Το μέλλον του πλανήτη και οι διανοούμενοι

Στο προηγούμενο άρθρο μου («Εφ.Συν.», 31/7/2017) είχα θέσει κάποια ερωτήματα για τον ρόλο των «ελίτ» Πανεπιστημίων και των διανοουμένων στη διάσωση του πλανήτη από μια επερχόμενη ανθρωπογενή καταστροφή. Ο σημερινός βέβαια διανοούμενος ταυτίζεται συχνά με τον εξειδικευμένο επιστήμονα που λειτουργεί υπό την προστατευτική σκέπη ενός πανεπιστημιακού ιδρύματος, με τις όποιες δεσμεύσεις και εξαρτήσεις αυτό συνεπάγεται.

Ωστόσο, ο ρόλος της κριτικής διανόησης απαιτεί, εξ ορισμού θα έλεγα, ένα πολύ πιο διευρυμένο γνωσιακό υπόβαθρο και μια πνευματική και ηθική ικανότητα, από την πλευρά των διανοουμένων, να διαισθάνονται «αυτά που έρχονται» («Θεοί με γαρ μελλόντων, άνθρωποι δε γιγνομένων, σοφοί δε προσιόντων αισθάνονται») και να παρεμβαίνουν δημόσια, προστατευτικά και θεραπευτικά με έναν ανιδιοτελή αλλά και ιδεολογικά ξεκάθαρο θεωρητικό και πρακτικό Λόγο.

Ενας τόσο απαιτητικός ρόλος θα πρέπει να διαθέτει έναν υψηλό βαθμό αυτονομίας, αυτογνωσίας και αυτοκριτικής, όσο και μια κοινωνικο-ηθική ευαισθησία και υπευθυνότητα, με οικουμενικές διαστάσεις και στοχοθεσίες, στην υπηρεσία της αλήθειας, της δικαιοσύνης και του κοινωνικού συμφέροντος.

Αν αυτά είναι τα βασικά χαρακτηριστικά που θα πρέπει να διαθέτει η διανόηση, αβίαστα αναδύονται ορισμένα σημαντικά ερωτήματα σχετικά με την κοινωνική και ιδεολογική θέση των διανοουμένων, με τις δυνατότητες και την ελευθερία που έχουν να δρουν κριτικά και με το πλαίσιο, κοινωνικό, οικονομικό και τεχνοεπιστημονικό, μέσα στο οποίο αυτοί κινούνται.

Είναι μήπως η μετάβαση από τον αυλικό διανοούμενο του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης –τον εξαρτημένο πλήρως από τα καπρίτσια και τις εξουσιαστικές διαστροφές του ηγεμόνα– στον διανοούμενο της εποχής του Διαφωτισμού, που συχνά διέθετε μια σχετική οικονομική και πνευματική ανεξαρτησία, αλλά και στον σύγχρονο διανοούμενο της κοινωνικής ελευθερίας ιδιαίτερα απελευθερωτική και προοδευτική;

Πόσο ελεύθερα μπορεί άραγε ο κάθε ή η κάθε πανεπιστημιακός να ασκήσει κριτικό διδακτικό και ερευνητικό ρόλο, όταν έχει παραδοθεί, όπως ενίοτε συμβαίνει και με ολόκληρα Πανεπιστήμια ή τμήματα –ερευνητικά, οικονομικά και συνειδησιακά– στα εξουσιαστικά κελεύσματα της αγοραίας επικυριαρχίας και, συχνότατα, κοινωνικής και οικολογικής ασυνειδησίας και πόσο θεσμικά και ακαδημαϊκά προστατευμένος ή προστατευμένη είναι, στην ενίοτε απαραίτητη αλλά και επιθυμητή διασύνδεση και συνεργασία Πανεπιστημίου και επιχειρηματικής δραστηριότητας; Και είναι άραγε δυνατή μια τέτοια θεσμική προστασία, όταν όλα πλέον τα σκιάζει η σκλαβιά της αγοράς και το κυνήγι της επιχορήγησης και του κέρδους at any cost;

Δεν είναι επομένως αναμενόμενο να θεωρούμε ότι ο διανοούμενος είναι σαφέστατα τοποθετημένος στην Αριστερά –με τις κοινωνικές και ηθικές αξίες της ισότητας, της δικαιοσύνης, της αλληλεγγύης και της ανθρωπιάς– παρά στο νεοφιλελεύθερο στρατόπεδο (σκοπίμως δεν λέω συντηρητικό, γιατί υπάρχει πολλή ασάφεια και σύγχυση με την έννοια αυτή), που προτάσσει τις παρανοημένες έννοιες της προόδου και του κέρδους, μέσα από ατομικιστικές, αγοραίες ιδεολογικές εμμονές και ωφελιμιστικούς υπολογισμούς κόστους-οφέλους;

Κι εδώ είναι που χάνουν το παιχνίδι πολλοί αξιόλογοι επιστήμονες και ερευνητές, που ενώ γνωρίζουν τεκμηριωμένα το κακό που γίνεται στον πλανήτη και την ανθρωπότητα, δεν μπορούν, λόγω ιδεολογικών και πολιτικών αγκυλώσεων, να κατανοήσουν και την καταστροφική πλευρά της έννοιας του κέρδους, όταν αυτό αφήνεται στο αδηφάγο, απάνθρωπο και πλανητικά καταστροφικό, δυστυχώς τελικά, «αόρατο χέρι» της αγοράς.

Μήπως λοιπόν δεν υπάρχουν διανοούμενοι στην άλλη πλευρά; Για να μείνουμε στα δικά μας, ποιος θα μπορούσε άραγε να αρνηθεί, είτε συμφωνεί είτε διαφωνεί μαζί τους, τη διανοητική παρουσία ενός Κωνσταντίνου Τσάτσου, ενός Παναγιώτη Κανελλόπουλου ή ενός Πλάτωνα, για να πάμε και στην αρχαιότητα (που σίγουρα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν συντηρητικοί, με την παλιά σημασία της λέξης, χωρίς όμως να μπορούσαν εύκολα να καταταγούν σε αυτό που σήμερα αποκαλούμε νεοφιλελευθερισμό);

Κι αν η εικόνα έχει καταλύσει σήμερα, με την ταχυκουλτούρα των ηλεκτρονικών ΜΜΕ και του διαδικτύου, τον πολιτισμό και την ισχύ του λόγου, ποια η θέση των διανοουμένων, πανεπιστημιακών ή μη, που σπεύδουν σωρηδόν να τα χρησιμοποιήσουν με κρυφή ή και κραυγαλέα συχνότατα επιθυμία ένα κομματάκι εξουσίας, προσοδοφόρο ξεπούλημα, επιτέλους, τόσων χρόνων προσμονής και «ανιδιοτελών» αγώνων;

Και πόσο ελεύθερος είναι άραγε ο σημερινός διανοούμενος να ασκήσει τον κριτικό του λόγο προς την εξουσία και να υπερασπιστεί τους αδύναμους, γιατί αυτός είναι πρωτίστως ο ρόλος του, όταν τόσο ισχυρά εξαρτάται από την εγωπάθειά του και τα ΜΜΕ ή/και όταν αγωνιωδώς περιφέρεται στους διαδρόμους της εξουσίας ή ενσωματώνεται σε αυτήν;

Ερωτήματα και εναύσματα προβληματισμού πρωτίστως προς τις πολιτικές ηγεσίες και όσους ασχολούνται με την Παιδεία και την εκ-παίδευση, μπας και, μαζί με το λάδι που κάθε φορά αγοράζεται για τα γρανάζια του συστήματος, μπορούν να βρουν και τους ζωτικής σημασίας για το μέλλον αυτού του πλανήτη τρόπους να αγοράζονται και να χρησιμοποιούνται και οι απαραίτητοι, τουλάχιστον, τόνοι άμμου. Αν τίποτε άλλο δεν είναι δυνατό, τουλάχιστον ας είναι αυτό.

* καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας