Μια αφανής πηγή της σύγχρονης σκέψης

freedman-mike.jpg

βιβλίο Μάικλ Φρίντμαν «Χωριστοί δρόμοι» Κάρναπ, Κασίρερ και Χάιντεγκερ Μετάφραση: Στέλλα Τσιλεδάκη Εκκρεμές 2017 Σελ. 368

Στο Νταβός της Ελβετίας, την άνοιξη του 1929, έλαβε χώρα μία φιλοσοφική αντιπαράθεση που έμεινε ιστορική για τις συνδηλώσεις της και τις επιπτώσεις της: ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και ο Ερνστ Κασίρερ συγκρούστηκαν με αφορμή την ενδεδειγμένη ερμηνεία της καντιανής φιλοσοφίας και υπέδειξαν δύο βασικούς δρόμους που έμελλε να ακολουθήσει η ευρωπαϊκή φιλοσοφία τον 20ό αιώνα – αντιστοίχως, την επέκταση του (νεο)καντιανού ορθολογισμού στις κοινωνικές επιστήμες, αφενός, και, αφετέρου, την αναβίωση της «θεμελιώδους οντολογίας» και την επανίδρυση του υπαρξισμού (αν μπορούμε να συνοψίσουμε τόσο βιαστικά τα προγράμματα των δύο φιλοσόφων).

 Ερνστ Κασίρερ Ερνστ Κασίρερ |

Την αντιπαράθεση αυτή παρακολούθησε και ένας από τους μείζονες εκπροσώπους του λογικού θετικισμού, ο Ρούντολφ Κάρναπ, αξιοποιώντας την ευκαιρία για να αντιπαραβάλει το δικό του μοντέλο του φιλοσοφείν, που αργότερα θα οδηγούσε (με τη συμβολή κι άλλων παραδόσεων, κυρίως του γερμανικού και αγγλικού λογικισμού) στην ανάπτυξη της αγγλοσαξονικής «αναλυτικής φιλοσοφίας», και στις δύο αυτές γερμανικές φιλοσοφικές παραδόσεις, οι οποίες θα γίνονταν έπειτα ο πυρήνας αυτού που οι Αγγλοσάξονες αποκαλούν ακόμα «ηπειρωτική φιλοσοφία». 

Ρούντολφ Κάρναπ Ρούντολφ Κάρναπ |

Στους Χωριστούς δρόμους –πρώτο και κρίσιμο τίτλο ιστορίας της φιλοσοφίας στην έξοχη σειρά «Ευμενείς έλεγχοι» των εκδόσεων Εκκρεμές, όπου μέχρι πρότινος φιλοξενούνταν μόνο «πηγές»–, ο Αμερικανός φιλόσοφος της επιστήμης Μάικλ Φρίντμαν παίρνει ως αφετηρία του τη συνύπαρξη Κασίρερ, Χάιντεγκερ και Κάρναπ στο μεσοπολεμικό Νταβός για να αναδείξει μία από τις πιο ενδιαφέρουσες και παραγνωρισμένες πηγές της σύγχρονης σκέψης: τον φιλοσοφικό νεοκαντιανισμό, από τον οποίο, σε διαφορετικούς βαθμούς και με διαφορετικούς τρόπους, επηρεάστηκαν και διαφοροποιήθηκαν βαθμηδόν τόσο ο κοινωνικο-επιστημονικός νεοκαντιανισμός και ο χαϊντεγκεριανισμός όσο και η αναλυτική φιλοσοφία.

Μάρτιν Χάιντεγκερ Μάρτιν Χάιντεγκερ |

Το κοινό αυτό υπόβαθρο τόσων και τόσο διαφορετικών μεταξύ τους «σχολών», αν και υπήρξε κυρίαρχο στην Ευρώπη στο γύρισμα του 20ού αιώνα, φαίνεται ότι λησμονήθηκε πολύ γρήγορα κάτω από την ισχύ των πολεμικών διακηρύξεων των επιγόνων – μέχρι σημείου η πολύ μεταγενέστερη απόφανση του Μισέλ Φουκό, «είμαστε όλοι νεοκαντιανοί», να φαντάζει έως σήμερα παράδοξη και, αν όχι προβοκατόρικη, πάντως σίγουρα ανάρμοστη περιγραφή των προϋποθέσεων και των καταβολών της σύγχρονης σκέψης. 

Ο Φρίντμαν αναλαμβάνει στο βιβλίο του να δικαιώσει αναδρομικά τον Φουκό (χωρίς να τον αναφέρει). Δίνει μια –χωρίς προηγούμενο στην ελληνική βιβλιογραφία– αναλυτική περιγραφή των κλασικών νεοκαντιανών σχολών και κατόπιν μελετά ξεχωριστά τους τρεις εμβληματικούς στοχαστές που ξεπήδησαν από αυτή τη μήτρα, φροντίζοντας να τους φέρει σε διάλογο τόσο μεταξύ τους όσο και με τις «ρίζες» τους.

Και ενώ για τον Χάιντεγκερ η γραμματεία είναι ήδη αρκετά πλούσια στα ελληνικά, για τον Κάρναπ και τον Κασίρερ προσφέρεται εδώ μια σπάνια και κατατοπιστική γενική εισαγωγή με συγκριτική πρόθεση, πολύ πέρα δηλαδή από τα φιλοσοφικά στεγανά του καθενός τους.

Βασική και δηλωμένη άλλωστε μέριμνα του συγγραφέα είναι να ρίξει γέφυρες ανάμεσα στην «ηπειρωτική» και την «αναλυτική» φιλοσοφική παράδοση, την Ευρώπη και την Αμερική, γέφυρες που κόπηκαν βίαια με την πνευματική και πολιτική ρήξη –και τον συνακόλουθο εκπατρισμό– των γερμανόφωνων λογικών θετικιστών, στη συντριπτική πλειονότητά τους προοδευτικών, σοσιαλιστών (η περίπτωση του Κάρναπ) ή και ακραιφνών μαρξιστών (η περίπτωση του Οτο Νόιρατ), με τη γερμανική «μεταφυσική», την οποία έφτασε να εκπροσωπεί σχεδόν κατ’ αποκλειστικότητα στον μεσοπόλεμο ο Χάιντεγκερ. 

Ο γεφυροποιός, εν προκειμένω, είναι για τον Φρίντμαν ο Κασίρερ, ως ο κατ’ εξοχήν εκσυγχρονιστής του παλαιού νεοκαντιανισμού (ιδίως της λεγόμενης Σχολής του Μαρβούργου), ο οποίος βρέθηκε πράγματι για ένα διάστημα στην ιδιάζουσα θέση να μπορεί να συνομιλεί φιλικά και επί ίσοις όροις τόσο με τους υπέρμαχους του λογικού θετικισμού –και τον Κάρναπ συγκεκριμένα– όσο και με τον Χάιντεγκερ.

Ο Κασίρερ, όμως, παρέχει ένα νήμα που δεν ένωσε ποτέ στ’ αλήθεια τα αντίθετα άκρα, και αυτό γιατί και η δική του σκέψη καταδικάστηκε εν πολλοίς στο περιθώριο, σαν μεγαλειώδης πλην αποτυχημένη απόπειρα ανασύνθεσης ενός φιλοσοφικού οικοδομήματος –του καντιανού– που είχε προλάβει να κατακερματιστεί με τις νεοκαντιανές σχολές, πριν διαλυθεί εντελώς με την οριστική διαίρεση του φιλοσοφείν στις δύο πλευρές του Ατλαντικού.

Κι όμως, η Φιλοσοφία των συμβολικών μορφών του Κασίρερ, ένα πολύτομο και ουσιαστικά ανολοκλήρωτο προγραμματικό έργο, καταλήγει, μέσα στην υπερφιλόδοξη αποτυχία της, να συνοψίζει προκαταβολικά τον ορίζοντα σχεδόν όλων των σύγχρονων ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών: μια μεταφυσικού τύπου ιστορική τελεολογία, με πέρας ωστόσο την «αντιμεταφυσική» και αενάως εξελισσόμενη μοντέρνα επιστήμη, συνδυάζεται με ένα αυστηρά αντιεπιστημονιστικό ερευνητικό πρίσμα που αποβλέπει σε μια ισότιμη ανατομία όλων των «συμβολικών μορφών» του ανθρώπινου πολιτισμού στη συγχρονία τους. Ο νεοκαντιανισμός που απέδιδε προς πάσα κατεύθυνση ο Φουκό είναι εμφανώς αυτός του ώριμου Κασίρερ. 

Καθώς όμως οι παραδόσεις φτιάχνονται, όπως ξέρουμε, εκ των υστέρων, ο Κασίρερ παραμένει ο φιλοσοφικός ήρωας μιας άγραφης παράδοσης ή, ακριβέστερα, μιας παράδοσης που απωθήθηκε για να γονιμοποιήσει άλλες – φουκοϊκές, κονστρουκτιβιστικές, ύστερες φαινομενολογικές κ.ο.κ. Κι αν η φιλοσοφία, που κατά τον Αλτουσέρ έχει απωθημένο της την πολιτική, είναι επίσης γνωστό ότι υπήρξε ανέκαθεν η ίδια το απωθημένο των επιστημών, κοινωνικών τε και φυσικών, μελέτες σαν αυτή του Φρίντμαν μπορούν να βοηθήσουν να αντιμετωπιστεί, κάποια στιγμή, το σύμπτωμα στο φως της μέρας. 


 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας