«Να μη μας γίνει το αποτρόπαιο οικείο»

elisavet_hronopoyloy.jpg

Ελισάβετ Χρονοπούλου Η γνωστή σκηνοθέτις, Ελισάβετ Χρονοπούλου, μάς δίνει το δεύτερο βιβλίο της, την πολύ δυνατή και συγκινητική συλλογή διηγημάτων «Ο έτερος εχθρός»

Το ’χει ξαναπεί κατηγορηματικά: «Το σινεμά είναι μάθημα λογοτεχνίας». Αλλά δεν είναι ανάγκη πια να τη ρωτάμε πώς και γιατί, αυτή, μια σκηνοθέτις και μοντέζ του σινεμά, στράφηκε στο γράψιμο. Ηταν απλούστατα μοιραίο. Η Ελισάβετ Χρονοπούλου είναι από αυτά τα γνήσια λογοτεχνικά ταλέντα, που αργά ή γρήγορα θα αποκαλυφθούν συγκινώντας ειδικούς και απλούς αναγνώστες ακόμα και στους μπλαζέ μεταμοντέρνους καιρούς μας.

Εξ ου και η επιτυχία του μόλις δεύτερου βιβλίου της, της συλλογής διηγημάτων «Ο έτερος εχθρός» (εκδόσεις Πόλις), τέσσερα χρόνια μετά το πρωτόλειό της «Φοράει κοστούμι», κι αφού στα ενδιάμεσα μετέφερε στο σινεμά, στην ταινία «Μικρή Αρκτος», ένα από τα πιο σκοτεινά και ακραία διηγήματά του για μια κακοποιημένη γυναίκα.

Ο «Ετερος εχθρός», μονοθεματικός και καλοσχεδιασμένος, αποτελείται από δέκα διηγήματα, που μας τραβάνε με δύναμη πίσω στα χρόνια της Κατοχής. Οι ιστορίες της Χρονοπούλου, στιγμές στιγμές αβάσταχτες, σταματάνε πάνω σε πρόσωπα, αθώα και ένοχα, ηρωικά και τρομοκρατημένα, που πασχίζουν να ζήσουν με όποιο τρόπο μπορούν -συχνά χωρίς όρια- μέσα στον θάνατο, την πείνα, την εξαθλίωση.

Στο τέλος του βιβλίου παρατίθεται μια τεράστια βιβλιογραφία, που δείχνει πόσο σοβαρά έσκυψε πάνω στην εποχή. Τι ήταν, όμως, αυτό που την παρακίνησε να ξεφύγει από την Αθήνα της κρίσης για να επιστρέψει σε μια απείρως μεγαλύτερη εθνική τραγωδία;

«Ξαναδιαβάζοντας το βιβλίο του Μάνου Ελευθερίου “Η γυναίκα που πέθανε δυο φορές” για τη δολοφονία της ηθοποιού Ελένης Παπαδάκη στον Εμφύλιο, κόλλησα στο 24χρονο τσογλάνι της ΟΠΛΑ που την εκτέλεσε. Αρχισα να σκέφτομαι πώς μπορεί μια ακραία εποχή να μετατρέψει σε κτήνος ακόμα και έναν νέο άνθρωπο, που θεωρητικά δεν έχει προλάβει να διαβρωθεί. Η ιδέα μου, όμως, δεν ήταν να γράψω γενικά για την Κατοχή. Το θέμα μου είναι το “homo homini lupus” (o άνθρωπος είναι για τον άνθρωπο λύκος), το πόσο αντέχουν οι ανθρώπινες αξίες, αν αντέχουν, σε άγριες καταστάσεις».

Δεν ήταν εύκολο, λέει, να γράψει αυτό το βιβλίο. «Επί τρία χρόνια διάβαζα, κρατούσα σημειώσεις σε τρία διαφορετικά τετράδια και κατέληξα πολύ προσεκτικά στο φάσμα των γεγονότων και θεμάτων που ήθελα να αγγίξω».

Υπήρχε και γύρω της κάτι που την έσπρωχνε. Περπατούσε στο κατεστραμμένο κέντρο της Αθήνας, 2011 και 2012. «Τα μαγαζιά κλειστά, ενοικιαστήρια παντού, νεοάστεγοι στους δρόμους με βαλίτσες να ζητούν ελεημοσύνη». Ενα αίσθημα τη βασάνιζε. «Να μη μας γίνει το αποτρόπαιο οικείο, να παραμείνουμε σοκαρισμένοι, να μη συμφιλιωθούμε με την εικόνα των απλωμένων χεριών». Γι’ αυτό και επέστρεψε στην Κατοχή, «σ’ αυτό το αίσθημα απάθειας, που διάβαζα στα ημερολόγια του Θεοτοκά μπροστά στα πεθαμένα από την πείνα παιδιά και στους κρεμασμένους».

Σε ένα διήγημα, μια μάνα για να ζήσει το παιδί της αφήνει τον θείο του να πεθάνει. Σε ένα άλλο, κάποιος προδίδει τον φίλο του για να γλιτώσει τη ζωή του. «Βρήκα δικαιολογίες για όλους», λέει η Χρονοπούλου. «Αισθάνθηκα πιο έντονα από ποτέ την ανάγκη να πάρουμε επάνω μας την ευθύνη, να τα κουβεντιάσουμε αυτά που έγιναν τότε και να τα παραδεχτούμε. Οχι να κρύβω εγώ αυτό που ιδεολογικά με βολεύει κι εσύ αυτό που βολεύει εσένα. Να πούμε ότι όσα έγιναν βγαίνουν από τη φύση του ανθρώπου. Τα κλείσαμε σε ένα ντουλάπι, μείναμε στα ηρωικά και επικά, και προχωρήσαμε χωρίς να θωρακιστούμε απέναντι σε δεινά που θα έρχονταν, και ήρθαν».

Τονίζει τη βοήθεια που βρήκε στα βιβλία των νέων ιστορικών (Χανδρινός, Χαραλαμπίδης, Χρηστίδης κ.ά). «Γράφουν Ιστορία με έναν άλλο τρόπο, δεν βλέπεις στη δουλειά τους ιδεολογίες. Πιστεύω ότι πρέπει να γκρεμίσουμε κάθε μύθο, αριστερό και δεξιό, πάνω στον οποίο στηρίχτηκαν τα πάθη, μόνο έτσι θα πάμε μπροστά. 

»Με συγκινεί απόλυτα, ρομαντικά, η ιστορία της ανθρωπότητας, που κάνει προσπάθειες να νικήσει τον λύκο μέσα της και κάνει βήματα μπροστά και μετά πάλι πίσω. Η σύνδεση με την Ιστορία είναι πολύτιμη, όχι για να γίνουμε τιμωρητικοί, αλλά για να καταλάβουμε, να διαχειριστούμε τα βαρίδια, εθνικά και οικογενειακά, που είναι το κληροδότημά μας. Νιώθω έντονα την ανάγκη της συμφιλίωσης, ο πολιτικός φανατισμός με ενοχλεί και με κουράζει».

Το βιβλίο της πάλλεται από συναίσθημα και συγκίνηση. Ελαφρώς «παλιομοδίτικα» πράγματα; Πώς και δεν τα φοβήθηκε; «Μα στην τέχνη τη συγκίνηση ψάχνω», απαντά. «Συναισθηματική, αλλά και διανοητική, γιατί και οι ασκήσεις φόρμας ή το παιχνίδι των λέξεων συγκίνηση μου προκαλούν, ανακινούν μέσα μου μια δραστηριότητα στο μυαλό και την καρδιά.

»Επειτα, κάθε τι που κάνω, ταινία ή βιβλίο, γεννιέται από μια συγκίνηση που νιώθω. Είναι ο τρόπος μου, πώς να την κόψω; Αλλά, ενώ γράφοντας αφήνω τον εαυτό μου ελεύθερο, μετά τη μαζεύω τη συγκίνηση, πετάω πράγματα, μου αρέσει και ως άσκηση. Σιχαίνομαι τον μελοδραματισμό».

Υπάρχει, όμως, μια φράση στο διήγημα «Δεν θα ’ταν πάνω από τριάντα», που την κάνει να κλαίει. Πάλεψε μέχρι να τη βάλει, αλλά την «προστάτευσε», όπως λέει, ότι την πήρε αυτούσια από τον ιστορικό Χριστόφορο Χρηστίδη. Ενας στρατιώτης, που έχει γυρίσει κουρελιασμένος από το μέτωπο, προσπαθεί να πάρει πολιτικά ρούχα, στριμωγμένος, εξευτελισμένος. «Δεν έχω πατρίδα, δεν έχω τίποτα», ξεσπάει. «Ενιωσα ότι η λέξη “πατρίδα” σήμερα, σε εποχή έξαρσης του εθνικισμού, είναι στοχοποιημένη, επικίνδυνη, ούτε στα παιδιά μας δεν μπορούμε να την πούμε», λέει.

«Αναρωτιέμαι, γιατί να μπορεί ο Μακρόν να φωνάζει “Vive la France”, ενώ αν έλεγε το ανάλογο ο Τσίπρας ή οποιοσδήποτε άλλος πολιτικός θα γινόταν χαμός; Γιατί απαγορεύεται να μιλήσουμε για την Ελλάδα, για την εθνική και συλλογική μας ταυτότητα; Ηρθε η ώρα να τα συζητήσουμε όλα αυτά, να δούμε τον πολύπαθο 20ό αιώνα με άλλα μάτια, για να πάμε μπροστά».

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ