Κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή: τρία επίπεδα ανάλυσης

trump-burning-photo.jpg

Καίγοντας φωτογραφία του Ντόναλντ Τραμπ AP Photo/Vahid Salemi

Η απόφαση Τραμπ να αποχωρήσουν οι ΗΠΑ από τη διεθνή συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και η κλιμάκωση του πολέμου φθοράς μεταξύ Ιράν και Ισραήλ στη Συρία μπορούν να μελετηθούν σε τρία επίπεδα. Το πρώτο αφορά τον παγκόσμιο συσχετισμό δυνάμεων. Η αμερικανική μονομερής αποχώρηση επιχειρεί όχι μόνο να αποδυναμώσει την Τεχεράνη αλλά και να «σύρει» συμμάχους και ανταγωνιστές στο άρμα της πολιτικής των ΗΠΑ. Η έκβαση αυτού του εγχειρήματος μπορεί να κρίνει την ίδια την τύχη της αμερικανικής παγκόσμιας ηγεμονίας και τη δομή του διεθνούς συστήματος στο πρώτο ήμισυ του 21ου αιώνα.

Για να διατηρηθεί σε ισχύ η συμφωνία, το Ιράν ζητά, και δικαίως, να συνεχίσουν οι χώρες αυτές απρόσκοπτα τις οικονομικές σχέσεις και συναλλαγές. Βέβαια η Ουάσινγκτον προβλέπει κυρώσεις όχι μόνο για το Ιράν, αλλά και για κάθε εταιρεία τρίτου κράτους που έχει συναλλαγές με την Τεχεράνη.

Αν η Ευρωπαϊκή Ενωση αποφασίσει να καλύψει οικονομικά και νομικά τον ευρωπαϊκό ιδιωτικό τομέα, θα σημαίνει ευθεία αμφισβήτηση της αμερικανικής παγκόσμιας ηγεμονίας. Με τη Βρετανία σε δεινή θέση λόγω Brexit, την πολιτική επιρροή της Μέρκελ σε κάμψη και τον Μακρόν πολύ μακριά από έναν δεύτερο Ντε Γκολ, μια σύγκρουση ΗΠΑ και μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων για το Ιράν έχει λίγες πιθανότητες να συμβεί.

Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, δεν έχει διακηρύξει ποτέ ότι επιθυμεί να γίνει το διεθνές στήριγμα της Τεχεράνης στη διαμάχη της με τις ΗΠΑ και κυρίως στη διαμάχη της με το Ισραήλ και τη Σαουδική Αραβία. Η Μόσχα διατηρεί πολύ στενές σχέσεις με το Τελ Αβίβ και καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια να συντηρήσει σημαντικό δίαυλο συνεννόησης με το Ριάντ. Η συμμαχία Μόσχας και Τεχεράνης στη Συρία αφορά μόνο τη διατήρηση του ασαντικού καθεστώτος στη χώρα αυτή και δεν εκτείνεται σε όλη τη Μέση Ανατολή.

Τέλος, πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι η επανάκαμψη των δυτικών κυρώσεων εναντίον του Ιράν θα αποτελέσει ορθάνοιχτο παράθυρο ευκαιρίας για τεράστια κινεζική οικονομική διείσδυση στη χώρα αυτή. Εδώ όμως το ζήτημα δεν αφορά το διεθνές εμπόριο και τις επενδύσεις. Είναι πρωτίστως ζήτημα προβολής ισχύος και γεωπολιτικής επιρροής.

Αν η Κίνα προχωρήσει τώρα σε σημαντικές επενδύσεις στο Ιράν, θα αμφισβητήσει ουσιαστικά την αμερικανική πολιτική ηγεμονία στη Μέση Ανατολή. Εχει μέχρι σήμερα παρατηρηθεί ότι η Κίνα δεν αμφισβητεί την αμερικανική ισχύ πέρα από την άμεση περιφέρειά της στην Ανατολική και Νοτιοανατολική Ασία. Ο μόνος σοβαρός λόγος για να το κάνει τώρα είναι η σημαντική ενεργειακή εξάρτηση της κινεζικής ανάπτυξης από τον Περσικό Κόλπο. Σε κάθε περίπτωση αν η Κίνα στηρίξει οικονομικά το Ιράν θα πρόκειται για άρδην αλλαγή επιπέδου στον ανταγωνισμό της με τις ΗΠΑ.

Το δεύτερο επίπεδο είναι αυτό της περιφερειακής ισορροπίας και αφορά την αποδυνάμωση του περιφερειακού ρόλου του Ιράν και τελικά την κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος. Η στρατηγική των ΗΠΑ και του Ισραήλ είναι να στραγγαλιστεί οικονομικά και να εξουθενωθεί στρατιωτικά το Ιράν ώστε σε πρώτη φάση να αναγκαστεί να αναδιπλωθεί από τη Συρία, το Ιράκ, την Υεμένη, ακόμη και τον Λίβανο, αφήνοντας τους συμμάχους του μόνους απέναντι στην πίεση του Ισραήλ και της Σαουδικής Αραβίας.

Στην περίπτωση αυτή ο Ασαντ θα χάσει το σημαντικότερο στήριγμά του στο έδαφος και η Ρωσία θα αναγκαστεί, αν επιθυμεί να σώσει το ασαντικό καθεστώς, να αναπτύξει πολύ μεγάλες χερσαίες δυνάμεις. Μια τέτοια επιχείρηση φέρνει στον νου τη σοβιετική εμπειρία στο Αφγανιστάν. Σε δεύτερη φάση η στρατηγική Τραμπ αποβλέπει στην πλήρη κατάρρευση του καθεστώτος της Τεχεράνης λόγω της αδυναμίας της να ανταποκριθεί σε βασικές ανάγκες της ιρανική κοινωνίας.

Η στρατηγική αυτή θυμίζει, τηρουμένων των αναλογιών, την πολιτική Ρέιγκαν απέναντι στη Σοβιετική Ενωση στη δεκαετία του 1980, που είτε οδήγησε είτε πίεσε προς την κατάρρευση του σοβιετικού σχηματισμού. Στην περίπτωση όμως του Ιράν και των κοινωνιών στη Μέση Ανατολή, η στρατηγική αυτή παραγνωρίζει τη σημασία των εσωτερικών δυναμικών και ιδιαίτερα τη δύναμη του ιρανικού εθνικισμού και τον κεντρικό ρόλο του σιιτικού Ισλάμ σε έναν νέο αραβικό εθνικισμό στον Λίβανο και το Ιράκ. Τα αποτελέσματα των λιβανικών εκλογών ανέδειξαν αυτόν τον ρόλο.

Το τρίτο επίπεδο είναι αυτό στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών, στον πυρήνα λήψης αποφάσεων. Αν και ο Τραμπ φαίνεται μάλλον ασυνάρτητος στις κινήσεις του, το επιτελείο του έχει συγκεκριμένη και σαφή κατεύθυνση. Εχει κυριαρχηθεί από το νεοσυντηρητικό ρεύμα της σκληρής αμερικανικής Δεξιάς, το οποίο διατηρεί στενές σχέσεις με το εβραϊκό και το σαουδαραβικό λόμπι στις ΗΠΑ.

Αυτή η ομάδα παίρνει σήμερα ρεβάνς όχι μόνο από την πολιτική της πολυμερούς διπλωματίας του Μπαράκ Ομπάμα αλλά και από την κατ’ αυτούς άτολμη πολιτική του Μπους του νεότερου απέναντι στο Ιράν.

*Αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και υπεύθυνος του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών, www.cemmis.edu.gr

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας