συνδέει το ρίσκο με την αισθητιστική εντρύφηση στην πολυτέλεια», υπονομεύοντας την καπιταλιστική οικονομία και προάγοντας τα «ηδονικά μυρωδικά» σε ύψιστη απόλαυση.

Συνοψίζοντας, μπορώ να πω ότι το βιβλίο του Π. Ροϊλού χρησιμοποιεί τη μετωνυμία για να δείξει τα ρευστά όρια μεταξύ ποιητικού και πεζολογικού στην ποίηση του Κ. Καβάφη, την προβολή του ομόφυλου έρωτα σε ένα κλίμα παρέκκλισης και οικονομικής ανιδιοτέλειας και την υπονόμευση της αγοράς και των νόμων της.

Ετσι, ο μελετητής κατάφερε να μας ξανασυστήσει το έργο του Αλεξανδρινού, προβάλλοντας πτυχές του που επιβεβαιώνουν όσα ξέρουμε αλλά με άλλους τρόπους και ατραπούς.

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας