«Το Κεφάλαιο» του Μαρξ: 150 χρόνια από την έκδοσή του

Με αφορμή την επέτειο των 150 χρόνων από την έκδοση του πρώτου τόμου του «Κεφαλαίου» του Μαρξ, το Ιδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ-Παράρτημα Ελλάδας σε συνεργασία με το περιοδικό «Θέσεις» οργανώνουν αύριο και μεθαύριο ένα διήμερο διεθνές συνέδριο στην Αθήνα.

Σύμφωνα με την πρόσκληση του συνεδρίου, «το μείζον έργο του Καρλ Μαρξ, “Το Κεφάλαιο”, αναγνωρίζεται ευρύτατα ως η θεωρητική αφετηρία για όλους όσοι ενδιαφέρονται για την αποκρυπτογράφηση και σε βάθος ανάλυση των εσωτερικών μηχανισμών λειτουργίας του καπιταλισμού. Το σύστημα των εννοιών και αναλύσεων που περιέχεται στο “Κεφάλαιο” παρέχει στους ριζοσπάστες στοχαστές τις απαραίτητες γνώσεις για να απομυθοποιήσουν τις “αλήθειες” των κυρίαρχων αστικών θεωρητικών σχημάτων, ιδεολογικών βεβαιοτήτων και συνεπαγωγών πολιτικής και επομένως αποκτά μεγάλη θεωρητική και πολιτική σημασία.

»Η μαρξική “κριτική της πολιτικής οικονομίας” που αναπτύσσεται στο “Κεφάλαιο” και στα σχετιζόμενα με αυτό χειρόγραφα της περιόδου 1857-1867, διαμορφώνει μια ιδιαίτερη θεωρητική περιοχή, η οποία επιτρέπει την κατανόηση των σχέσεων οικονομικής και κοινωνικής εξουσίας, των κινητήριων δυνάμεων και των τάσεων εξέλιξής τους, σε όλες τις κοινωνίες, όπου ο καπιταλιστικός τρόπος της παραγωγής είναι κυρίαρχος.

»Το “Κεφάλαιο” παραμένει επίκαιρο έργο και σημαντικό, ιδιαίτερα εν μέσω της παρούσας παγκόσμιας συστημικής οικονομικής κρίσης».

Στο συνέδριο μετέχουν γνωστοί μελετητές του μαρξικού έργου από πολλές χώρες, όπως ο Μίκαελ Χάινριχ, η Μάρτα Χάρνεκερ, ο Ετιέν Μπαλιμπάρ, ο Μίκαελ Λέμποβιτς, η Σοράγια Λουνάρντι και ο Δημήτρης Δημούλης. Από την Ελλάδα θα κάνουν ανακοινώσεις ο Γιάννης Μηλιός, ο Σπύρος Λαπατσιώρας και ο Δημήτρης Σωτηρόπουλος.

Με το συνέδριο της Αθήνας ξεκινούν ουσιαστικά οι φετινές συζητήσεις για την επικαιρότητα της θεωρίας του Μαρξ, μέσα από την εμπειρία των μικρών ή μεγάλων παραναγνώσεών του. Η αλήθεια είναι ότι στη διαδρομή αυτού του ενάμιση αιώνα «Το Κεφάλαιο» έχει προκαλέσει σε όλο τον κόσμο κατά καιρούς πολλές συζητήσεις και έχει γονιμοποιήσει την επαναστατική δράση ποικίλων πολιτικών σχηματισμών που αναφέρονται στην Αριστερά.

»Αλλά ταυτόχρονα αυτές οι παραναγνώσεις έχουν οδηγήσει σε ερμηνείες πολύ μακριά από την αυθεντική προβληματική του Μαρξ, με σημαντικότερη τη σταλινική σοβιετική διαστρέβλωσή της.

Η δυσκολία και το μέγεθος του έργου το καθιστά περίπου απρόσιτο για τον μέσο αναγνώστη. Ο πρώτος τόμος περιλαμβάνει στη γερμανική έκδοση 25 κεφάλαια και εκτείνεται σε 750 σελίδες χωρίς τους προλόγους. Αυτό σημαίνει 1.957.200 σημεία, συμπεριλαμβανομένων των διαστημάτων.

Η γνωστή πρωτοποριακή θεατρική ομάδα Rimini Protokoll, που επιχείρησε να παρουσιάσει τον τόμο αυτό του «Κεφαλαίου» στη σκηνή, ξεκινά ειρωνικά την παράστασή της λέγοντας ότι «διαθέτουμε για το έργο χρόνο 100 λεπτών, πράγμα που σημαίνει 4 λεπτά ανά κεφάλαιο, ή ότι πρέπει να διαβάζουμε 7,5 σελίδες το λεπτό ή 544 σημεία το δευτερόλεπτο». Και στην πραγματικότητα, συμπεραίνουν οι ίδιοι, απαιτούνται 1.500 ώρες εργασίας για τη μελέτη του έργου.

Βέβαια η βαθύτερη δυσκολία δεν βρίσκεται ούτε στο μεγάλο μέγεθος του έργου, ούτε στον αφηρημένο χαρακτήρα της ανάλυσης, ούτε στις στρυφνές διατυπώσεις του Μαρξ. Η αδυναμία του αναγνώστη να το προσεγγίσει οφείλεται στο γεγονός ότι πρόκειται για ένα ριζοσπαστικό έργο, το οποίο απαιτεί από τον μελετητή να τοποθετηθεί εκτός των κλασικών αναλύσεων της οικονομικής επιστήμης προκειμένου να κατανοήσει τη μαρξική θεωρία της αξίας ως μια θεωρία που βρίσκεται σε ρήξη, σε ριζική αντιπαράθεση προς την κλασική (όπως και προς κάθε νεότερη) οικονομική θεωρία της αξίας.

Οπως επισημαίνει ο Γιάννης Μηλιός, εδώ πρέπει να δώσουμε δίκιο στον Γάλλο φιλόσοφο και μελετητή του «Κεφαλαίου» Λουί Αλτουσέρ, «ο οποίος υποστήριζε ότι για να μπορέσει κάποιος να αποκρυπτογραφήσει τις εσωτερικές αιτιότητες του καπιταλισμού (δηλαδή να λειτουργήσει ως κοινωνικός επιστήμονας) πρέπει να έχει υιοθετήσει μια επαναστατική-αντικαπιταλιστική πολιτική στάση στο πλαίσιο της πάλης των τάξεων.

»Διότι αν κάποιος υιοθετήσει μια πολιτική και ιδεολογική στάση φιλική προς το σύστημα, αυτό σημαίνει ότι έχει υπαχθεί στην κυρίαρχη ιδεολογία, ότι έχει αποδεχτεί τη λογική των ταξικών ψευδαισθήσεων, η οποία παράγει συγκεκριμένες παραγνωρίσεις της πραγματικότητας».

Η μεγαλύτερη δηλαδή δυσκολία είναι το ζήτημα της «σκοπιάς» καθενός. Αυτός είναι ο λόγος που εξακολουθεί μέχρι τις μέρες μας να διεξάγεται έντονος διάλογος και αντιπαράθεση για το περιεχόμενο του έργου. Κατά καιρούς αυτή η αντιπαράθεση εντείνεται.

Συνέβη στα μέσα της δεκαετίας του ’60, με αφορμή τα εκατό χρόνια από την πρώτη έκδοση και συνέπεσε με τις παραμονές της παγκόσμιας εξέγερσης του ’68. Πιο πρόσφατα, το 2006, αναζωπυρώθηκε η συζήτηση για το «Κεφάλαιο» με αφορμή την ολοκλήρωση της οριστικής του έκδοσης. Σε κάθε περίπτωση η ανάλυση του Μαρξ παραμένει επίκαιρη, εφόσον αντιμετωπίζει τον καπιταλισμό ως ένα «τρόπο παραγωγής» και δεν περιορίζεται σε κάποια συγκυριακά χαρακτηριστικά του.

Στην Ελλάδα η σχετική συζήτηση ποτέ δεν ευτύχησε ιδιαίτερα. Ηδη κατά τη σκοτεινή περίοδο του 1945 ο Γ.Δ. Ζιούτος (Γιώργος Ζωιτόπουλος) έγραφε στην «Κομμουνιστική Επιθεώρηση» ένα εκπληκτικό κείμενο για «το λαθρεμπόριο του μαρξισμού και τις περιπέτειες του “Κεφαλαίου” στην Ελλάδα».

Αυτό δεν σημαίνει ότι το «Κεφάλαιο» δεν διατηρεί και στην Ελλάδα την αίγλη του θεωρητικού ογκόλιθου. Αρκεί να ακούσουμε δυο αναπάντεχους αναγνώστες του. Ο Κώστας Καραμανλής έχει αποκαλύψει όταν ήταν πρωθυπουργός ότι κατά τις σπουδές του «έχει περάσει τη δοκιμασία να διαβάσει το Κεφάλαιο», ενώ και ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει δηλώσει ότι θεωρεί τον Μαρξ «ένα από τα κορυφαία μυαλά», ενώ και ο ίδιος «έχει συστηματικά διδαχτεί μαρξισμό στο Χάρβαρντ».

Μια άλλη εκδοχή του «Κεφαλαίου» και του μαρξισμού περιμένουμε να ακούσουμε αύριο και μεθαύριο στο διεθνές συνέδριο της Αθήνας.

● Σήμερα το βράδυ στις 19.00 παρουσιάζεται το βιβλίο του Ετιέν Μπαλιμπάρ «Ευρώπη, κρίση και τέλος;», στην αίθουσα Λόγου και Τέχνης στη Στοά του Βιβλίου (Πεσμαζόγλου 5, Αθήνα). Για το βιβλίο θα μιλήσει ο συγγραφέας, καθώς και οι Κώστας Γουλιάμος, Κώστας Δουζίνας και Μιχάλης Μπαρτσίδης.

Το πλήρες πρόγραμμα του Διεθνούς Συνεδρίου εδώ: PDF iconΠρόγραμμα.pdf

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ