Ιστορία: ανάμεσα στο συναίσθημα και την αποστασιοποίηση

Το να ξεσπούν θύελλες κάθε φορά που επιχειρείται αλλαγή στα σχολικά προγράμματα Ιστορίας δεν είναι ασυνήθιστο.

Στη βάση τους βρίσκονται συνήθως οι, πολλές φορές διαμετρικά αντίθετες, απαντήσεις στο ερώτημα γιατί διδασκόμαστε ιστορία. Δεν πρόκειται για ακαδημαϊκές μόνο διαφωνίες.

Οι διαφορετικές στάσεις απέναντι στο παρελθόν, αν δηλαδή θεωρούμε ότι θα πρέπει να αποτελεί οδηγό για το μέλλον ή θα πρέπει να απελευθερωθούμε από αυτό είναι δηλωτικές διαφορών που σχετίζονται με τον τρόπο που νοηματοδοτούμε το παρόν και προετοιμάζουμε το μέλλον.

Οι διαφορετικές αυτές στάσεις αντικατοπτρίζονται και στη διδασκαλία της Ιστορίας.

Η διάκριση ανάμεσα στις δύο διαμετρικά αντίθετες στάσεις, ανάμεσα δηλαδή στο αν σκοπός της Ιστορίας είναι η καλλιέργεια της εθνικής ή της ιστορικής συνείδησης, είναι εύκολα αναγνωρίσιμη και η απάντηση, ύστερα από επαναλαμβανόμενους πολέμους Ιστορίας, σχετικά προφανής, τουλάχιστον στους κόλπους της ιστορικής κοινότητας. 

Αν ωστόσο η επιλογή που προκρίνουμε είναι μια κριτική στάση απέναντι στο παρελθόν, τότε τα πράγματα γίνονται περισσότερο πολύπλοκα.

Γιατί από τη μία, για να έχει νόημα το παρελθόν, θα πρέπει με έναν τρόπο να γίνεται οικείο, από την άλλη όμως αυτή η οικειότητα δεν θα πρέπει να καταργεί τη δυνατότητα αποστασιοποίησης που προϋποθέτει η κριτική αντιμετώπιση.

Πώς το πετυχαίνει κανείς αυτό; Πώς διαχειρίζεται κανείς την ισορροπία ανάμεσα στο δικαίωμα στη μνήμη και στο να μετατραπεί η ιστορική αφήγηση σε κολάζ από τις επιμέρους μνήμες που, ομολογημένα ή ανομολόγητα, συναποτελούν τον καμβά της μνήμης των κατοίκων της χώρας;

Ούτε ανοίκειο και αποστειρωμένο από συναισθήματα μπορεί να είναι το παρελθόν ούτε όμως μπορεί η ανάγκη για οικειότητα και συναίσθημα να θολώνει τη μεγάλη εικόνα και την κριτική απόσταση.

Και στις δύο περιπτώσεις θα καταντούσε ένα παρελθόν χωρίς νόημα, καταδικασμένο στη λήθη. 

Εχουν ξανατεθεί παρόμοια διλήμματα. Πριν από λίγα μόλις χρόνια, είδαμε μια ανάλογη συζήτηση στη Γαλλία.

Με επίκεντρο τη διδασκαλία της αποικιοκρατίας, αναζητούσαν το μείγμα της ισορροπίας ανάμεσα στην αντιπροσώπευση των διαφορετικών οικείων παρελθόντων των μαθητών και στην κατανόηση της αποικιοκρατίας ως ιστορικού φαινομένου.

Ζητούμενο ήταν, με άλλα λόγια, το βέλτιστο μείγμα ανάμεσα στην οικειότητα και την αποστασιοποίηση, που θα διασφάλιζε την κριτική απόσταση που απαιτεί η κατανόηση. 

Χρειάζεται προσοχή και μαεστρία. Γιατί αφενός δεν είναι δυνατόν να αποκλειστεί η μνήμη από την Ιστορία και αφετέρου, αν ανοίξει αλόγιστα αυτή η πόρτα, η κατάσταση εύκολα μπορεί να γίνει ανεξέλεγκτη, αφού η υποκειμενικότητα της μνήμης καθιστά εξ ορισμού κάθε κριτήριο επιλογής μετέωρο.

Κατά κανόνα, το πρόβλημα δεν είναι αν οι επιμέρους μνήμες έχουν δικαίωμα ορατότητας ή όχι -προφανώς και έχουν-, αλλά ότι συνήθως μέρος της ίδιας ατζέντας είναι η διεκδίκηση της πολιτικοποίησης και θεσμοποίησής τους. Το σχολείο, όμως, δεν μπορεί να γίνει η αρένα για τέτοιου είδους διεκδικήσεις από περιφερειακά κέντρα εξουσίας - μεταξύ των άλλων γιατί δεν θέλουν να υπαγορεύσουν μονάχα ποιες μνήμες θα πρέπει να συμπεριληφθούν, αλλά και το αφήγημα που θα τους δίνει σάρκα και οστά. Το παράδειγμα του τρόπου που θα διδάσκεται η Ιστορία των προσφύγων της Μικράς Ασίας και του Πόντου είναι χαρακτηριστικό.

Πρόκειται για μια Ιστορία που έχει εδώ και πολλά χρόνια ενταχθεί στα σχολικά αναλυτικά προγράμματα και έχει απασχολήσει εκτεταμένα την ιστορική κοινότητα τουλάχιστον από τις αρχές της δεκαετίας του 1990.

Ωστόσο, το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει πολιτική αναγνωρισιμότητα (αν και όχι απαραίτητα ιστορική εγκυρότητα) το αφήγημα της γενοκτονίας, τείνει να μηδενίσει τα όσα ώς τώρα έχουν γίνει, απαιτώντας την εκ νέου συμπερίληψη της Ιστορίας αυτής, όχι με τρόπο που τη θέτει στο διεθνές της συγκείμενο, όπως θα ανέμενε κανείς, αλλά με τρόπο που θεωρείται ότι «δικαιώνει» το τραύμα της μνήμης. 

Προφανώς η περίπτωση των προσφύγων, αν και χαρακτηριστική, δεν είναι η μόνη. Η λίστα παρόμοιων διεκδικήσεων δεν θα έχει τελειωμό.

Ορθώς στο σχέδιο για τη διδασκαλία της Ιστορίας έχει προβλεφθεί ένας ολόκληρος χρόνος, όπου τα παιδιά θα έχουν τη δυνατότητα να ασχοληθούν με την τοπική ιστορία.

Εκεί θα έχουν τη δυνατότητα να ασχοληθούν με το οικείο τους παρελθόν και μέσα από αυτή την ενασχόληση όχι μόνο να διαμορφώσουν τις ταυτότητές τους, αλλά και να εντρυφήσουν σε έννοιες δύσκολες, όπως αυτές του παρελθόντος, της συνέχειας και των τομών αλλά και της σχέσης μας μαζί του.

Στο υπόλοιπο πρόγραμμα, ωστόσο, το μείγμα ανάμεσα στη μνήμη και την Ιστορία θα πρέπει να είναι πιο προσεκτικά ζυγισμένο, προσανατολισμένο στην κατανόηση του παρελθόντος και όχι στη δικαίωση της μνήμης.

Διαφορετικά, η εικόνα θα διασπαστεί τόσο που θα γίνει ακατανόητη και η μεταρρύθμιση θα πέσει στο κενό. Ή, με τα λόγια του Μπρεχτ, θα έχουμε ξεφύγει από τους καρχαρίες και θα έχουμε νικήσει τις τίγρεις, αλλά θα μας έχουν φάει οι κοριοί.

*ιστορικός

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας