Με τα «αντίδοτα» της λογοτεχνίας

kos.jpg

Ερείπια του μεσαιωνικού οικισμού «Παλαιό Πυλί» στην Κω Eurokinissi - ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ ΘΑΝΑΣΗΣ

Η Κως και μόλις πρόσφατα υπήρξε «σεισμόπληκτη», χωρίς όμως να καταστεί και «σεισμόφοβη». Η μετασεισμική ακολουθία διατηρείται αμείωτη, αλλά και η επινόηση «αντιδότων» διαρκής. Θα μπορούσα να ανατρέξω στο βιβλίο που συνθέσαμε με τη Μαρία Χατζηγιακουμή: «Η Κως στη λογοτεχνία» (Αθήνα, Μεταίχμιο, 2006) για να ανασύρω τόσο τη λογοτεχνική βίωση του σεισμού του 1933 όσο και το πώς οι Κώοι γιορτάζουν τα «Θαλύσια», κατά την «Εαρινή Οδοιπορία» του Θεόκριτου, με τρεις φίλους να προσέρχονται στη γιορτή του θερισμού (σε μετάφραση του Γ. Κοτζιούλα): «Μυρίζαν πλούσια εποχή, καιρό των φρούτων όλα». 

Ορισμένες αφετηρίες μας -για να σκιαγραφήσω ακόμη ένα «αντίδοτο» στη συγκυρία- με τον Θανάση Βαλτινό ως αναγορευθέντα «επίτιμο δημότη» του νησιού μας είναι κοινές: περιοδικό «Εποχές» 1963 και 1966, Δυτικό Βερολίνο 1974, «στέκι» του Αλ. Ακριθάκη και «Terzo mondo» του Κ. Παπαναστασίου. Ετσι οδηγούμαι στην αναζήτηση των απαρχών της λογοτεχνικής του πορείας.

Μία από τις αφηγηματικές πρακτικές της προβληματισμένης λογοτεχνίας, εγχώριας και διεθνούς, είναι να επινοεί τρόπους σύζευξης του παρόντος τόπου με τον «άλλο» τόπο.

Ο δεύτερος, ο «άλλος», να εγκαθίσταται προκλητικά στον υπάρχοντα για να υποδείξει το απευκταίο και αντίστοιχα το ευκταίο. Γάλλοι θεωρητικοί της τέχνης, όπως ο A. Μπρετόν, χρησιμοποιούν για να αποδώσουν αυτές τις αφηγηματικές πρακτικές τον όρο «allotropie» ως νεολογισμό ελληνικής καταγωγής. 

Το 1970 δημοσιεύεται το αφήγημα για τη «Βολιγουάη» με τίτλο «Ο γύψος». Περιλαμβάνεται στον συλλογικό τόμο «Δεκαοχτώ κείμενα».

Πρόκειται για ένα από τα πρώτα δημοσιεύματα του Θανάση Βαλτινού. Δηλαδή, ήδη έχει διευρυνόμενη αναγνώριση και κυρίως μετέχει σε ένα συλλογικό αντιστασιακό εγχείρημα εναντίον της απριλιανής δικτατορίας. 

Αυτή η αφηγηματική πρακτική της «ετεροτοπίας» συνιστά καίρια συνιστώσα του κατοπινού λογοτεχνικού έργου του, μέσα από ποικίλες αφορμές και επινοήσεις. Δηλαδή, από το σύνολο της πολύχρονης (από το 1958) δημιουργίας του Βαλτινού σχηματίζεται με ευκρίνεια ένα σύνολο «σταθερών» παραμέτρων, το οποίο διαθέτει ως ενιαία μήτρα εκπόρευσης και συγκρότησης την προβληματική μιας πολιτικής Ανθρωπολογίας (με ισομερείς και εύπλαστους τους δύο όρους, δηλαδή χωρίς προκάτ «δεσμεύσεις»).

Με την προϋπόθεση βέβαια ότι οι «σταθερές» αυτές εμπλουτίζονται, αναζωογονούνται και ανανοηματοδοτούνται, μεμονωμένα και ιδίως στη μεταξύ τους συνάφεια και με διαρκή τη φροντίδα της ιστορικής τους γείωσης, διαμορφώνεται ένα ευκρινές δίκτυο αλληλοπλεκόμενων σημείων. 

Θα μπορούσαν λοιπόν να υπομνησθούν τα εξής: η ανάγκη της «τοπιογραφίας» ως υποστρώματος για τη θεμελίωση του αφηγηματικού λόγου· η σκηνοθεσία του τοπίου ως ενιαίου πλαισίου αναφοράς «δραστών» και «θεατών» (για να μην αποσιωπηθεί ο σεναριογράφος)˙ η θέση της «πλατείας» ως χώρου συναθροίσεων των επικοινωνούντων υποκειμένων (με μερικότερο παράδειγμα το φαρμακείο του θείου)· οι δρόμοι ως πεδίο για τη δημόσια αναζήτηση του νέου κόσμου· οι συναντήσεις ως συμπυκνωμένες εκφράσεις των θεσμών δημοσιότητας· η οικείωση των πραγμάτων ως συνοδευτικών ή χαρακτηριστικών γνωρισμάτων των συναντήσεων· η αποτύπωση των τρόπων διαχείρισης της «ετερότητας» με την ανάδυση των «άλλων», σπάνια ως «εχθρών» και κυρίως ως «ξένων» και «αλλόκοτων» ή «ξέμπαρκων»· η καθημερινή ζωή ως πεδίο όπου συντελείται η συνάντηση των ανθρώπων, γιατί όχι και ζαβολιάρηδων ή «γαρνούφηδων»· η συνηγορία των «παθών»· ο έρωτας ως στιγμή διπλασιασμού της χειραφετητικής ικανότητας του συνείναι· το ανθρώπινο σώμα ως το ασφαλέστερο αρχείο των περιπετειών του όντος· η διαρκής επικοινωνία με τον θάνατο και οι απόπειρες αναστολής του· η νοσταλγία όσων συνέβησαν και αξίζει να μη χαθούν σε συνθήκες γενικευόμενης πλήξης.

Ακόμη, η «πολιτική πολιτισμού» που περιλαμβάνει με πλέγμα προστασίας όσους και όσες με τον ίδιο τρόπο σκιαγραφούν έναν διαφορετικό κόσμο, κάποτε και «εκκεντρικό»· οι σχέσεις λογοτεχνίας και οικονομίας ως ευθέως αντίστροφη προοπτική αλλά και σε κάθε περίπτωση το «μικροσκόπιο» να μην καταργεί το «τηλεσκόπιο» του εγχώριου ιστορικού πεδίου πολλών δεκαετιών· η ποιητική της «στιγμής» (ακόμη κι αν δεν γράφεται ποίηση) ως απορρόφηση της νοσταλγίας και αποδέσμευση από τις υποχρεώσεις του μέλλοντος· ο ανθρωπομορφισμός του χρόνου που προκρίνεται να γίνεται αντιληπτός με το σχήμα της χαλαρής σπείρας· η βεβαιότητα ότι κάθε φορά η κίνηση της ιστορίας τελείται ab ovo· η ανθεκτικότητα της μνήμης (ακόμη και με μετάπλαση παραμυθιού) ως μηχανισμού συντήρησης και ανάκλησης όσων έγιναν· η επιστρέφουσα νεότητα ως δυνατότητα να διατηρείται η ζωντάνια της και να εδραιώνεται η «αντι-μόδα»· η δυναμική της διακινδύνευσης στον τρόπο συζυγίας επιθυμητού στόχου και αβεβαιότητας ως προς την επίτευξή του· η διαρκής «μαθητεία» ως εφαλτήριο για την εκάστοτε ανασυντασσόμενη «ταυτότητα» του λογοτεχνικού υποκειμένου με την υπέρβαση της εξουσίας των κατεστημένων κοινωνικών παιγνίων· ο εργάσιμος αλλά και ο διαθέσιμος χρόνος ως αφετηρία για τον διπλασιασμό του κόσμου. 

*ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ