Κρατώντας ζωντανή τη νοσταλγία ενός ακέραιου κόσμου

zoforos_-_mia_syllogiki_eikastiki_protasi.jpg

«Ζωφόρος - Μια συλλογική εικαστική πρόταση» «Ζωφόρος - Μια συλλογική εικαστική πρόταση» | ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

Οπως με βεβαιώνουν
οι αισθήσεις μου
στέκομαι τώρα
στην Ακρόπολη·
μόνο που δεν μπορώ
να το πιστέψω.

Ζίγκμουντ Φρόιντ

Στη μνήμη του Αγγελου Δεληβορριά

Στεκόμαστε μπροστά στη Ζωφόρο του Παρθενώνα. Σωστότερα, μπροστά στο αίνιγμα μιας λεηλατημένης Ζωφόρου με τόσα ανοιχτά ερωτήματα γύρω από τις βαθύτερες σχέσεις των μορφών, γύρω από το νόημα στη διαδοχή των παρατάξεων, γύρω από τις ερμηνείες και τα περιεχόμενα αυτής της μεγάλης αισθητικής σύλληψης που κοσμεί εσωτερικά τον Παρθενώνα.

Συμμετέχουμε σε μια πομπή, βαδίζουμε στα ίχνη ενός τελετουργικού, μιας προετοιμασίας για τη γιορτή των Παναθηναίων. Η τιμή είναι για τη θεά Αθηνά και ο σημερινός θεατής γίνεται και αυτός έμμεσα ένας περιπατητής μέσα στους άλλους σε μια εμβληματική στιγμή της αθηναϊκής κοινωνίας των χρόνων του Περικλή.

Σε μια διαρκή ροή ένα κινούμενο σύνολο από ιππείς και άλογα, αθλητές, απλούς πολίτες και προύχοντες, άρματα και ζώα προς θυσία, κοπέλες που παραδίδουν το ιερό πέπλο της Αθηνάς, και ανάμεσά τους οι θεοί του Ολύμπου και οι επώνυμοι ήρωες, όλοι ανάγλυφα λαξεμένοι στο μάρμαρο, άνθρωποι, ζώα και θεοί, θνητοί και αθάνατοι, παρατεταγμένοι σε μια ήρεμη ισορροπία φόρμας και περιεχομένου, εκεί που ο ανθρώπινος κανόνας συναντά τον κόσμο του υψηλού πνεύματος.

Μια απερίγραπτη εσωτερική γαλήνη και το αίσθημα μιας νηφάλιας δύναμης εκπέμπεται από αυτή την παράταξη των μορφών· μια συγκρατημένη ενέργεια και μια ισορροπημένη σχέση αναλογίας ανθρώπου και φύσης, πνευματικού και γήινου κόσμου, τις κάνει να ορίζουν παραδειγματικά το ανθρώπινο μέτρο, τη χρυσή τομή και το ανώτερο στάδιο της πνευματικής - εικαστικής νόησης.

Η αισθητική πραγμάτωση, ο μουσικός ρυθμός της πλαστικής γλώσσας, η μαρμάρινη ταλάντωση και ο κυματισμός ανάμεσα στις σκιές και τα φώτα, αποκαλύπτουν σε όλο το μεγαλείο (της) το μόνιμο αίτημα της υψηλής τέχνης να αποδίδει με τη σοφία της τις αρμονικές αναλογίες που επιδιώκει και διεκδικεί μια δημοκρατική πολιτεία για τους πολίτες και την πόλη.

Μέσα από τον μοναδικό μετεωρισμό καρδιάς και νόησης, με ήπιο λυρισμό και ελεγμένη ορμή, με ηρεμία, περίσκεψη και δίχως συναισθηματική έξαρση, αισθητικοποιείται εδώ μια μεγάλη καλλιτεχνική και φιλοσοφική πράξη. Μια πράξη που αποτυπώνει τη μεγάλη γιορτή, την πομπή και τον αγώνα του ολοκληρωμένου πολίτη μέσα στον ιδεολογικό - θρησκευτικό του χώρο, χώρο διαποτισμένο από το ήθος και την οικουμενική αισθητική που υπερυψώνει και εξανθρωπίζει τον άνθρωπο και τα έργα του. Μια τελετουργική πορεία που διαδηλώνει την πίστη στον άνθρωπο και την ανθρώπινη δυνατότητα, ικανή να επαναφέρει και να οραματιστεί την οικουμενική τάξη.

Η Ζωφόρος του Παρθενώνα γίνεται εδώ, στη σημερινή συγκυρία -σ’ αυτήν τη συλλογική εικαστική έκθεση με θέμα τη Ζωφόρο- η αφορμή για ένα ευρύ όσο και ελεύθερο σχόλιο της σύγχρονης ζωγραφικής πάνω στη μεγάλη αυτή γλυπτική φόρμα του παρελθόντος.

Το αρχικό όμως ερέθισμα δόθηκε από το βιβλίο του σημαντικού Ιταλού αρχαιολόγου Λουίτζι Μπέσκι, ανθρώπου με μεγάλο επιστημονικό κύρος που ερεύνησε και ασχολήθηκε χρόνια σε βάθος με τον Παρθενώνα και τα καλλιτεχνικά του αριστουργήματα. Η νέα πρόταση ερμηνείας της Ζωφόρου από τον Μπέσκι γίνεται η αφετηρία για έναν εικαστικό σχολιασμό από ομάδα 13 σύγχρονων εικαστικών δημιουργών. Οι καλλιτέχνες επιλέγουν μοτίβα από τη μεγάλη αυτή, όσο και αινιγματική πλαστική σύνθεση προς τιμήν της Αθηνάς, και με τα δικά τους εκφραστικά μέσα και τη δική τους στιλιστική ματιά, καταθέτουν ο καθένας τη δική του εικόνα.

Αποψη της έκθεσης Αποψη της έκθεσης | ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

Τα μεμονωμένα έργα από τα οποία αποτελείται το σύνολο υπόκεινται το καθένα στους δικούς του κανόνες και ορίζει τη δική του ελευθερία. Η τελική όμως σύνθεση -σε οριζόντια παράταξη- αναζητά μέσα από τη διαφορετικότητα να αναδείξει το αλληλένδετο μεταξύ τους, ώστε το όλο να αποκαλύψει και να φανερώσει το αποτέλεσμα της ελευθερίας των επιμέρους.

Στόχος λοιπόν είναι οι δημιουργοί, έχοντας κατά νου αυτό το μεγαλειώδες σύμπλεγμα που ξεχειλίζει από πλαστική σοφία, δυναμικό ρυθμό και βαθιά πνευματικότητα, να ανασυνθέσουν -καλλιτεχνική αδεία- σε συμβολική σμίκρυνση και όχι γραμμικά, μια νέα αφήγηση της μοναδικής αυτής ανάγλυφης φρίζας με τα πνευματικά/εικαστικά τους εργαλεία.

Η «νέα Ζωφόρος», η φρίζα αυτή των ενοποιημένων ζωγραφικών έργων, αποτυπώνει πλαστικά έναν διάλογο με τον αρχαίο κόσμο και μια αναστοχαστική μαρτυρία πάνω στις μεγάλες, αισθητικές, φιλοσοφικές συλλήψεις της κλασικής αρχαιότητας.

Και μαζί συγκροτείται εδώ ομαδικά μια αναζήτηση ταυτότητας, πνευματικής και καλλιτεχνικής ταυτότητας, που υπερβαίνει το ατομικό και αναζητά το συλλογικό, όπου το «εγώ» γίνεται «εμείς», σαν αντανάκλαση ενός κόσμου καθολικού, κόσμου χαμένου στο παρελθόν, αλλά μονίμως παρόντος, παράδειγμα και υπόδειγμα ενός μεγάλου πολιτισμού δημοκρατικής, κοινωνικής συγκρότησης.

Μακριά από στείρα παρελθοντολογία, από αρχαιολαγνεία, από ψευδαισθήσεις, συμπλέγματα και ιδεολογικές αγκυλώσεις, μένει πάντα ανοιχτό το ερώτημα για μια νέα σχέση με την πνευματική κληρονομιά και παρακαταθήκη· και μένει μονίμως ανοιχτή η πρόκληση να «εφεύρουμε ένα νέο παρελθόν» από την τόσο επιβαρημένη μας παράδοση και να γεννηθούν νέα νοήματα και νέοι συμβολισμοί σε μια δημιουργική διαλεκτική τού σήμερα με το χθες.

Τέλος, μια σύγχρονη εικαστική πρόταση με θέμα τη Ζωφόρο είναι και ένας φόρος τιμής σε μια υψηλή τέχνη που βάρβαρα ακρωτηριάστηκε και τα κομμάτια της παραμένουν ξενιτεμένα από την ιερόσυλη απληστία και τα συμφέροντα του λεγόμενου πολιτισμένου κόσμου.

Στην «Κατάρα της Αθηνάς», στο καταγγελτικό αυτό ποίημα του λόρδου Μπάιρον, η θεά Αθηνά απευθύνεται στον ποιητή λέγοντας:

Απ’ του Τούρκου κι απ’ του Γότθου το διαγούμισμα γλυτώνω,
Ξάφνω πιο φριχτό κουρσάρο να μου στέλνη η γη σου νοιώνω.
Κοίτα το ναό τον άδειο που τον γδύσαν, τα πεσμένα
Μέτρησέ του απομεινάρια, τάχει ο Κέκροπας χτισμένα,
Τάχει ο Περικλής στολίσει, και του Αδριανού το χέρι,
Σαν θλιμμένη η τέχνη σβούσε τ’ άλλα εκείνα τάχει φέρει.
Τι χρωστώ, σε ποιον ακόμα, πες το συ, ω ευγνωμοσύνη,
Ολα τ άλλα τ’ αποσώσαν, ωιμέ, Αλάριχοι κ’ Ελγίνοι.
Πούθε του άρπαγα η πατρίδα; για να μάθη ο κόσμος, κάτου
Το βρισμένο τείχος φέρνει το σιχαμερό όνομά του.

Η μεγάλη τέχνη ήταν πάντοτε αδιαίρετη. Καρδιά και νόηση βρίσκανε το ίσιο, το ενιαίο μέτρο τους. Οπως αδιαίρετα πρέπει να ξαναβρεθούν και να παραμείνουν τα ανάγλυφα της Ζωφόρου, για να αποκατασταθεί η ενιαία πνευματική σύλληψη, να διαφυλαχτεί ολοκληρωμένα μια σπουδαία πλαστική μαρτυρία, κρατώντας ζωντανή τη νοσταλγία ενός ακέραιου κόσμου.

INFO Κείμενο γραμμένο με αφορμή την εικαστική έκθεση «ΖΩΦΟΡΟΣ - Μια συλλογική εικαστική πρόταση» στο βιβλιοπωλείο «Μωβ Σκίουρος», που θα διαρκέσει μέχρι και τον Ιούλιο 2018 (πλατεία Καρύτση 4, Αθήνα). Επιμέλεια: Γιάννης Ψυχοπαίδης. Συμμετέχουν: Αλέξανδρος Βέργης, Κρίστι Γρηγορίου, Δημήτρης Κατσούδας, Κωστής Κόντος, Αγγελική Λοή, Ιβάν Μαστερόπουλος, Τάσος Παντής, Νίκος Παπαδόπουλος, Βασίλης Παφίλης, Μπέσσυ Ράλλη, Βάσω Τζούτη, Δέσποινα Φλέσσα, Γιάννης Ψυχοπαίδης.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας