Ντόρα Ντιαμάντ: ο τελευταίος έρωτας του Κάφκα

mihael_koympfmiler.jpg

Ο Γερμανος συγγραφεας, Μίχαελ Κουμπφμίλερ Ο Γερμανός συγγραφέας, Μίχαελ Κουμπφμίλερ

Οποιος αγαπά τον Φραντς Κάφκα αγαπά και τις γυναίκες του, τις λίγες με τις οποίες συνδέθηκε, αυτός, ένας φανατικός της τέχνης αλλά όχι της ερωτικής ζωής. Κυρίως νιώθουμε ότι γνωρίζουμε τη θρυλική Μίλενα (Γέσενσκα), γιατί της έγραψε παθιασμένες ερωτικές επιστολές, αλλά και γιατί δεν πάει πολύς καιρός που το συγκλονιστικό βιβλίο «Μίλενα από την Πράγα» της Μαργκαρέτε Μπούμπερ-Νόιμαν (εκδόσεις Κίχλη) μας τη γνώρισε ακόμα καλύτερα μέσα από τον εγκλεισμό και τον θάνατό της στο ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ράβενσμπρουκ. Και το όνομα Φελίτσε Μπάουερ κάτι μας λέει, και σ' αυτήν έγραψε πολυάριθμα γράμματα ο Κάφκα.

Υπήρχε, όμως, στη ζωή του μεγάλου συγγραφέα και μια άλλη, μυστηριώδης γυναίκα. Που δεν αναφέρεται σχεδόν ποτέ. Που τα γράμματα που της έστειλε δεν σώθηκαν. Που παρέμεινε μέχρι πολύ πρόσφατα παρεξηγημένη, αποκλεισμένη σχεδόν από τον μικρό κύκλο των γυναικών τού Κάφκα. Κι όμως, είναι η μόνη με την οποία ο συγγραφέας είχε μια κανονική σχέση και μοιράστηκε μαζί της το ίδιο σπίτι, στο Βερολίνο.

Αυτή ήταν δίπλα του όταν πέθανε τον Ιούνιο του 1924 από επιπλοκές της φυματίωσης, σε σανατόριο έξω από τη Βιέννη. Το όνομά της είναι Ντόρα Ντιαμάντ.

Φραντς Κάφκα Ο Φραντς Κάφκα στο βιβλίο του Μίχαελ Κουμπφμίλερ «Το μεγαλείο της ζωής» |

Χάρη στο εξαιρετικό μυθιστόρημα του Γερμανού Μίχαελ Κουμπφμίλερ «Το μεγαλείο της ζωής» (εκδόσεις Αγρα) η Ντόρα μπήκε στη ζωή μας. Ευρωπαϊκό Βραβείο Λογοτεχνίας Jean Monnet (2013), το βιβλίο περιγράφει τους έντεκα τελευταίους μήνες της ζωής τού Κάφκα, από τότε που ο 40χρονος συγγραφέας, καλοκαίρι του 1923, συναντά και ερωτεύεται την -πολύ μικρότερή του- 25χρονη Ντόρα, Εβραία κι αυτή, στη λουτρόπολη Μίριτς, της Βαλτικής. Αυτός παραθέριζε με την αδελφή του, αυτή εργαζόταν σε κατασκήνωση της Εβραϊκής Στέγης του Βερολίνου.

Η σχέση εξελίχθηκε ραγδαία. Θα μας πει όλες τις λεπτομέρειες ο ίδιος ο συγγραφέας, στην κουβέντα που νιώσαμε την ανάγκη να κάνουμε μαζί του αμέσως όταν κλείσαμε το συγκινητικό, αποκαλυπτικό βιβλίο του. Ο έρωτας, η αρρώστια, ο αγώνας του με τη γραφή και ο θάνατος του Κάφκα αλλά και μια ολόκληρη εποχή ζωντανεύουν μέσα από τις σελίδες του, μα πάνω απ' όλα μία μοναδική, δυνατή, συγκροτημένη και παθιασμένη νέα κοπέλα, που τον αγάπησε και του πρόσφερε πράγματα που δεν είχε τολμήσει να γνωρίσει.

• Ποια είναι η σχέση σας με τον Κάφκα ως συγγραφέα;

Μεγάλη ιστορία. Στα 15-16 χρόνια μου άρχισα να διαβάζω Κάφκα με την προτροπή ενός καθηγητή μου· ήταν από τα πρώτα μου διαβάσματα. Ενθουσιάστηκα τόσο από τα μυθιστορήματά του ώστε διάβασα ό,τι υπήρχε και δεν υπήρχε δικό του - γράμματα, τα πάντα. Και σχεδόν ταυτόχρονα άρχισα να γράφω.

Ημουν πολύ νέος και αυθόρμητα άρχισα να τον μιμούμαι, να γράφω κάτι σαν... επίλογο, κατακλείδα των έργων του. Ημουνα πια φοιτητής όταν τελείωσα ένα ας το πούμε «μυθιστόρημα» των 150 σελίδων, αλλά κανένας οίκος δεν το δέχτηκε γιατί ήταν απλούστατα ένα remake του Κάφκα. Τότε αποφάσισα να τελειώσω μια και καλή μαζί του, είχα πάρει ένα καλό μάθημα: «ποτέ μη γράφεις επηρεασμένος από άλλον συγγραφέα».

• Να όμως που γράψατε αυτό το βιβλίο με ήρωα τον Κάφκα.

Ούτε έχω καταλάβει πώς έγινε. Ξαφνικά, μια μέρα, μετά την έκδοση του τρίτου μου μυθιστορήματος, είχα πάρει και κάποιες κακές κριτικές και ήμουν κάπως απογοητευμένος, θυμήθηκα την Ντόρα και τον Κάφκα. Ηταν κάτι πολύ έντονο, σχεδόν μαγικό. «Αυτό πρέπει να κάνω», είπα. Ηξερα απλώς ότι θέλω να γράψω την ερωτική τους ιστορία. Δεν μπορώ να εξηγήσω γιατί.

• Φαντάζομαι ότι τώρα πια μπορείτε να μας πείτε τι το ιδιαίτερο είχε η Ντόρα Ντιαμάντ για σας αλλά και για τον Κάφκα.

Νομίζω ότι τρία στοιχεία της ιστορίας τους με κινητοποίησαν και με σαγήνευσαν. Το πρώτο ήταν ότι είχαν μόνο έντεκα μήνες για να κάνουν όλα αυτά που κανονικά ένα ζευγάρι -αν δεν χωρίσει, βέβαια- κάνει μέσα σε τριάντα τόσα χρόνια. Από την πρώτη στιγμή που συναντήθηκαν μέχρι τον θάνατό του τα έζησαν όλα συμπυκνωμένα, πολύ γρήγορα, σαν να ήξεραν ότι δεν είχαν χρόνο.

Ντόρα Ντιαμάντ Ντόρα Ντιαμάντ |

Το δεύτερο σημαντικό στοιχείο ήταν ότι ο Κάφκα πίστευε σε έναν μύθο, που δυστυχώς είναι ακόμα διαδεδομένος στην κοινωνία μας, ότι δηλαδή ένας καλλιτέχνης πρέπει να διαλέξει ανάμεσα στη ζωή και την τέχνη, σαν να μπορείς μόνο ένα πράγμα να κάνεις, σαν να μην ανήκει ο καλλιτέχνης στην κοινωνία. Στο τέλος, όμως, της ζωής του κατάλαβε ότι αυτή η κατασκευή που είχε κάνει, «ή καλλιτέχνης ή εραστής και σύζυγος», ήταν λάθος.

Εμαθε για πρώτη φορά ότι μπορείς να ζεις με μια γυναίκα στο ίδιο διαμέρισμα και να συνεχίζεις να γράφεις. Και το τρίτο στοιχείο, βέβαια, είναι η ίδια η Ντόρα, που πραγματικά τη θαυμάζω πολύ. Μου άρεσε ο τρόπος της να τον αγαπά χωρίς όρους, αναγνωρίζοντας ότι ο Κάφκα είναι ένα διαφορετικό και ανεξάρτητο πρόσωπο, που πρέπει να το δεχτεί όπως είναι και να πάρει από αυτόν ό,τι είναι δυνατόν να πάρει σ' αυτές τις συνθήκες.

Ηταν τόσο νέα, κι όμως ίσως πιο αποφασιστική από αυτόν. Στο τέλος, πάντως, τα έκαναν όλα μαζί. Γι' αυτό και αποφάσισα να δώσω στο μυθιστόρημα τη μορφή ενός ντουέτου, πρώτα η δικιά του οπτική, μετά η δικιά της.

• Η ζωή της μετά τον Κάφκα ήταν γεμάτη αλλά και δύσκολη. Πιστεύετε ότι τον τραβούσαν δυνατές, ανεξάρτητες γυναίκες, αν σκεφτούμε και τη Μίλενα;

Πολλά τον τράβηξαν κοντά της. Κατ' αρχήν αυτός, ο καθόλου θρησκευόμενος Εβραίος της Δύσης, συνάντησε στην Ντόρα, που προερχόταν από την Πολωνία, την ανατολικοευρωπαϊκή και θρήσκα χασιδική εκδοχή του εβραϊσμού. Γνώρισε έτσι, χωρίς φόβο και καταναγκασμό, μια κουλτούρα και παράδοση από την οποία ίσως θα μπορούσε να ’ρθει η αναζωογόνηση της χαμένης εβραϊκότητας των Δυτικών, όπως άλλωστε πίστευε και ο Μαξ Μπροντ.

Αλλά και από μόνη της η Ντόρα ήταν ελκυστική. Νέα, χαριτωμένη και έτοιμη. Ισως, όμως, το πιο σημαντικό της χαρακτηριστικό για τον Κάφκα ήταν το ότι ζούσε στο Βερολίνο.

Ηταν παλιό του όνειρο να ζήσει εκεί σαν ελεύθερος συγγραφέας, είχε προσπαθήσει να πάει λίγους μήνες πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και δεν τα είχε καταφέρει. Και, ξαφνικά, συναντάει μια νέα γυναίκα που του προσφέρει την ευκαιρία. Ετσι εξηγείται πώς μέσα σε έξι μόνο εβδομάδες πήρε την απόφαση να ζήσει μαζί της. Υπήρχε φυσικά ο έρωτας. Αλλά νομίζω ότι αν η Ντόρα ήταν από το... Ντίσελντορφ, ίσως να μην είχε εξελιχθεί τόσο εύκολα και βιαστικά η σχέση τους.

• Είχατε αρκετά ντοκουμέντα να βασιστείτε ή χρειάστηκε επιπλέον έρευνα; Θέλατε να είστε «αληθινός» απέναντι στις τελευταίες μέρες του Κάφκα ή προτιμούσατε τη συγγραφική ελευθερία σας;

Πρώτα απ' όλα ήθελα να γράψω ένα ωραίο μυθιστόρημα. Τώρα, να απαντήσω στην ερώτησή σας: Ναι, φυσικά ήθελα να είμαι «αληθινός», αλλά τι σημαίνει αυτό; Εψαξα τα πάντα, διάβασα οτιδήποτε μπορούσα να βρω σχετικά με αυτούς τους έντεκα μήνες. Ξέρουμε σχεδόν τα πάντα για τη ζωή του τότε, υπάρχουν γράμματα σε οικογένεια και φίλους του. Αποφάσισα να μην αλλάξω τίποτα.

Δυστυχώς έχει χαθεί η αλληλογραφία του ζευγαριού, αλλά και τα ημερολόγια του Κάφκα εκείνης της περιόδου, κι αυτό το κενό έπρεπε να το καλύψω με τη δική μου έμπνευση. Υπάρχει, πάντως, ένα πολύ σημαντικό στοιχείο: λίγες αδημοσίευτες σελίδες, γύρω στις δέκα, που έγραψε η ίδια η Ντόρα για τη σχέση της με τον Κάφκα, ένα-δυο χρόνια πριν πεθάνει, το 1952, στο Λονδίνο. Μπόρεσα και τις διάβασα.

Επίσης την είχε συναντήσει τότε η Γαλλίδα καθηγήτρια λογοτεχνίας και ειδική στον Κάφκα Marthe Robert, της είχε πάρει ένα είδος συνέντευξης, σύνοψη της οποίας έχει μεταφραστεί στα γερμανικά. Από αυτήν έμαθα διάφορα, όπως, για παράδειγμα, ότι όταν πρωτοσυναντήθηκαν η Ντόρα μαγείρευε ψάρι. Αλλά πώς ακριβώς ξεκίνησε η ιστορία τους, πώς έγιναν ζευγάρι, πώς μιλούσαν ή δεν μιλούσαν, όλες οι λεπτομέρειες της σχέσης τους ήταν δική μου δουλειά.

• Εχουμε όλοι μας μια αμυδρή, ίσως κλισέ εικόνα για τη σεξουαλικότητα του Κάφκα, ότι φοβόταν ή αποστρεφόταν το σεξ... Εσείς σχηματίσατε μια ιδέα γράφοντας το βιβλίο;

Η εικόνα αυτή έχει αλήθειες, αλλά και μύθους. Ξέρουμε ότι ο Κάφκα στα νιάτα του, όπως όλοι οι νέοι της τάξης και της εποχής του, πήγαινε σε μπορντέλα. Ηταν ο μόνος τρόπος να μάθουν το σεξ οι άνδρες στην αρχή του 20ού αιώνα. Ετσι, από αυτή την άποψη, ήταν ένα σεξουαλικό άτομο, είχε κάποιες εμπειρίες.

Αλλωστε -δεν θυμάμαι ακριβώς τις λέξεις-, η Μίλενα μετά τον θάνατό του είπε ότι υπήρξε μεταξύ τους σεξουαλική σχέση χωρίς να έχει τίποτα το πολύπλοκο και περίεργο. Νομίζω ότι η μόνη περιπλοκή στην περίπτωση του Κάφκα δεν ήταν η σεξουαλική πράξη, αλλά οι συνέπειές της, δηλαδή η δημιουργία οικογένειας, το να γίνει πατέρας σαν αυτόν που υπήρξε ο πατέρας του. Αυτά ήταν που δεν ήθελε ο Κάφκα.

• Στο μυθιστόρημά σας είστε, πάντως, διακριτικός στις σεξουαλικές αναφορές σας, σαν να νιώθετε αμήχανα.

Ναι, γιατί είχα μια αντικειμενική δυσκολία, το ότι ήταν βαριά άρρωστος. Υπάρχουν, πάντως, μία ή δύο σκηνές φιλιού. Οταν τελείωσα το μυθιστόρημα το έδωσα σε δύο ειδικούς στον Κάφκα.

Ο ένας μου είπε: «Δεν νομίζω ότι θα τη φίλαγε, δεν θα ήθελε να την κολλήσει». Η προσωπική μου άποψη, όμως, είναι ότι όταν υπάρχει έρωτας αυτόματα υπάρχει και σεξουαλική επιθυμία και έκφραση. Ποιος νοιάζεται τι μορφές είχε η δική τους σεξουαλική επαφή;

Ηταν όμως μέρος της σχέσης τους. Είμαι πεισμένος γι' αυτό, δεν έχω καμιά αμφιβολία. Γιατί, ξέρετε, τις δεκαετίες του '70 και του '80 στη Γερμανία, για τους ειδικούς στον Κάφκα η Ντόρα ήταν απλώς μια «νοσοκόμα», ένα πρόσωπο που «χρησιμοποίησε» τους τελευταίους μήνες της ζωής του.

• Ποιο θα λέγατε ότι είναι τελικά το θέμα, η καρδιά του βιβλίου σας;

Εζησα τα τελευταία χρόνια δυο ιστορίες, όπου ο ένας σύντροφος εγκατέλειπε τον άλλο όταν αυτός αρρώσταινε βαριά. Η Ντόρα έκανε το αντίθετο. Γι' αυτό πιστεύω ότι το βιβλίο μου αφορά στο βάθος την ικανότητά μας αλλά και την ελπίδα μας ότι δεν θα πεθάνουμε μόνοι μας. Τους θαυμάζω και τους δυο τους. Και το δικό της κουράγιο να μην τον αφήσει. Και το δικό του να της επιτρέψει να μείνει δίπλα του όταν έχει πια διαλυθεί σωματικά - δεν είναι καθόλου εύκολο.

Θα ψηφίσω υπέρ του συνασπισμού Μέρκελ και Σοσιαλδημοκρατών

• Αύριο θα μάθουμε αν το SPD θα εγκρίνει τελικά τη δημιουργία ακόμη ενός «μεγάλου συνασπισμού» με τη Μέρκελ. Ως Γερμανός πολίτης, τι πιστεύετε; Συμφωνείτε, διαφωνείτε;

Εκτός από πολίτης είμαι και μέλος του SPD, ξέρετε, κι έτσι θα ψηφίσω κι εγώ, όπως όλα τα μέλη. Η αλήθεια είναι ότι το κόμμα είναι διχασμένο. Λέμε «ναι» στον «μεγάλο συνασπισμό», όταν αναλογιστούμε ότι θα είναι καλός για την Ευρώπη που θέλουμε.

Ομως, όσο σπουδαία δουλειά κι αν έγινε στον προηγούμενο «μεγάλο συνασπισμό», εμείς οι Σοσιαλδημοκράτες στο τέλος ήμασταν οι χαμένοι. Είναι μεγάλη παγίδα, είμαι κι εγώ διστακτικός. Ενα μέρος μου θέλει να ψηφίσει «όχι». Ξέρω, όμως, ότι τελικά θα ψηφίσω «ναι».

Μια εβραιοπούλα στη δίνη της Ιστορίας

Ομορφή, δυναμική, ανυπότακτη, εργατική και τρυφερή, η Ντόρα Ντιαμάντ σημαδεύτηκε από τη σχέση της με τον Κάφκα. Ομως, πριν και μετά απ' αυτόν, διεκδίκησε τη ζωή της, υπερασπίστηκε τις ιδέες της, μπλέχτηκε με αγώνες, πλήρωσε την Ιστορία και την εβραϊκότητά της και πέθανε το 1952 από νεφρική ανεπάρκεια, φτωχή και ξεχασμένη, στα 54 της χρόνια, σε νοσοκομείο του Λονδίνου, όπου ζούσε τη δύσκολη ζωή των Εβραίων μεταναστών.

Γεννημένη το 1898 στην Πολωνία σε οικογένεια φτωχών, θρησκευόμενων Εβραίων, η Ντόρα, ίσως μετά από σύγκρουση με την καταπιεστική ορθόδοξη κοινότητά της και έχοντας αγκαλιάσει τον κοσμικό σιωνισμό, εγκατέλειψε το 1920 την πατρίδα της. Εγκαταστάθηκε στο Βερολίνο. Εκπαιδεύτηκε ως νηπιαγωγός και άρχισε να διδάσκει σε σχολείο της εβραϊκής κοινότητας. Σε δικιά της, άλλωστε, κατασκήνωση τη συνάντησε και ο Κάφκα.

Μετά τον θάνατό του παράκουσε κι αυτή, όπως και ο Μαξ Μπροντ, την απαίτησή του να καταστραφούν τα αδημοσίευτα χειρόγραφά του. Κι ας τον είχε βοηθήσει να κάψει ήδη πολλά από αυτά την εποχή που ζούσαν στο Βερολίνο. Κράτησε για δέκα χρόνια σημειωματάρια του Κάφκα, αλλά δεν τα παρέδωσε ποτέ στον Μπροντ, ένα είδος πίστης στη θέληση του αγαπημένου της να μη γίνουν γνωστά στην ανθρωπότητα. Δυστυχώς, μάλλον καταστράφηκαν ή κατασχέθηκαν το 1933 όταν η Γκεστάπο έκανε έφοδο στο διαμέρισμά της.

Η Ντόρα Ντιαμάντ είχε πάντα όνειρα για το θέατρο και για ένα διάστημα ανέβηκε στη σκηνή (με παραστάσεις στα γίντις). Γρήγορα, όμως, έμπλεξε στα ταραχώδη εκείνα χρόνια με τη ριζοσπαστική πολιτική. Το 1932 παντρεύτηκε τον Λουτζ Λασκ, διευθυντή της «Κόκκινης Σημαίας», καθημερινής εφημερίδας του Κομμουνιστικού Κόμματος, και τον ακολούθησε το 1936 στη Σοβιετική Ενωση για να γλιτώσουν από τους ναζί - είχαν ήδη, άλλωστε, αποκτήσει και μία κόρη.

Ο Λασκ έναν χρόνο αργότερα συνελήφθη στη διάρκεια σταλινικών εκκαθαρίσεων και στάλθηκε στη Σιβηρία και η Ντόρα δραπέτευσε το 1939 στην Αγγλία, λίγο πριν οι Γερμανοί εισβάλουν στην Πολωνία. Κι εκεί, όμως, δεν γλίτωσε τις διώξεις - έναν χρόνο έμεινε σε στρατόπεδο για ύποπτους ξένους και Γερμανούς, στη Νήσο του Μαν.

Από το 1942 εγκαταστάθηκε με την κόρη της Μαριάν στο Λονδίνο και έζησε τη φρίκη των γερμανικών βομβαρδισμών. Μετά τον πόλεμο αφοσιώθηκε στη διατήρηση της ανατολικοευρωπαϊκής γίντις κουλτούρας και μαζί με τον ποιητή Αβραάμ Στεντσλ ίδρυσαν την ομάδα «Φίλοι των Γίντις».

Τάφηκε, σύμφωνα με τη Marthe Robert, που είχε ακολουθήσει την κηδεία της, στο Εβραϊκό Νεκροταφείο του Ιστ Χαμ. Η κόρη της είχε μια τραγική ζωή, παρ' όλο που επιφανείς Εβραίοι του Λονδίνου, όπως η Μαριάν Στάινερ, ανιψιά του Κάφκα, προσπάθησαν να τη στηρίξουν. Αρρώστησε από σχιζοφρένεια και το νεκρό της σώμα βρέθηκε σε αποσύνθεση το 1982 σε διαμέρισμα.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας