Με τη θεϊκή τέχνη των βυζαντινών ψηφιδωτών

Ενα πολυπρόσωπο μυθιστόρημα, χωρίς, εμφανώς, κεντρικούς πρωταγωνιστές που να μονοπωλούν το ενδιαφέρον του συγγραφέα. Εν τούτοις οι οικογένειες του ιδεολόγου Πέτρου Ρώτα και της γυναίκας του Λάλης, του καιροσκόπου Πέλου και της Ματίνας Μπιρδιμήρη (οι δύο κυρίες είναι αδελφές), του «μέσα σε όλα» Ιωάννη Ελευθερόπουλου και της συμβίας του Μερόπης, του Ευτύχη και της Λαμπρινής Κλώτσα, που τη βολεύουν σε όλους τους καιρούς, κατέχουν θέση βασική στην αφήγηση.

Αλλά μεγάλη έκταση καλύπτουν και δευτερεύουσες ιστορίες, όπως εκείνη της Μερόπης Μπρατάκου, της Μεροπίτσας των Αγίων Αναργύρων και του τελευταίου ερωμένου της Νεκτάριου Κλώτσα, με το άθλιο παρελθόν και την εξίσου ύποπτη δράση του, ή η πρωτοπρόσωπη και αιμομικτική σχέση του Αδωνη με την αδελφή του που αποκαλεί Λίλιμπεθ και ο ανορθόδοξος έρωτας του μυστηριώδους Ηλία Μαρτζούκου με τον εργατικό Αποστόλη.

Ατομικές μικροϊστορίες ανθρώπων από όλες τις κοινωνικές τάξεις, που βρίσκεται πάντα τρόπος να συναγελαστούν μεταξύ τους, δηλώνουν ποικιλοτρόπως τον ετερόκλητο και γοητευτικό κοινωνικό ιστό.

Παρελαύνουν μαυραγορίτες και δωσίλογοι, κατατρεγμένοι κομμουνιστές και εμπαθείς εθνικόφρονες, κυρίες του καλού κόσμου και πόρνες, δημοσιογράφοι και πολιτικοί.

Η εικόνα του νεοέλληνα σε όλο της το μεγαλείο. Χτες, σήμερα, αύριο, δυστυχώς. Κοινωνικοπολιτική ανάλυση της ελληνικής νοοτροπίας.

Δεξιοί και αριστεροί που αλληλοκαρφώνονται∙ αστοί και πληβείοι∙ ανάπηροι με ψευδείς βεβαιώσεις αναπηρίας, λόγω πολιτικών διασυνδέσεων∙ ο «κόκκινος κίνδυνος» και ο βασιλιάς∙ οι «εθελοντές» που μπαίνουν με το στανιό στους καταλόγους για το Εκστρατευτικό Σώμα της Κορέας και τα πρώτα καλλιστεία του 1952 στην Αθήνα.

Το βιβλίο, σκόπιμα υποθέτω, δεν έχει ειδολογικό προσδιορισμό: ιστορικό μυθιστόρημα, ας πούμε, ή χρονικό ή αυτοβιογραφία. Θα μπορούσε και διηγήματα. Ακουμπά από λίγο σε όλα.

Ενα παλίμψηστο ή ένα μωσαϊκό, όχι της ευτέλειας αλλά της θεϊκής εκείνης τέχνης που διακρίνει τα βυζαντινά ψηφιδωτά της ακμής. Κεντημένο ψηφίδα ψηφίδα.

Ο Αλέξης Πανσέληνος, που τόσα γνωρίζει από κλασική μουσική, επιλέγει ως αφορμή για να ξεδιπλώσει την αφηγηματική του δεινότητα, αλλά και ως τίτλο του βιβλίου του, το Ελαφρά ελληνικά τραγούδια.

Διαβάζοντας αισθάνεσαι να σιγοτραγουδάς τα λόγια του τραγουδιού από το οποίο ο συγγραφέας παρεμβάλλει στίχους, στην αρχή κάθε κεφαλαίου, για να βεβαιωθείς στη συνέχεια ότι το θυμάσαι σχεδόν ολόκληρο.

Το μνημονεύω αυτό για να επισημάνω ότι τα ελαφρά ελληνικά τραγούδια, μαζί με τις Αναζητήσεις του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού και λίγο αργότερα τη Θεία Λένα και το Θέατρο στο μικρόφωνο του Αχιλλέα Μαμάκη, ήταν μεγάλο κομμάτι της καθημερινότητάς μας κατά τη δεκαετία του ’50, στα τρία πρώτα χρόνια της οποίας διαδραματίζονται όσα περισώζει ο συγγραφέας. Κάνει όμως παράλληλα διαρκείς αναδρομές στον Κατοχή και στον Εμφύλιο, με ξεκάθαρες πολιτικές προθέσεις.

Στην πραγματικότητα με το βιβλίο του ο Πανσέληνος, μπλέκοντας επιδέξια τον μύθο με την Ιστορία, το πραγματικό με το επινοημένο, επιχειρεί να δώσει ένα ψυχογράφημα της αθάνατης ελληνικής φυλής, της χώρας όπου «και η χαλβαδοποιία θεωρείται βιομηχανία» και όπου «η οικειότητα μας είναι το ίδιο απαραίτητη με το οξυγόνο». Δεν είναι τυχαίο που σε πολλές από τις δραστηριότητες των ηρώων αναγνωρίζει κανείς την Ελλάδα του σήμερα. Της κρίσης και της ανέχειας. Της διάκρισης και της αποπομπής του αλλότριου.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η χωροταξική και τοπογραφική απεικόνιση του κέντρου της Αθήνας (Εξάρχεια, Ομόνοια, Σύνταγμα, Πειραιώς), αλλά και οι εξοχές της Κηφισιάς και οι εργατικές συνοικίες του Πειραιά, με ακρίβεια φωτογραφικής αποτύπωσης υψηλής ανάλυσης. Αναφέρονται και περιγράφονται τα καφενεία και τα κοσμικά στέκια, τα ξενοδοχεία και τα θέατρα, οι δρόμοι και τα στενοσόκακα.

Μνημονεύονται εφημερίδες και περιοδικά, άνθρωποι σαν τον Αγγελο Τερζάκη, τον Στρατή Μυριβήλη, τον Ρίτσο, τον Σκαρίμπα, τη Μελίνα, τη Βέμπο, τη Στέλλα Γκρέκα, τη Δανάη.

Αλλά και τόποι συνάντησης: το πατάρι του «Λουμίδη», το «Πέτρογκραδ», του «Ζώναρς», το μπαρ του Ορφανίδη. Τα ξενοδοχεία «Μπάγκειον», «Exselsior», «Κινγκ Ζωρζ», «Μεγάλη Βρεταννία». Τα σινεμά «Βερντέν», «Λουξ», «Βοξ».

Ακόμη κάρα στους δρόμους και αγαθά στην πόρτα σου: η Ξυδού, ο Καρβουνιάρης, ο Ψαράς, ο Μανάβης, ο Κανατάς, ο Παγοπώλης, ο τυφλός βιοπαλαιστής.

Το πολύχρωμο καθημερινό σύμπαν που μόλις αγωνίζεται να ξεπεράσει την πείνα της Κατοχής και την αγριότητα του αδελφοφάγου Δεκέμβρη.

Ιδιαίτερος ο ρόλος ενός περίεργου πρωτοπρόσωπου αφηγητή. Είναι κουτσός, έχει το σήμα του ανάπηρου στο πέτο και παρεμβάλλεται εκεί που δεν τον περιμένεις στην τριτοπρόσωπη αφήγηση. Θα ήταν ματαιοπονία να προσπαθήσει κανείς να δώσει επακριβώς τα στοιχεία της διαρκώς μεταβαλλόμενης ταυτότητάς του, η οποία αποκαλύπτεται σταδιακά αλλά και πάλι συγχέεται παραπέμποντας σε αστυνομική ταινία.

Χαφιές; Ανθρωπος του συστήματος; Της Ασφάλειας; Των δεξιών; Των αριστερών; Είναι ο ποιητής Ηλίας Μαρτζούκος; Δεν είναι; Είναι ο παντογνώστης συγγραφέας αφηγητής; Στις μεταμορφωτικές ικανότητες αυτού του ήρωα βρίσκεται, νομίζω, το κλειδί του βιβλίου.

Περιγραφές εντυπωσιακής ακρίβειας, με εκπληκτικές λεπτομέρειες και ύφος ανάλαφρο και παιγνιώδες, κάποτε με αυτοϋπονομευτικό χαρακτήρα.

Το βλέμμα ακινητοποιείται ή περιφέρεται, αποτυπώνοντας, με απαράμιλλη μαεστρία στο χαρτί, τοπία της φύσης, ζωγραφικούς πίνακες, ανθρώπους, δρόμους, γειτονιές, σπίτια, κελιά φυλακής, ακόμη και ένα μουστάκι.

Διακυμάνσεις και διαφοροποιήσεις της γλώσσας μέσα στον χρόνο, σε συνάρτηση πάντα με την κοινωνική προέλευση των ανθρώπων. Διαβρωτικό χιούμορ, υποδόριο.

Το βιβλίο απογειώνεται στο καταληκτικό κεφάλαιο, όπου, με τρόπο ευφυή και ευανάγνωστα συμβολικό, αξιοποιείται η τελευταία ιδιότητα του χαμαιλέοντα αφηγητή ως θεατρώνη και καλλιτεχνικού πράκτορα.

Ενα βιβλίο-σταθμός στην πολύχρονη, βραβευμένη και ακμαία παραγωγή του Αλέξη Πανσέληνου.

Έντυπη έκδοση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας