Ιστορικοί και κοινωνία: η ανάγκη για έναν διάλογο

Οπως πολύ ορθά έγραψε ο Βρετανός ιστορικός Plumb στο βιβλίο του «The Death of the Past», το παρελθόν -και μέσω αυτού η Ιστορία- έχει πρωταρχική σημασία για τη λειτουργία μιας κοινωνίας.

Εθνικοί μύθοι ανέκαθεν έκαναν την εμφάνισή τους με σκοπό τη διαπαιδαγώγηση των νέων, χωρίζοντας μανιχαϊστικά τους δρώντες σε καλούς και κακούς, εθνοπροστάτες και εθνοπροδότες, συμμάχους και εχθρούς.

Στην Ελλάδα, με την αντίληψη για αδιάλειπτη συνέχεια του έθνους να κυριαρχεί από τα μέσα του 19ου αιώνα, κάθε παρέκβαση από αυτό το ιστοριογραφικό μοντέλο θεωρήθηκε εθνικά επιζήμια. Ως σήμερα, ελάχιστοι ιστορικοί όρθωσαν φωνές αντίθετες, δεχόμενοι ως επί το πλείστον σοβαρές αντιστάσεις από τους υπάρχοντες εσωτερικούς μηχανισμούς της κοινωνίας.

Οι παραπάνω αργά εξελισσόμενοι μηχανισμοί έχουν οδηγήσει στην κυριαρχία της επονομαζόμενης «δημόσιας Ιστορίας» στη χώρα μας, δηλαδή της Ιστορίας που συνήθως βρίσκεται εκτός ακαδημαϊκών πλαισίων.

Η προ δεκαετίας μαζική επίθεση στο σχολικό βιβλίο της Στ’ Δημοτικού αποτελεί απόδειξη του παραπάνω γεγονότος. Το συγκεκριμένο έργο, με την υπογραφή της ακαδημαϊκού Μαρίας Ρεπούση, δέχθηκε πολλαπλές επιθέσεις και τελικά αποσύρθηκε από τις σχολικές τάξεις.

Παρά τις φανερές προσπάθειες «λείανσης» των πεδίων σύγκρουσης (π.χ. με την περίφημη αναφορά για «συνωστισμό στην προκυμαία της Σμύρνης»), η ομάδα Ρεπούση επιχειρούσε την καταστροφή μιας σειράς εθνικών μύθων: του κρυφού σχολειού, του χορού του Ζαλόγγου κ.ά.

Ενάντια στο βιβλίο κηρύχθηκε ένας ανεπίσημος πόλεμος από τον Τύπο, τα περισσότερα πολιτικά κόμματα, ώς και ορισμένους ακαδημαϊκούς.

Ο αγώνας μεταξύ των δύο αντιμαχόμενων πλευρών μάλιστα διεξήχθη σε εξαιρετικά ανόμοιους χώρους: από τις οπαδικές κερκίδες ώς τη Βουλή και τα Πανεπιστήμια. Εχοντας ανοιχτεί ο ασκός του Αιόλου, με τη δημόσια-«πατριωτική» Ιστορία να επικρατεί, οι υπέρμαχοί της απέκτησαν αίσθηση της ισχύος τους.

Πριν από λίγες εβδομάδες, δημοσιεύματα στον Τύπο στοχοποίησαν ακαδημαϊκούς όπως ο Πολυμέρης Βόγλης και ο Χάρης Αθανασιάδης. Πρόκειται για μια ακόμη σύγκρουση του εθνικού ιστοριογραφικού αφηγήματος με τις φυγόκεντρες δυνάμεις που επιθυμούν την αποδόμησή του.

Οταν η πρώτη σε κυκλοφορία ελληνική εφημερίδα θέτει στο επίκεντρο μιας κυρίως πολιτικής διαμάχης το έργο ιστορικών, διαγράφεται για ακόμη μία φορά η σημαντική θέση που κατέχει η Ιστορία στη δημόσια σφαίρα. Ποια Ιστορία όμως; Αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα για το οποίο έχει δοθεί μια πληθώρα απαντήσεων.

Τα δύο θύματα της επίθεσης, για παράδειγμα, μέσω των βιβλίων τους (βλ. για παράδειγμα «Τα Αποσυρθέντα Βιβλία» του Αθανασιάδη) τίθενται ποικιλοτρόπως υπέρ της κατάρριψης μύθων που επί σειρά ετών αποτελούν τη βάση της εθνικής πολιτικής ιδεολογίας.

Πρόκειται για προσπάθεια επιστημόνων, η οποία ήταν δεδομένο πως θα προκαλούσε αντιδράσεις από μη ειδικούς. Οπως στην περίπτωση του σχολικού εγχειριδίου της Ρεπούση μια ετερόκλητη ομάδα επικριτών συνασπίστηκε εναντίον τους.

Ενα από τα κύρια ζητήματα που προκύπτουν από τις διαμάχες μεταξύ του εθνικού αφηγήματος και των προσπαθειών αποδόμησής του είναι η στάση των ακαδημαϊκών.

Επί σειρά ετών η αποξένωση των ειδικών από την κοινωνία είχε αποτέλεσμα τη συντήρηση μύθων που ουδεμία σχέση έχουν με την Ιστορία. Μάλιστα, ακόμη και από τις κεντρικές θέσεις του Παπαρρηγόπουλου περί συνέχειας του Ελληνισμού, αυτό που επικράτησε ήταν ένα στρεβλό γραμμικό σχήμα εμποτισμένο συχνά με αντιλήψεις ευγονικής.

Με αυτά τα δεδομένα, οι επαγγελματίες ιστορικοί καλούνται πλέον να πάρουν θέση. Εξάλλου η Ιστορία αποτελεί διαχρονικά μια ανοιχτή επιστήμη με πρακτικές προεκτάσεις που αφορούν όλους. Οι επιθέσεις έναντι μελών της ακαδημαϊκής κοινότητας ίσως είναι μια επιθυμητή αφορμή για να ακουστούν νέες απόψεις στο ευρύ κοινό.

Για να συμβεί όμως αυτό θα πρέπει οι άνθρωποι του χώρου να απεμπολήσουν τις ελιτιστικές αντιλήψεις του παρελθόντος και να μη φοβηθούν να εκτεθούν σε ένα πολεμικό κλίμα.

Οι νέες προκλήσεις για τον κλάδο, έχοντας ξεκινήσει από τη στοχοποίηση συγκεκριμένων ακαδημαϊκών αλλά μετεξελισσόμενες σε μια γενικότερη συζήτηση για τη γραφή της Ιστορίας που θα επικρατήσει, αποζητούν άμεσες απαντήσεις. Σε αυτόν τον αγώνα καλούμαστε όλοι να λάβουμε μέρος.

* ιστορικός

   

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ