«Να είμαστε απροσάρμοστοι»

Σκόρπιες σκέψεις με αφορμή το έτος Καζαντζάκη 

Πριν από σαράντα χρόνια επισκέφθηκα μια βορειοανατολική πολιτεία της Αμερικής, το Main, στα σύνορα με τον Καναδά. Από την ακτή ένα πλοιάριο μας οδήγησε σε ένα πολύ μικρό νησί (Isleboro) που ήταν ο τελικός προορισμός.

Αυτός που έκανε κουμάντο με τα αυτοκίνητα, μετά το πέρας της εργασίας του, κάθισε σε ένα παγκάκι, άνοιξε ένα βιβλίο και άρχισε να διαβάζει. Οντας δίπλα του διαπίστωσα ότι ήταν βιβλίο του Νίκου Καζαντζάκη - δεν θυμάμαι τον τίτλο.

Πιάσαμε την κουβέντα και πληροφορήθηκα ότι ο Ελληνας συγγραφέας ήταν πολύ αγαπητός. Βεβαιώθηκα γι' αυτό όταν φίλοι με πήγαν στο Πανεπιστήμιο της Βοστόνης· οι φοιτητές γνώριζαν πολλά. 

Είχα διαβάσει σχεδόν όλα τα έργα του Καζαντζάκη. Στα χρόνια που ακολούθησαν έμαθα πώς η Εκκλησία και οι Ελληνες ομότεχνοί του τον αντιμετώπισαν - δεν είναι της στιγμής.

Γεγονός παραμένει ότι ο Κρητικός συγγραφέας και ο Καβάφης είναι οι πλέον μεταφρασμένοι σε όλον τον κόσμο.

Αυτή η αναγνώριση δεν είναι τυχαία, είναι όμως ειρωνικό ότι (σε ό,τι αφορά τον Καζαντζάκη) έγινε γνωστός από τα λογοτεχνικά του βιβλία και όχι από τον φιλοσοφικό του στοχασμό.

Βοήθησε ίσως σ' αυτό ότι είχε προταθεί αρκετές φορές για το Νόμπελ και επίσης η μεταφορά των έργων του στον κινηματογράφο. 

Ο ίδιος ήταν μια κινητή βιβλιοθήκη, έχοντας καταβροχθίσει την αρχαιοελληνική γραμματεία, αλλοεθνείς λογοτεχνίες με πρόσβαση στο πρωτότυπο αφού γνώριζε πολλές γλώσσες.

Κατά τον Τόμας Μαν, ήταν από τους οξυδερκέστερους μελετητές και ερμηνευτές του Φ. Νίτσε. Ο Καζαντζάκης κατόρθωσε να κάνει το τοπικό παγκόσμιο. Η σκληρή δημοτική του και η γλωσσοπλαστική του ικανότητα, που είναι εμπόδιο για τον σημερινό αναγνώστη, δεν αποτελούν εμπόδια για τη μετάφραση, που αγνοεί τις ιδιαιτερότητες της ελληνικής· τουναντίον στις ξένες γλώσσες παρεισφρέει το εξωτικό στοιχείο καθιστώντας ακόμα πιο ελκυστική την ανάγνωση. 

Οι Αγγλοι ελληνιστές αποδίδουν τη διεθνή του επιτυχία στη γοητεία των φιλισοφικών και μεταφυσικών του ιδεών, ιδιαίτερα αγαπητών στη δεκαετία του 1960 κυρίως.

Τα έργα του, δηλαδή, όπως αυτά του Ερμαν Εσσε, γίνονταν εφαλτήρια κάποιας μορφής πνευματικής αναζήτησης. Ενας Αγγλος κριτικός (Κόλιν Ουίλσον) τον αποκάλεσε το 1962 ως τον μεγαλύτερο Ευρωπαίο συγγραφέα, μετά τον Τολστόι.

Ενα ακόμη στοιχείο που δικαιολογεί την καθιέρωσή του είναι ότι έδωσε, στους δυτικούς κυρίως, το spirit of place, το πνεύμα δηλαδή, την αύρα του τοπικού, μέσα από συνεχείς αναφορές στους αρχαίους Ελληνες, τους υπερήφανους Κρητικούς, τη σκληρότητα του εμφυλίου, την πάσχουσα γενικά Ελλάδα. 

Ο ίδιος είχε πρόσβαση στις μεγάλες φιλοσοφίες. Θεωρούσε μέντορές του τον Ομηρο, τον Μπερξόν, τον Νίτσε και τον Βούδα. Πολυγραφότατος, πολυταξιδεμένος.

Τι εντυπωσιάζει από το συγγραφικό του έργο; Κεντρική ιδέα της κοσμοεικόνας του είναι (Στ. Αλεξίου) «η εγκατάλειψη της καθημερινής μιζέριας των μικρών φροντίδων και συμφερόντων, η επιστράτευση του ατόμου για τον Ανήφορο, για ολοένα υψηλότερους στόχους, πολιτικούς, κοινωνικούς, πνευματικούς».

Επίσης: «το αιώνιο θέμα της συνεχούς ανικανοποίητης μετακίνησης και δράσης του Ανθρώπου-Οδυσσέα». Ηταν ίσως ο πρώτος που κατήγγειλε τη δικτατορία της επιστήμης, η ανέλεγκτη χρήση της οποίας θεωρούσε ότι θα οδηγήσει στον αφανισμό του το ανθρώπινο είδος.

Δεν έπεσε έξω, αν αναλογιστούμε τι κίνδυνοι κρέμονται πάνω από το κεφάλι μας από τις γενετικές μεταλλάξεις, την κλωνοποίηση και την απειλή του πυρηνικού ολέθρου. 

Ιδού τι έγραφε σε επιστολή του προς τη Γαλάτεια: «Νάμαστε απροσάρμοστοι, να η μεγάλη αρετή μας. Να μη βολευόμαστε, νάμαστε ανυπόμονοι, σκληροί, γιομάτοι ανησυχία και πίστη, να θέμε το αδύνατο σαν τους ερωτευμένους. Να ξέρουμε πως ό,τι λένε σήμερα δικαιοσύνη είναι οργανωμένη αδικία, κι ό,τι λένε ηθική είναι η βολική, ταπεινή συνεννόηση των άναντρων. Και να μην το ανεχόμαστε».

Ακόμη μια φράση του, που νομίζω πολλούς σημάδεψε από τους αναγνώστες του: «Ποιο είναι το χρέος μας των ανθρώπων; Τώρα που βρήκαμε τον ρυθμό να συμμαχήσουμε μαζί του! Πώς; Ακολουθώντας τη δική του μέθοδο: να μετουσιώνουμε όσο μπορούμε την ύλη και να την κάνουμε πνεύμα. Να πολεμάμε τον φόβο, την αδράνεια, την τεμπελιά και το σκοτάδι». 

Ο Καζαντζάκης αφιέρωσε τη ζωή του στα ταξίδια και τη συγγραφή· αδιαλείπτως και ακαταπαύστως, γι' αυτό και θεωρείται τόσο μεγάλος συγγραφέας.

Δεν λέω ότι επικροτώ κάτι τέτοιο, δεν νομίζω ότι είναι εφικτό για τον καθένα, ειδικά σήμερα, σέβομαι όμως και αναγνωρίζω το μεγάλο πνευματικό ανάστημα ορισμένων που αφιερώνονται με πάθος και μέγιστη εργατικότητα στη δουλειά τους. Μην ξεχνάμε ότι ο ίδιος αποκαλούσε τον εαυτό του καλαμαρά.

Στον Ζορμπά βλέπουμε την αγωνία του να ξεφύγει από τα γράμματα, «να κλείσει πίσω του την πόρτα στους σοφούς», όπως έπραξε ο Νίτσε.

Διέβλεπε τον κίνδυνο να χάσει την πραγματική ζωή, τους χυμούς της, τις χαρές και λύπες της. 

Από τη μεταπολίτευση και εντεύθεν η λάμψη του καζαντζακικού έργου σκιάστηκε. Οι νέες κοινωνικές συνθήκες διαμόρφωσαν μια γλώσσα αρκετά ξένη προς τη σχεδόν μαλλιαρή δημοτική του, γεγονός που δυσκόλεψε την πρόσληψη και την κατανόηση του έργου του.

Προηγήθηκε η αυθαίρετη αποδόμηση του χαρακτήρα του από τη Λιλή Ζωγράφου τη δεκαετία του '60, όπως και η λυσσασμένη προσπάθεια της Ακαδημίας να μην πάρει το Νόμπελ ο Καζαντζάκης.

Η Αριστερά επίσης τον εξώθησε στην απομόνωση διότι έκρινε αυστηρά την τότε Σοβιετική Ενωση. Τον αποκάλεσαν μηδενιστή, νιτσεϊστή, πεσιμιστή, εθνικιστή, αυτόν που στο «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» προβαίνει σε οξύτατη κριτική για το νεοελληνικό κράτος και τη Μεγάλη Ιδέα: «Κινήσαμε εφτά κατσικοκλέφτες για Αυτοκρατορία. Ανάθεμα το κράτος -αυτό θα φάει το έθνος!». 

Ο ίδιος ξεχώριζε τους συγγραφείς σε αυτούς που γράφουν με τον νου και σε εκείνους που γράφουν με την καρδιά· αυτός δεν ανήκε ούτε στους μεν ούτε στους δε· είχε μια άλλη κατηγορία, δική του: στους συγγραφείς που γράφουν με τα νεφρά.

Η βιολογική αυτή τοποθέτηση αρκεί για να καταλάβουμε ότι έγραφε σύγκορμος, εδονείτο από τον ίδιο του τον οργανισμό. Θυμίζει τον Νίτσε που έλεγε πως αγαπά εκείνα τα έργα που είναι γραμμένα με το αίμα του συγγραφέα. 

Πόσοι γράφουν σήμερα με τα νεφρά τους ή με το αίμα τους;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ