Μαθήματα κοινής ζωής

prosfyges.jpg

EUROKINISSI/ΣΤΕΛΙΟΣ ΜΙΣΙΝΑΣ

Οι εικόνες και οι ειδήσεις που κυκλοφόρησαν στα δημόσια μέσα πληροφόρησης σε διασπαρμένους χρόνους σχετικά με τη φοίτηση παιδιών προσφύγων σε δημόσια σχολεία της χώρας συγκέντρωσαν ετερόκλητες διαθέσεις και αντιδράσεις από τον εταίρο της υποδοχής, που εκφράστηκαν κυρίως, λόγω του θέματος, μέσω των συλλόγων ή μεμονωμένων γονέων.

Σε εκείνες τις περιπτώσεις που οι δημόσιες αντιδράσεις ήταν έντονα επιφυλακτικές στην εφαρμογή μιας θετικής προς τους πρόσφυγες επίσημης πολιτικής, ενεργοποιήθηκαν συνειρμοί από παρόμοιες αντιδράσεις σε άλλες εποχές, με διαφορετικά τότε τα αντικείμενα της κοινωνικής σύγκρουσης.

Τη δεκαετία του ’90, η δημόσια κοινή γνώμη κατακλυζόταν από εικόνες εξαγριωμένων πολιτών που διαμαρτύρονταν για τη λειτουργία κοινοτικών δομών φιλοξενίας και επανένταξης πρώην ψυχιατρικών εγκλείστων στο πλαίσιο της πολιτικής για την ψυχιατρική μεταρρύθμιση της χώρας.

Τότε υπήρξαν τοπικές κοινωνίες που είχαν εμποδίσει ακόμη και την τροφοδοσία των δομών υποστηρίζοντας ότι οι νεοφερμένοι από τα «τρελάδικα» είναι «επικίνδυνοι». Μια δεκαετία μετά, τοπικές κοινωνίες της Περιφέρειας της Αττικής κατήγγειλαν τη χωροθέτηση προς λειτουργία ΧΥΤΑ στην περιοχή τους για λόγους σχετικούς με την υγεία.

Οι δημόσιες αυτές αντιδράσεις βρήκαν μια πρώτη κοινή εξήγηση στο φαινόμενο «όχι στον δικό μου αυλόγυρο», καθώς έγινε φανερό ότι διαφορετικά αντικείμενα κοινωνικής σύγκρουσης επιφέρουν στις κοινότητες για διαφορετικούς λόγους τα ίδια ψυχολογικά αποτελέσματα με παρόμοιες τις συνακόλουθες κοινωνικές συνέπειες.

Με άλλα λόγια, η εξωτερική παρουσία καταστάσεων ή κοινωνικών ομάδων που προσλαμβάνονται κατ’ αρχήν από την κοινή γνώμη ως «ανοίκεια και απειλητική ετερότητα» ενεργοποιώντας ταυτόχρονα απαιτήσεις προσοικείωσης εντός της καθημερινότητας, πυροδοτεί δημόσιες αντιδράσεις οι οποίες παραπέμπουν σε πρακτικές κοινωνικού διαχωρισμού και κοινωνικού αποκλεισμού.

Πρόκειται για μορφές κοινωνικών δοκιμών, όπου η εισαγωγή μιας νέας απαίτησης ως προς το κοινωνικό περίγραμμα μιας κοινωνικής σχέσης κινητοποιεί γνωστικές, ψυχολογικές και διαδραστικές διαδικασίες, οι οποίες έχουν «μακρινή» κοινωνική προέλευση, παρά την εμφάνεια του «εδώ και τώρα».

Η ψυχολογική επικέντρωση των εξηγήσεων που έχουν την τάση να αποδίδουν την κοινωνική απόρριψη του «ανοίκειου και απειλητικού ετέρου» σε «φοβικά σύνδρομα» διευκολύνει συχνά, ρητορικά και στρατηγικά, την αποκατάσταση της κοινής γνώμης, αλλά ταυτόχρονα αποδυναμώνει μια στάση εμβύθισης στις πραγματικές κοινωνικο-ιστορικές αιτιάσεις που την προσδιορίζουν.

Στην κάτοψη μιας νέας οικοδόμησης σχέσεων φανερώνονται όλες εκείνες οι θεωρίες και οι αντιλήψεις που οι άνθρωποι χρησιμοποιούν για την κοινωνική τους παρουσία και τις κοινωνικές τους συναλλαγές προσπαθώντας να ερμηνεύσουν οι ίδιοι τόσο τη δική τους πραγματικότητα όσο και την κοινωνική.

Αυτές οι θεωρίες και οι αντιλήψεις είναι οι πρώτες ύλες για την κατασκευή κοινωνικών κατηγοριών που θεωρείται ότι μέσω μιας ορισμένης διάταξής τους επικυρώνουν ή όχι ένα πλαίσιο ισότιμης κοινής ζωής και συνύπαρξης. Πρόκειται για σχήματα σκέψης τα οποία ιστορικά έχουν καλλιεργηθεί, εντός μιας ιδεολογικής επικυριαρχίας, άλλοτε δηλωμένης άλλοτε άδηλης.

Οι διαφορετικές μορφές της ιδεολογικής ηγεμονίας, διατηρώντας και ανανεώνοντας τις ιδιοτελείς της στοχεύσεις, τον έλεγχο των συμβολικών, υλικών και άλλων πόρων, διασπείρουν εικόνες και αντιλήψεις για την «ορθόδοξη» φύση και τον «ορθόδοξο» χαρακτήρα των κοινωνικών σχέσεων.

Η διασπορά κοινωνικών πεποιθήσεων που προβάλλονται ως κοινές, συναινετικές και φυσικές μέσω της πλειονοτικής κοινωνικής επιρροής κατασκευάζει νομιμοποιητικά στηρίγματα, όπως την κοινή γνώμη.

Η ανεστραμμένη συνείδηση της πραγματικότητας θολώνει την κοινωνικά άδικη κατανομή χαρακτηρισμών και ιδιοτήτων που έχουν την ισχύ του καθορισμού της θέσης των εταίρων εντός της κοινωνικής δομής. Οι κοινωνικοί εκτοπισμοί που απορρέουν από αυτήν την άνιση και άδικη κατανομή συμβολικών και υλικών αγαθών εμφανίζονται ως δικαιολογημένοι στην κοινωνία αφήνοντας ελάχιστα περιθώρια κριτικής αμφισβήτησης.

Στο βάθος της ανθρώπινης απελπισίας που ριζώνει στην κοινωνική αδικία και στην υπονόμευση της αμφισβήτησης, η ανθεκτικότητα των κοινών πεποιθήσεων που νομιμοποιούν το κοινωνικό σύστημα αυξάνεται με εκδηλώσεις πολιτικού συντηρητισμού και απώθησης της κοινωνικής αλλαγής.

Δύο δεκαετίες μετά, οι ξενώνες που φιλοξένησαν πρώην εγκλείστους των ψυχιατρείων της χώρας κόμισαν στις τοπικές κοινωνίες εικόνες και ιστορίες ανθρώπινης ευγένειας, φιλίας και έμπρακτης γειτονίας. Οι αποκαλούμενοι «τρελοί», όχι μόνο υπήρξαν φιλήσυχοι γείτονες όλα αυτά τα χρόνια, αλλά συνέβαλαν καθοριστικά με την ευγενή τους παρουσία στο να δώσουν ένα μάθημα κοινής ζωής καταστέλλοντας μύθους που αιώνια διασπείρονταν στις κοινωνίες περί επικινδυνότητας.

* αν. καθηγήτριας, Τμήμα Κοινωνιολογίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας