Το μυθιστόρημα μιας πόλης

Αφού ο Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ είχε δηλώσει ότι η «Πετρούπολη» είναι ένα από τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα και η κριτική έχει συγκρίνει το μυθιστόρημα-ποταμό του Αντρέι Μπέλι με τον «Οδυσσέα» του Τζόις, ο σύγχρονος αναγνώστης δεν πρέπει να διστάσει μπροστά σ’ αυτό το έργο των περίπου επτακοσίων σελίδων που τον καλεί προκλητικά να χαθεί στις λεωφόρους και τα δρομάκια μιας από τις πιο μυστηριώδεις πόλεις του Βορρά και να παρακολουθήσει μια ιστορία φαινομενικά απλή (μια υπόθεση τρομοκρατίας) που γίνεται ωστόσο εξαιρετικά υποβλητική, έτσι καθώς εκτυλίσσεται μέσα στην «κιτρινοπράσινη καταχνιά» της συμβολιστικής πρόζας του συγγραφέα.

Αντρέι Μπέλι «Πετρούπολη» Μετάφραση-σημειώσεις: Σταυρούλα Αργυροπούλου Επίμετρο Αλεξάνδρα Ιωαννίδου Κίχλη, 2017, σελ. 752 Αντρέι Μπέλι «Πετρούπολη» Μετάφραση-σημειώσεις: Σταυρούλα Αργυροπούλου Επίμετρο Αλεξάνδρα Ιωαννίδου Κίχλη, 2017, σελ. 752 |
Γιατί η «Πετρούπολη» είναι μια εξαίρεση στη λογοτεχνία που γραφόταν (και προτιμούνταν) τότε –ακόμη και μέσα στο πλαίσιο του κυρίαρχου συμβολισμού οι αντηχήσεις της είναι εξαιρετικά πλούσιες και ανησυχητικές– και ο Αντρέι Μπέλι μια μορφή σχεδόν ριζοσπαστική.

Ο Αντρέι Μπέλι γεννήθηκε στη Μόσχα το 1880 και σπούδασε Μαθηματικά στο Πανεπιστήμιο της πόλης προτού συνειδητοποιήσει ότι το πραγματικό του ενδιαφέρον ήταν στραμμένο στη συγγραφή. Τα πρώτα του έργα εμφανίστηκαν το 1902 και ήταν ποιητικές συλλογές και πεζογραφικές «συμφωνίες» ενταγμένες στη συμβολιστική παράδοση. Ο ρωσικός συμβολισμός είχε ως πρότυπο τον γαλλικό και επιδίωκε τον συγκερασμό των λογοτεχνικών ειδών, τη σύμμειξη πεζής και ποιητικής δημιουργίας και τη θεμελίωση μιας λογοτεχνίας που θα κατέτεινε προς τη μουσική.

Συμβολιστής από την αρχή, ο Μπέλι (κατά κόσμον Μπόρις Μπουγκάγιεφ) δεν αισθανόταν άνετα στην ολοένα και πιο ταραγμένη συνθήκη της προεπαναστατικής Ρωσίας και έναν χρόνο μετά την εξέγερση της Ματωμένης Κυριακής του 1905 (όταν η αστυνομία του Τσάρου έπνιξε στο αίμα την ειρηνική διαδήλωση εργατών και αγροτών έξω από τα Χειμερινά Ανάκτορα, προκαλώντας ένα πρώτο κύμα μεγάλων ταραχών) έφυγε για το Μόναχο και εγκαταστάθηκε εκεί. Στο Μόναχο ξεκίνησε διστακτικά το πρώτο του μυθιστόρημα «Το ασημένιο περιστέρι», μια αρκετά συμβατική ιστορία για μια θρησκευτική σέχτα και τις αντιδράσεις απέναντί της.

Το μυθιστόρημα παρουσίαζε δυσκολίες, ο Μπέλι το άρχιζε και το παρατούσε και, κάποια στιγμή, θεωρώντας το ημιτελές, βάλθηκε να γράψει τη συνέχεια – οπότε νέα πρόσωπα εμφανίστηκαν, η πλοκή έγινε πιο μπλεγμένη, η έκταση μεγαλύτερη και το αποτέλεσμα ήταν η «Πετρούπολη», την οποία, καθώς διαβάζουμε, επεξεργάστηκε ξανά και ξανά, δημιουργώντας τρεις εκδοχές, με αρκετές διαφορές μεταξύ τους. Πολυγραφότατος ώς τον πρόωρο θάνατό του το 1934, ο συγγραφέας άφησε πίσω του πολλά δοκίμια, φιλοσοφικές πραγματείες, ποιήματα και πεζά και μεταξύ 1920 και 1931 μια σειρά από μυθιστορήματα κάτω από τον ενιαίο τίτλο Μόσχα, τα οποία ποτέ δεν ολοκληρώθηκαν.

Τι είναι όμως η «Πετρούπολη», το αριστούργημά του, αυτό το έργο που συγκρίθηκε με τα θεμελιώδη έργα του μοντερνισμού, διαβάστηκε σαν ιδιοφυής συνέχεια της ρωσικής παράδοσης ενός Πούσκιν και ενός Γκόγκολ, επαινέθηκε για την εικαστική του δύναμη και ένας Ρώσος φιλόσοφος όπως ο Ν. Μπερντάγιεφ έφτασε να γράψει ότι «μεταμορφώνει σε μεταφορές τις αρχές του κυβισμού»; Η δράση λαμβάνει χώρα τις παραμονές της επανάστασης του 1905 και κατά κύριο λόγο παρακολουθεί τον νεαρό Νικολάι Απολλώνοβιτς Αμπλεούχοφ, γιο του γερουσιαστή Απόλλωνα Απολλώνοβιτς, ο οποίος προσφέρεται να δολοφονήσει τον πατέρα του για λογαριασμό μιας τρομοκρατικής ομάδας και καλείται να εκπληρώσει την υπόσχεσή του.

Ο τρομοκράτης Ντούντκιν του δίνει τη βόμβα μέσα σ’ ένα σαρδελοκούτι το οποίο, άπαξ και ενεργοποιείται, περιορίζει τη δράση του μυθιστορήματος σε ένα σφιχτό χρονικό πλαίσιο. Στο μεταξύ, ο Ντούντκιν και ο συνεργός του, ο διπλός πράκτορας Λιπαντσένκο, αλληλοαφανίζονται.

Το μυθιστόρημα αντιστέκεται στην εύκολη ανάγνωση, αλλά αποζημιώνει με μια αφηγηματική σαγήνη που πλησιάζει τη γοητεία της ζωγραφικής και το φευγαλέο ενός ονείρου. Η παράξενη και απειλητική εικόνα ενός κόκκινου ντόμινο κυριαρχεί στην «Πετρούπολη», ο Απόλλων Απολλώνοβιτς, μάλιστα, θα θεωρήσει το κόκκινο χρώμα του κοστουμιού εμβληματικό του χάους που οδηγεί τη Ρωσία στην καταστροφή της. Ομως δεν είναι μόνο το χρώμα του ντόμινο που απειλεί την κοινωνική τάξη, αλλά και το ίδιο του το σχήμα, αφού ανακαλεί το περιβάλλον του καρναβαλιού όπου οι εξουσιαστικές δομές αναποδογυρίζουν, η τάξη ανατρέπεται και όλα είναι πιθανά, ακόμη και η επανάσταση.

Ομως το μυθιστόρημα δεν είναι, στην ουσία του, τίποτε άλλο, παρά το μυθιστόρημα μιας πόλης, της Πετρούπολης. Ολη η δράση συμβαίνει εκεί, οι ήρωες κινούνται στην πόλη με τα πόδια ή με την άμαξα και το κείμενο καταγράφει την αντίδραση της συνείδησής τους στο αστικό περιβάλλον. Και επειδή το περιβάλλον είναι αναπόσπαστα δεμένο με τη συνείδηση των χαρακτήρων που έχει επινοήσει ο Μπέλι, το σκηνικό των περιηγήσεών τους ακτινοβολεί συμβολική σημασία. Να ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα: «Και τα ίδια ακριβώς σπίτια υψώνονταν εκεί, και τα ίδια ακριβώς γκρίζα ανθρώπινα ποτάμια προχωρούσαν εκεί, και η ίδια ακριβώς κιτρινοπράσινη καταχνιά απλωνόταν εκεί.

Τα πρόσωπα έτρεχαν βυθισμένα σε περισυλλογή, τα πεζοδρόμια μουρμούριζαν και θρόιζαν κάτω από τη συμμορία των πελώριων πέτρινων σπιτιών και έρχονταν να τα προϋπαντήσουν, η μια μετά την άλλη, οι λεωφόροι, και τη σφαιρική επιφάνεια του πλανήτη την αγκάλιαζαν, σαν αλυσίδες φτιαγμένες από φίδια, οι γκριζόμαυροι κύβοι των σπιτιών, και το δίκτυο των παράλληλων λεωφόρων, τεμνόμενο από τις κάθετες λεωφόρους, επεκτεινόταν στις αβύσσους του διαστήματος, με τις επιφάνειες των τετραγώνων και των κύβων. Σε κάθε μικροαστό αντιστοιχούσε ένα τετράγωνο».

Οπως μας πληροφορεί η Αλεξάνδρα Ιωαννίδου στο εξαιρετικό επίμετρό της, ο Ρώσος φιλόσοφος Πάβελ Φλορένσκι έγραψε ότι «η ουσία της "Πετρούπολης" (του μυθιστορήματος) έγκειται στη μετάδοση του αισθήματος της φαινομενικότητας, της απατηλότητας της Πετρούπολης (της πόλης), της κατάστασης συναγερμού αλλά και της απομόνωσής της από την υπόλοιπη χώρα». Η παρατήρηση αυτή απηχεί ακριβώς το αίσθημα που αποκομίζει ο αναγνώστης διαβάζοντας αυτό το συναρπαστικό, παράξενο μυθιστόρημα.

Ακούμε τον ευθύ λόγο στους διαλόγους και αδιαμεσολάβητες μεμονωμένες φωνές, ακούμε τους ήχους της πόλης να προβάλλουν στο προσκήνιο (τα κλάξον των αυτοκινήτων, τροχασμούς και χλιμιντρίσματα αλόγων, ήχους βημάτων), ακούμε τραγούδια και γέλια, βηχαλάκια και χασμουρητά, ακούμε το βουητό μιας αίθουσας γεμάτης διαμαρτυρόμενους και μέσα απ’ αυτό σκόρπιες λέξεις («Επανάσταση… Εξέλιξη… Προλεταριάτο… Απεργία…») και βέβαια βρισκόμαστε μπροστά σε πλήθος αφηγηματικά τεχνάσματα που εκφράζονται με μια υπερβολική χρήση της τυπογραφίας (θαυμαστικά, ερωτηματικά, αποσιωπητικά δίνουν και παίρνουν).

Είναι σαν να περιπλανιόμαστε κι εμείς μέσα στην πόλη, ένα λαβύρινθο δυσοίωνο αλλά και μαγευτικό, να μεταβαίνουμε από τη «Λεωφόρο Νιέφσκι στην οδό Πούσκιν και από τη Βιμπόργκσκαγια Σταρανά στην περιοχή του Συντάγματος Ισμαήλοφσκι». Η πόλη μας μιλά, τα πεζοδρόμια ψιθυρίζουν, θροΐζουν από τα βήματα, «πλέκεται το κουτσομπολιό της λεωφόρου Νιέφσκι».

Ομως ο Μπέλι, παρόλο που ανακατασκευάζει την πόλη, αρνείται να περιοριστεί μέσα στα τείχη της. Την εγκαταλείπει και παίρνει και μας μαζί του: είναι σαν να θέλει να καλύψει ολόκληρη τη Ρωσία, να φτάσει ώς τη μακρινή Μαντζουρία (αρένα του πολέμου με την Ιαπωνία εκείνη την εποχή) και να αποτυπώσει την απειλή των Μογγόλων που έρχονται από την Ανατολή.

Κι ύστερα ξαναγυρίζει εκεί απ’ όπου ξεκίνησε, την αναχαρτογραφεί, γεννάει τους ανθρώπους της, διαστρωματώνει τις κοινωνικές της τάξεις, απεικονίζει τις αρετές και τα πάθη της, από το επαναστατικό πνεύμα των αποστερημένων εργατών ώς την απύθμενη βλακεία της μεγαλοαστικής της τάξης, διαστίζει την αφήγηση με υπαινιγμούς, υπονοούμενα, ιστορικές παρεκβάσεις και λογοτεχνικές αναφορές, κι όλα αυτά, ενώ το τικ τακ της βόμβας μέσα στο σαρδελοκούτι δεν παύει να ηχεί.

«Οι αντιπαρατιθέμενες σκηνές, συνδυασμένες με την ειρωνική, χλευαστική ενίοτε στάση του αφηγητή, δημιουργούν την αίσθηση πως το μυθιστόρημα δεν πραγματεύεται μια επικείμενη τραγωδία, αλλά μια φάρσα, μια αστειότητα», γράφει η Αλεξάνδρα Ιωαννίδου. «Τα πολυάριθμα "ξαφνικά" που υπονομεύουν τη ροή των γεγονότων, τα κρυμμένα προσωπεία, οι εκπλήξεις θυμίζουν μάλλον επινοήσεις του μυαλού, παρά πραγματικά γεγονότα. Ηρωες, αναγνώστες και αφηγητής μοιάζουν παγιδευμένοι μέσα στην καταχνιά και το μυστήριο της πόλης-συμβόλου».

Η έκδοση του μυθιστορήματος στα ελληνικά ήταν ένας άθλος. Μεταφραστικός πρώτα απ’ όλα, τον οποίο έφερε σε πέρας με θαυμαστή επινοητικότητα η έμπειρη Σταυρούλα Αργυροπούλου, υπομνηματιστικός (οι σημειώσεις είναι ένα δεύτερο σχολιαστικό έργο από μόνες τους), και τυποτεχνικός.

Το ενδιαφέρον είναι ότι μια-δυο μέρες προτού η «Πετρούπολη» των εκδόσεων «Κίχλη» εμφανιστεί στα βιβλιοπωλεία, ένας άλλος εκδοτικός οίκος ανακοίνωσε ότι επίκειται η έκδοση του ίδιου μυθιστορήματος, σε μετάφραση της Ελένης Μπακοπούλου: οι εκδόσεις «Αντίποδες». Ευκαιρία για τον αναγνώστη να κάνει γόνιμη αντιπαράθεση των δύο εκδοτικών εγχειρημάτων, ευκαιρία για τον μελετητή να εμβαθύνει στους μεταφραστικούς τρόπους δύο καθ’ όλα άξιων μεταφραστριών μας.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας