Μνήμες τρύγου στα Μεσόγεια

kofinia_plysimo.jpg

Πλύσιμο κοφινιών, 1952 Πλύσιμο κοφινιών, 1952 | Φωτ. αρχείο Πολιτιστικού Συλλόγου Σπάτων «Οι Φίλοι της Γνώσης»

Σίγουρα υπάρχουν ακόμη νέα παιδιά που να θυμούνται πώς ήταν όταν πήγαιναν με τους γονείς τους στα χωριά για να τρυγήσουν, κάθε χρόνο, τέτοια περίπου εποχή. Προσωπικά υπήρξα ένα από αυτά και οι αναμνήσεις από την όλη διαδικασία του τρύγου μόνο πολύτιμες μπορούν να χαρακτηριστούν, ίσως και γιατί πίστευα ότι είναι κάτι που δύσκολα το ξαναζεί κανείς σήμερα.

Μέχρι που ο διεθνούς φήμης, βραβευμένος σκηνοθέτης Ακι Καουρισμάκι («Εγκλημα και τιμωρία», «Ο άνθρωπος χωρίς παρελθόν», «Το λιμάνι της Χάβρης» κ.ά.) αρνήθηκε ευγενικά να παρευρεθεί στο κινηματογραφικό φεστιβάλ «Νύχτες Πρεμιέρας», που ξεκίνησε μόλις χθες, γιατί «έχει να τρυγήσει» όπως είπε.

Μνήμες Τρύγου

Αν ο Φινλανδός Καουρισμάκι τρυγάει κάθε Σεπτέμβρη, δεν μπορεί εμείς εδώ, στην Αττική, να μην μπορούμε να ξαναζήσουμε αυτή την εμπειρία. Πράγματι, δεν είναι διόλου δύσκολο εν τέλει. Μία βόλτα στα Μεσόγεια -που τελικά δεν είναι και τόσο μακριά από το κέντρο της πόλης- αρκεί για του λόγου το αληθές. Αν το καλοσκεφτεί κανείς, βρισκόμαστε μέσα στην καρδιά του αττικού αμπελώνα, όλος φυτεμένος με την ποικιλία σαββατιανό από όπου βγαίνει η ρετσίνα των Μεσογείων κ.ά.

Αξίζει να σημειωθεί πως οι αμπελώνες στα Μεσόγεια σχεδόν καταστράφηκαν τέλη της δεκαετίας του '50 από τη φυλλοξήρα. Τότε αρκετοί ξεριζώθηκαν και τα μέχρι τότε «σαββατιανά» αντικαταστάθηκαν από αμερικάνικες ποικιλίες, πιο ανθεκτικές. Ωστόσο, τα «άγρια» εμβολιάστηκαν και πάλι με «σαββατιανά» που δίνουν έως σήμερα την περίφημη ρετσίνα.

Καλά κρασά!

Νεαρές κοπέλες τρυγούν. Καλύβια, 1952 Νεαρές κοπέλες τρυγούν. Καλύβια, 1952 | Φωτ. αρχείο Ιωάννη Λιάπη

Ο τρύγος είναι μια παράδοση που προέρχεται κατευθείαν από τον Βάκχο και τον Διόνυσο και συνεχίζεται σχεδόν με την ίδια γραφικότητα και σίγουρα με τις ίδιες μυρωδιές όπως τότε. Παλαιότερα, τα πρώτα κάρα ήταν που έφερναν το χαρμόσυνο μήνυμα του τρύγου στην πρωτεύουσα.

Πλέον, πρέπει να πάρουμε εμείς το «καρ» μας και να πάμε ώς εκεί, μα πραγματικά αξίζει τον κόπο. Και για όσους ακόμη δεν έχουν πειστεί, το ταξίδι αυτό μπορεί να ξεκινήσει μέσω του εξαιρετικού βιβλίου «Μνήμες τρύγου στα Μεσόγεια Αττικής» από τις ΑΩ εκδόσεις.

Πρόκειται για μία επιμελή και διεξοδική λαογραφική έρευνα και καταγραφή του τρύγου στα Μεσόγεια από τον βραβευμένο στρατιωτικό γιατρό ακτινολόγο (συνταξιούχο πλέον), Δημήτριο Μπούκη. Ο ίδιος αφιερώνει το ιδιαίτερο αυτό λεύκωμα «σ' όλους τους Μεσογείτες που από πολύ-πολύ παλιά, στον άνυδρο τόπο τους, δημιούργησαν με μόχθο και μεράκι το καλό μεσογείτικο κρασί για να ευφραίνουν καρδιές...».

Πράγματι, η αμπελουργία στα Μεσόγεια (συγκρότημα δήμων της Ανατολικής Αττικής που οικοδομούνται ανατολικά του Υμηττού, ο οποίος και τα διαχωρίζει από το λεκανοπέδιο της Αθήνας. Εδρα του συγκροτήματος είναι τα Σπάτα και επίνειο το λιμάνι της Ραφήνας) αφορά μία παράδοση αιώνων, τόσο όσον αφορά το ίδιο το μεσογείτικο κρασί όσο και τον τρόπο παραγωγής του.

Τρύγος με χαρά! Μαρκόπουλο, αρχές δεκαετίας ’50 Τρύγος με χαρά! Μαρκόπουλο, αρχές δεκαετίας ’50 | Φωτ. αρχείο Ελένης Αλλαγιάννη Σουλιώτη

Αυτή περιγράφεται πολύ καθαρά στο λεύκωμα, όχι μόνο μέσα από μαρτυρίες, αλλά και μέσα από σπάνιο φωτογραφικό υλικό που κατόρθωσε να συγκεντρώσει ο Μεσογείτης γιατρός, όπου φαίνεται ζωντανά ένα παρελθόν που ναι μεν δεν υπάρχει πια, ωστόσο σηματοδότησε τον τόπο και καθόρισε έως και σήμερα τη ζωή και την καθημερινότητα των κατοίκων του.

Εξάλλου, αν δεν είναι η ιστορία της καθημερινότητας ενός τόπου, του μόχθου των ανθρώπων του, του χαμόγελου και της αγωνίας τους αυτά τα στοιχεία που καταγράφονται στη συλλογική μνήμη και αποτελούν την παρακαταθήκη ενός τόπου, τότε τι είναι;

Ο κ. Δημήτρης Χατζηνικολάου (οινολόγος, γευσιγνώστης) παραθέτει πολύ εύστοχα στο βιβλίο τη σπουδαιότητα καταγραφής αυτής της... μνήμης «του κρασιού»:

«Εχοντας τη βεβαιότητα ότι μια εικόνα αξίζει χίλιες λέξεις, η έκδοση αυτή μας προτείνει να ανατρέξουμε πίσω στον χρόνο για να διαπιστώσουμε ότι παρ’ όλες τις αντίξοες συνθήκες, τους διαρκείς αγώνες και τις θυσίες που έκαναν οι γνήσιοι άνθρωποι της υπαίθρου, ένιωθαν πάντα μια δημιουργική χαρά και ικανοποίηση στη ζωή τους, η οποία σπανίζει σήμερα στον τόπο μας.

Ξεφυλλίζοντας λοιπόν την εξαιρετική αυτή προσπάθεια του γιατρού κ. Δημητρίου Μπούκη, που με υπομονή, σεβασμό και συνέπεια συγκέντρωσε τα πολύτιμα αυτά λαογραφικά ντοκουμέντα των Μεσογείων, έχουμε όλοι τη δυνατότητα να ξαναζήσουμε τις αλησμόνητες εκείνες στιγμές που επιβεβαιώνουν περίτρανα το ελλ-οινικό και θρυλικό τρίπτυχο: Θέρος - τρύγος - πόλεμος».

Θέρος - τρύγος - πόλεμος

Ο τρυγητός στο Μαρκόπουλο, το 1920 Ο τρυγητός στο Μαρκόπουλο, το 1920 | Φωτ. αρχείο Αναγκαστικού Συνεταιρισμού ΜΑΡΚΟ

Τη φράση αυτή χρησιμοποιούσε ο λαός μας για να περιγράψει τις εργασίες του τρύγου και του θερισμού, που τις συνέκρινε με τον πόλεμο, καθώς έπρεπε να γίνουν συγκεκριμένες μέρες, σε πολύ καθορισμένο χρόνο και τόπο. Οι παλαιότεροι μάλιστα έλεγαν πως «άμα γίνουν τα σταφύλια, δεν καρτεριώνται», φράση που χρησιμοποιείται κυριολεκτικά, αλλά και μεταφορικά για κάτι που πρέπει να γίνει άμεσα.

Στα Μεσόγεια, οι φράσεις αυτές ακούγονται ώς τα σήμερα. Ειδικά για τον τρύγο, που ήταν ίσως το σπουδαιότερο γεγονός της χρονιάς. Ολόκληρες οικογένειες έπαιρναν μέρος στη διαδικασία - από το μάζεμα των σταφυλιών μέχρι τα τελικά στάδια της οινοπαραγωγής. Αντιστοίχως, μια καλή σοδειά εξασφάλιζε το ετήσιο εισόδημα μιας ολόκληρης οικογένειας, αλλά και τη δυνατότητα να πάνε τα παιδιά σχολείο, να παντρευτούν γιοι και κόρες, να χτίσουν σπίτι κ.λπ.

«Οταν πλησίαζε ο τρύγος, κάθε άλλη αγροτική δραστηριότητα σταματούσε», καταγράφει ο πολιτιστικός Σύλλογος Σπάτων. «Οσοι παραθέριζαν σε αυτοσχέδιες καλύβες και παράγκες στη Λούτσα, μετά τον Δεκαπενταύγουστο, επέστρεφαν στο χωριό.

»Μέχρι να μπει ο Σεπτέμβρης έπρεπε να έχουν βγει τα βαρέλια από το υπόγειο στην αυλή του κάθε σπιτιού, να καθαριστεί και να ασπριστεί το υπόγειο, να πλυθούν το πατητήρι (σ.σ. κάθε σπαταναίικο σπίτι είχε το πατητήρι του) και τα κοφίνια και να έχουν ακονιστεί οι σβανάδες (ειδικά καμπυλωτά μαχαίρια) για την κοπή των σταφυλιών.

»Αρκετό καιρό πριν, οι νοικοκυραίοι επικοινωνούσαν με τους εμπόρους που θ' αγόραζαν τον μούστο και βέβαια με τους εργάτες, που μαζί με τα μέλη της οικογένειας θα βοηθούσαν στη συγκομιδή και το πάτημα των σταφυλιών. Οι εργάτες έρχονταν από την Κάρυστο ή το Αγκίστρι και, μετά το 1970, από τα χωριά της Θεσσαλίας.

»Ο τρύγος άρχιζε λίγο μετά ή λίγο πριν τις 14 Σεπτεμβρίου (του Σταυρού)... Ο τρύγος, ήλιο με ήλιο, ήταν εξαιρετικά κοπιαστική δουλειά και πολύ απαιτητική. Ηταν όμως και χαρά, γιορτή, σωστό πανηγύρι. Παντού ακούγονταν τραγούδια της τοπικής αρβανίτικης διαλέκτου, των Καρυστιαίων και των Αγκιστριωτών, αλλά και βλάχικα από τους βλαχόφωνους Θεσσαλούς, που στην πλειονότητά τους ήταν νέες γυναίκες, με φαρδιά μεσοφόρια και κίτρινες μαντίλες, για την προστασία από τον ήλιο».

Τότε και σήμερα

Μεταφορά των «τσίπουρων» από το Οινοποιείο Μαρκό και στοίβαγμα, εν αναμονή του κάρου για τα σουμοκάζανα Μαρκοπούλου (δημιουργία οινοπνεύματος). Μαρκόπουλο, δεκαετία ’50 Μεταφορά των «τσίπουρων» από το Οινοποιείο Μαρκό και στοίβαγμα, εν αναμονή του κάρου για τα σουμοκάζανα Μαρκοπούλου (δημιουργία οινοπνεύματος). Μαρκόπουλο, δεκαετία ’50 | Φωτ. αρχείο Ιωάννη Ζαχαριά

«Η πληροφόρησή μας για την αμπελουργία και την οινοποίηση της αρχαίας Ελλάδος βασίζεται στο γραπτό λόγο και στην ελληνική τέχνη», μας πληροφορεί ο συγγραφέας του λευκώματος, γιατρός Δημήτριος Μπούκης. «Για πρώτη φορά στους στίχους του Ομήρου, στην Ιλιάδα, αναφέρεται η χρήση του κρασιού σ’ όλες τις τάξεις των ανθρώπων εκείνης της εποχής (Στίχος 545 Ραψωδία Σ): "και όποτε φθάνανε στην άκρη του χωραφιού και ήταν έτοιμοι να γυρίσουν, ερχόταν κάποιος άνδρας και τους κέρναγε μια κούπα με γλυκό κρασί, κι αυτοί γύριζαν στ’ αυλάκια, πασχίζοντας να φθάσουν στην άκρη του χωραφιού".

»Οι Αττικοί αγγειογράφοι, αναγνωρίζοντας τη θεϊκή προέλευση του κρασιού, κοσμούν πλήθος μελανόμορφων και ερυθρόμορφων αγγείων, με θέμα τον θεό Διόνυσο και το θαύμα του, το κρασί. Στην Αθήνα των κλασικών χρόνων, ο θεσμός του ποτού ήταν το κύριο μέρος του συμποσίου. Ο Πλάτωνας τον είχε εισαγάγει στην Ακαδημία, γιατί πίστευε ότι με το ποτό ο άνθρωπος διδάσκεται άριστα το μέγα καθήκον ("άρχειν τε και άρχεσθαι μετά δίκης"), καθώς μαθαίνει την άνευ εξαναγκασμού υποταγή στους νόμους, την αυτοκυριαρχία της ψυχής και την αιδώ.

»Η άμπελος και ο οίνος ήταν ωστόσο από τα πλέον ιερά σύμβολα και του Χριστιανισμού. Ειδικά τους πρώτους αιώνες μ.Χ., οι ληνοβάτες με τα ιμάτιά τους κόκκινα από το πάτημα των σταφυλιών συμβόλιζαν τους μάρτυρες της νέας θρησκείας και το πατητήρι, ο ληνός, συμβόλιζαν το μαρτύριό τους, τη θυσία του θεανθρώπου, της Αληθινής Αμπέλου. Ετσι ο Ιησούς, αρχίζοντας τα θαύματά του, χρησιμοποίησε τους έξι πέτρινους πίθους, στον εν Κανά γάμο, με το νερό του χωρισμού, μέρος της τυπικής ιουδαϊκής κάθαρσης, προαγγέλλοντας το δράμα του στον Γολγοθά, όπου και η υψίστη κάθαρση, με τη ρήση "Πίετε εξ αυτού πάντες, τούτο γαρ εστί το αίμα μου το της καινής διαθήκης, το περί πολλών εκχυνόμενον εις άφεσιν αμαρτιών».

«Η οινοποιία τριών χιλιάδων χρόνων ιστορικής διαδρομής στην Ελλάδα θα συνεχίσει να υπάρχει με ή χωρίς εξωτερικές επιρροές» επισημαίνει ο κ. Μπούκης. «Σήμερα οι αγρότες ελαχιστοποιούνται, ο οργασμός του τρυγητού χάνεται και οι Μεσογείτες καλούνται ν’ ατενίσουν το ευρωπαϊκό μέλλον τους, μετά την οικονομική κρίση της Ελλάδας. Σήμερα, τα Μεσόγεια έχουν ενωθεί με την Αθήνα και έχουν πάρει κάποια από τα κακά της χούγια.

»Τώρα, λοιπόν, γεννιούνται και τα ερωτήματα: πόσοι αντιλαμβανόμαστε τη γαλήνια χάρη, την ομορφιά της μεσογείτικης γης, της γης των πατέρων μας, της γης που ξεδιπλώνεται στα πόδια του Υμηττού και της Πεντέλης, από τον Ευβοϊκό μέχρι τον Σαρωνικό; Η άναρχη δόμηση τι θα μας φέρει; Ο αγροτικός χαρακτήρας των χωριών μας, που κρατήθηκε ζωντανός από τα πανάρχαια χρόνια μέχρι και σήμερα, με τα κρασάμπελα, τις ελιές, τα βασιλικά σύκα, τις ντομάτες Βραώνας, τα πεπόνια Μαρκοπούλου, όλα τ’ αγαθά που μας χαρίζει η μητέρα γη... θα συνεχίσουν να παράγονται ή θα εξαφανιστούν στον βωμό της εξέλιξης, απ’ τον απλό απρόσωπο τόπο ταχείας διέλευσης που χωρίς πολλή προσπάθεια μας επιβάλλει το οικονομικό κίνητρο;... Εδώ λοιπόν πρέπει να σταθούμε, να προβάλουμε την παράδοσή μας, τις αρχές μας, την πνευματικότητά μας και το μεγαλείο της μεσογείτικης ψυχής, καλώντας όλους να μας γνωρίσουν από κοντά. Ιδού το βιος μας, η ύπαρξή μας, η ιστορία μας».

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ