Μια φιλία και μια εποχή

Η φωτογραφία είναι πασίγνωστη. Δύο άντρες κάθονται στο τραπέζι ενός μπιστρό. Ο ένας καλοντυμένος και περιποιημένος κοιτάζει με έκδηλη προστατευτική συμπάθεια τον άλλο που φαίνεται λίγο χαμένος.

Είναι οι συγγραφείς Στέφαν Τσβάιχ και Γιόζεφ Ροτ και η φωτογραφία αποτυπώνει πλήρως τις σχέσεις τους.

Από την πρώτη στιγμή της γνωριμίας τους, ο Τσβάιχ, ο οποίος την περίοδο του Μεσοπολέμου ήταν γνωστός σε όλον τον κόσμο, περιέβαλε τον Ροτ με σχεδόν πατρική στοργή. Αλλά και ο Ροτ θαύμαζε και εκτιμούσε απεριόριστα τον Τσβάιχ.

Ο θαυμασμός του αυτός όμως δεν τον εμπόδιζε να εκφράζει συχνά και έντονα τις διαφωνίες του με τον Τσβάιχ.

Η φιλία και οι σχέσεις των δύο αυτών μεγάλων συγγραφέων είναι ο κεντρικός άξονας γύρω από τον οποίο συγκροτείται και εκτυλίσσεται το βιβλίο του Γερμανού Φόλκερ Βάιντερμαν με τον τίτλο «Οστάνδη 1936» και υπότιτλο «Στέφαν Τσβάιχ και Γιόζεφ Ροτ. Το καλοκαίρι πριν από το σκότος».

Η εξιστόρηση, με βάση την Οστάνδη και το καλοκαίρι του 1936, επιστρέφει στο παρελθόν ή εξακτινώνεται σε γεγονότα και σε άλλα πρόσωπα και τελικά αναπλάθει μια ευρύτερη κοινότητα ανθρώπων, οι οποίοι, πέρα από τις δικές τους επιλογές, παρασύρονται στους στροβίλους της ιστορικής κίνησης που μάλιστα τότε αρχίζει να ανεβάζει στροφές.

Το βιβλίο συλλαμβάνει τον Τσβάιχ και τον Ροτ σε μια τραγική στιγμή, η οποία τελικά θα συντελέσει αργότερα και στο μοιραίο τέλος τους. Ηδη τα βιβλία τους έχουν απαγορευτεί στη ναζιστική Γερμανία και οι δύο συγγραφείς, Αυστριακοί πολίτες και εβραϊκής καταγωγής, βιώνουν πλέον την αυτοεξορία τους και την περιπλάνησή τους.

Οταν καταφέρνουν να συναντηθούν στην Οστάνδη, φημισμένο τότε καλοκαιρινό θέρετρο, ο Τσβάιχ και ο Ροτ, εκτός από την αβεβαιότητα και την αγωνία για το μέλλον και την αυξανόμενη ναζιστική ισχύ, έχουν και τα προσωπικά φορτία που καθορίζουν τις κινήσεις τους.

Ο Τσβάιχ έχει χωρίσει με τη σύζυγό του και είναι ήδη έτοιμος να συνδεθεί με τη γραμματέα του, Λότε, την οποία αργότερα θα παντρευτεί. Ο δε Ροτ είναι δέσμιος του ποτού και η υγεία του βρίσκεται σε οριακό σημείο.

Παρόλο όμως που πολιτικά είναι οπαδός της παλιάς ανεκτικής Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, ευθύς εξαρχής τάσσεται εναντίον των ναζί.

Εγκαλεί δε τον Τσβάιχ, ο οποίος, αν και τα βιβλία του καίγονται στη Γερμανία και απαγορεύεται η έκδοσή τους, ευελπιστεί ακόμα στην κυκλοφορία τους μέσω της Αυστρίας.

«Ή πολεμήστε ή σωπάστε» του γράφει επιτακτικά ο Ροτ, ο οποίος δεν θέλει πια τα έργα του να κυκλοφορούν στη Γερμανία, όπου «κυβερνά η Κόλαση».

Ο Τσβάιχ, φιλελεύθερος αστός διανοούμενος, θέλει να συνεχίσει τη δουλειά του και να κηρύσσει την ανεκτικότητα στους αναγνώστες του. Αντίθετα, ο Ροτ, όπως γράφει, έχει άλλους «νόμους στη δική του ζωή». Πλάνης, χωρίς σπίτι και πότης.

Στην αφήγηση του Βάιντερμαν διαγράφεται αδρά η πολιτισμική και κοινωνική διαφοροποίηση ανάμεσα στους ενσωματωμένους Εβραίους των δυτικών περιοχών της Κεντρικής Ευρώπης και σ’ αυτούς των ανατολικών, οι οποίοι ξεχωρίζουν και γλωσσικά.

Παρ’ όλα αυτά ο Τσβάιχ και ο Ροτ συναντιούνται με χαρά τον Ιούλιο του 1936 στην Οστάνδη.

Ο Τσβάιχ αναλαμβάνει σχεδόν όλα τα έξοδα διαμονής ακόμα και ένδυσης του Ροτ. Γράφουν ακατάπαυστα, διαβάζουν ο ένας τα κείμενα του άλλου, υποβάλλουν τα κείμενά τους στη μεταξύ τους κριτική και τα αλληλοσυμπληρώνουν.

Ο Τσβάιχ όμως αποτυγχάνει στις προσπάθειές του να εντάξει τον Ροτ σε μια ζωή χωρίς αλκοόλ.

Στην Οστάνδη βέβαια δεν είναι μόνοι τους. Ηδη είχε σχηματιστεί μια ομάδα αριστερών εξόριστων διανοουμένων, εβραϊκής καταγωγής κυρίως, που βρέθηκαν για το καλοκαίρι στην Οστάνδη μετά τη μεγάλη έξοδο από τη ναζιστική Γερμανία και την περιπλάνησή τους σε διάφορες χώρες της Ευρώπης. Ηταν εκεί οι συγγραφείς Χέρμαν Κέστεν, Ερνστ Τόλερ, Ιρμγκαρντ Κόιν και Αρθουρ Κέστλερ, ο δημοσιογράφος Εγκον Ερβιν Κις, ο εκδότης Βίλι Μίντσενμπεργκ και άλλοι.

Οι εξόριστοι συζητούν τα ολοένα και πιο θλιβερά νέα από τη Γερμανία, θυμώνουν με την επικείμενη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων στο Βερολίνο και την επακόλουθη διεθνή νομιμοποίηση του ναζιστικού καθεστώτος, αναζητούν ιδέες για την αντιφασιστική αντίσταση, αγωνιούν για τον ισπανικό εμφύλιο, διαισθάνονται το τέλος του κόσμου που γνώριζαν μέχρι τότε.

Ο Τσβάιχ και ο Ροτ συναναστρέφονται τον κύκλο αυτών των εξορίστων και μάλιστα ο δεύτερος ερωτεύεται την Ιρμγκαρντ Κόιν. Μένουν μαζί, γράφουν μανιωδώς στα καφέ της πόλης, αλλά σε διαφορετικά τραπέζια και για δύο χρόνια είναι ζευγάρι.

Ο Βάιντερμαν στο έργο του, το οποίο συνδυάζει αρμονικά τη λογοτεχνική και την πολιτική μελέτη, το χρονικό και την έντονη μυθιστορηματική αφήγηση, συλλαμβάνει και αποδίδει την ατομική και συλλογική ιδιότητα και κατάσταση του εξόριστου και την αγωνία ή και την αδυναμία μπροστά στον επερχόμενο κόσμο των ερειπίων.

Αλλωστε πολλά από τα πρόσωπα που εμφανίζονται στο βιβλίο θα συντριβούν στις μυλόπετρες της Ιστορίας. Ο Ροτ θα πεθάνει το 1939 στο Παρίσι.

Ο Τσβάιχ, όταν το μαθαίνει, γράφει συγκλονισμένος στον φίλο του Ρομέν Ρολάν: «Δεν θα γεράσουμε εμείς οι εξόριστοι... Τον είχα αγαπήσει σαν αδελφό μου».

Αλλά και ο ίδιος, αφού γράψει την αυτοβιογραφία του με τον εύγλωττο τίτλο «Ο κόσμος του χθες. Αναμνήσεις ενός Ευρωπαίου», θα αυτοκτονήσει το 1942 στη Βραζιλία μη αντέχοντας τη συνεχιζόμενη καταστροφή της Ευρώπης και του πολιτισμού της.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ