Ηρωες εξ αποστάσεως δεν υπάρχουν

ergastirio_dilimmaton.jpg

«Εργαστήριο Διλημμάτων» Ο Γιώργος Δρίβας στην 57η Μπιενάλε Βενετίας «Εργαστήριο Διλημμάτων» | Boris Kirpotin

Εκπροσωπεί την Ελλάδα στη μεγαλύτερη εικαστική διοργάνωση του κόσμου. Με το έργο του «Εργαστήριο Διλημμάτων», που βασίζεται στις «Ικέτιδες» του Αισχύλου, βάζει τον θεατή μπροστά στο πρόβλημα του ξένου, του πρόσφυγα, του μετανάστη. Χωρίς ωραιοποιήσεις. Το να διαλέγεις το ηθικά σωστό έχει πάντα ένα τίμημα, λέει

Ο Γιώργος Δρίβας μιλάει με πάθος και αμεσότητα για το έργο «Εργαστήριο Διλημμάτων», με το οποίο εκπροσωπεί την Ελλάδα στην 57η Μπιενάλε της Βενετίας. Οι πόρτες της για το κοινό, που χρόνο τον χρόνο αυξάνεται εντυπωσιακά, ανοίγουν σήμερα για να κλείσουν στις 26 Νοεμβρίου.

Αλλά ήδη τα εγκαίνια του εθνικού μας περιπτέρου έγιναν χθες με την παρουσία της υπουργού Πολιτισμού Λυδίας Κονιόρδου, ενώ και η Κριτική Επιτροπή έχει κάνει τη δική της βόλτα παντού και σήμερα ανακοινώνει τα βραβεία.

Ο Γιώργος Δρίβας με τον επιμελητή του έργου του Ορέστη Ανδρεαδάκη Ο Γιώργος Δρίβας με τον επιμελητή του έργου του Ορέστη Ανδρεαδάκη | Boris Kirpotin

Μακάρι να μας φέρει ένα ο Γιώργος Δρίβας με την αιχμηρή πολιτικά και αισθητικά τολμηρή εγκατάστασή του, που αναδεικνύει την επικαιρότητα της σκέψης του Αισχύλου στις «Ικέτιδες», το δίλημμα ανάμεσα στη σωτηρία του Ξένου και την ασφάλεια του Εγχώριου.

Γιατί, κακά τα ψέματα, αγγελικές κοινωνίες δεν υπάρχουν και το «Εργαστήριο Διλημμάτων» (φαίνεται και από τον τίτλο) στέκει μακριά από καταγγελίες και εύκολες λύσεις. Να μας ταρακουνήσει θέλει, να μας βάλει μπροστά στην προσωπική μας ευθύνη, για ένα πρόβλημα που ο καλλιτέχνης δεν το θεωρεί απλά πολιτικό, αλλά βαθύτατα υπαρξιακό.

Αλλωστε η φετινή Μπιενάλε Βενετίας, σε αντίθεση με τη δική μας documenta 14 του ριζοσπάστη Ανταμ Σίμτσικ, δεν είναι και τόσο... επαναστατική. Για να τη χαρακτηρίζουν οι Γάλλοι, οι ίδιοι οι συμπατριώτες της επιμελήτριάς της Κριστίν Μασέλ, «φρόνιμη, καλοστημένη, πολιτικά ορθή και ελάχιστα προκλητική», κάτι δείχνει.

Οπως και το κεντρικό της σύνθημα «Viva Arte Viva», που αποθεώνει τη χαρά και τη δύναμη της τέχνης, που όπως λέει η Μασέλ, «είναι ό,τι πολύτιμο μας κάνει ανθρώπους σε έναν κόσμο γεμάτο συγκρούσεις και ταραχές».

Τα πάντα, όμως, χωράνε σε ένα τεράστιο εικαστικό γεγονός, που εκτός από τα 85 εθνικά περίπτερα περιλαμβάνει, όπως πάντα, και την έκθεση που έχει οργανώσει η Μασέλ, με 120 καλλιτέχνες από 51 χώρες, 103 από αυτούς να συμμετέχουν για πρώτη φορά στην Μπιενάλε. Εμείς, όμως, ας μείνουμε στο ελληνικό περίπτερο και ας ακούσουμε τον Γιώργο Δρίβα να μας μιλά για την περιπέτειά του.

• Είχατε, βέβαια, εικόνα από την Μπιενάλε. Πώς είναι η νέα σας εμπειρία, από τα μέσα;

Τη διοργάνωση την ήξερα, είχα έρθει ως θεατής. Αλλά είναι τελείως διαφορετική εμπειρία όταν συμμετέχεις ως καλλιτέχνης. Στήνοντας το εθνικό περίπτερο εστιάζεις τόσο πολύ στη δουλειά σου, που δεν μπορείς να χαλαρώσεις και να απολαύσεις την τέχνη γύρω σου.

Από την άλλη, όμως, βρίσκεις ένα νέο ενδιαφέρον. Ζεις την ένταση του στησίματος, όλοι οι γείτονες του ελληνικού περιπτέρου ήταν μαζί μας πρωί-βράδυ, καρφώναμε, ξηλώναμε, ο ένας βοηθούσε ή έφτιαχνε καφέ στον άλλο.

Η Σαρλότ Ράμπλινγκ πρωταγωνίστρια της εγκατάστασης Η Σαρλότ Ράμπλινγκ πρωταγωνίστρια της εγκατάστασης |

Αυτό το μέρος της δουλειάς το ευχαριστήθηκα πολύ, ήταν μια μικρογραφία του κόσμου, ή μάλλον μια ευχάριστη εκδοχή τού πώς θα μπορούσε να είναι ο κόσμος μας. Λίγο πιο συνεργατικός.

• Τι είναι τελικά το «Εργαστήριο Διλημμάτων»; Ταινία, βιντεο-εγκατάσταση; Αν, βέβαια, εξυπηρετούν πια τίποτα οι ταμπέλες στην τέχνη, εκτός ίσως από τις δημοσιογραφικές ανάγκες.

Συμφωνώ, αυτή η συζήτηση στη σύγχρονη τέχνη είναι ξεπερασμένη. Το έργο μου είναι τα πάντα - και όχι μόνο το δικό μου, γενικότερα η σύγχρονη τέχνη είναι τα πάντα. Είναι και εννοιολογία και φόρμα και εγκατάσταση και προβολή και γλυπτική... Το «Εργαστήριο Διλημμάτων» είναι κάτι μεταξύ γλυπτικής, περφόρμανς, προβολής, αφηγηματικότητας και σινεμά.

• Περισσότερο ως «πειραματικό σκηνοθέτη», παρά ως εικαστικό πάντως σας γνωρίζουμε.

Κυκλοφορεί πολύ για μένα κι ένας άλλος χαρακτηρισμός, «εικαστικός σκηνοθέτης» (γελάει). Υπάρχει, πάντως, ένας διεθνής όρος που κάπως μου ταιριάζει: moving image artist, δηλαδή καλλιτέχνης κινούμενης εικόνας.

Είναι ευρύτερος και περικλείει όλους τους καλλιτέχνες που δουλεύουν, όπως κι εγώ, με κινούμενη εικόνα αλλά σε εικαστικό κόντεξτ. Υπάρχουν πια αρκετοί παγκοσμίως με υψηλού επιπέδου παραγωγές.

• Ποιον ξεχωρίζετε και θαυμάζετε περισσότερο;

Να σας πω την αλήθεια, ξεχωρίζω πιο πολύ κινηματογραφιστές. Θεωρώ ότι αυτός που έχει πάρει το σινεμά και το έχει πάει στην πιο εικαστική εκδοχή που θα μπορούσε να έχει, όχι μόνο ως αισθητική, όχι μόνο ως εικόνα, αλλά και ως γενικότερη εμπειρία θέασης, είναι ο Μπέλα Ταρ. Δυστυχώς σταμάτησε να κάνει ταινίες.

Το σινεμά του για μένα είναι όσο πιο κοντά γίνεται σε ένα film installation. Αυτό θέλω να πετύχω κι εγώ, να δημιουργώ έναν άλλο κόσμο, ακόμα και χρονικά, στον οποίο να εισέρχεται ο θεατής.

Ενας ακόμα καλλιτέχνης, εντελώς διαφορετικός από τον Μπέλα Ταρ, που έκανε κάτι ανάλογο στο σινεμά, ίσως όχι τόσο ξεκάθαρα, ήταν παλαιότερα ο Ντέιβιντ Λιντς. Κι αυτός προσπάθησε να διασπάσει χώρους, χρόνους, να μεταμορφώσει την εμπειρία της θέασης σε μια τρανς κατάσταση.

• Ας έλθουμε στο έργο σας. Γιατί το θέμα του «ξένου» είναι πια το πρώτο που έρχεται στο μυαλό ενός καλλιτέχνη;

Γιατί στην εποχή μας έχει επανέλθει, ραγδαία και ακραία, ο προβληματισμός πάνω στον ξένο. Δεν αφορά μόνο τους πρόσφυγες, αφορά όλους μας. Η Ευρωπαϊκή Ενωση, για παράδειγμα, και ο τρόπος που κάνει συχνά εμάς τους Ελληνες να αισθανόμαστε, είναι πολύ κοντά στην αίσθηση ενός θεσμού που ορίζει ποιος μπορεί ή δεν μπορεί να ανήκει σε αυτόν.

• Δεν είστε ευρωπαϊστής;

Είμαι απόλυτα ευρωπαϊστής. Ακριβώς γι' αυτό δεν δέχομαι ένα κλίμα αποκλεισμών, τους εθνικισμούς που αναβιώνουν και τα τείχη που υψώνονται στην Ευρώπη και αλλού - για να θυμηθούμε τον Τραμπ και τα όνειρά του για το Μεξικό.

Δεν καταλαβαίνω πώς μπήκαμε ξαφνικά σ' αυτή τη λογική, του «εμείς και οι άλλοι». Είναι σαν μια οπισθοδρόμηση σε προπολεμικές εποχές, στη δεκαετία του '30. Γι' αυτό και με απασχολεί το θέμα του «ξένου» στο έργο μου, με την υπαρξιακή του πάντως διάσταση.

• Πόσο κατανοητή για τον θεατή, αλλά και άμεση είναι η αναφορά στις «Ικέτιδες» του Αισχύλου;

Υπάρχουν κάποιες φράσεις από την τραγωδία, οι οποίες άλλοτε γράφονται και άλλοτε λέγονται από τους πρωταγωνιστές είτε εμφανώς (δηλώνεται ότι προέρχονται από τον Αισχύλο) είτε μη εμφανώς.

• Μπορεί, δηλαδή, κάποιος ηθοποιός, η Σάρλοτ Ράμπλινγκ για παράδειγμα, να πει μια φράση του Αισχύλου;

Ακριβώς. Δουλέψαμε, όμως, πάρα πολύ την ισορροπία του έργου, ώστε να μη γίνουμε διδακτικοί, να μη βγούμε να πούμε, «είδατε, εμείς οι Ελληνες τα έχουμε πει όλα».

Παίρνουμε τα πράγματα που έχει γράψει ο Αισχύλος και τα θεωρούμε τρομερά σημαντικά και σύγχρονα, τα τοποθετούμε σε ένα σημερινό πλαίσιο και μιλάμε γι' αυτά σαν να συμβαίνουν δίπλα μας. Ξαναβλέπουμε τα ερωτήματα που βάζει στην τραγωδία του.

• Ποιο είναι το βασικό ερώτημα στις «Ικέτιδες»;

Ολο το έργο μου βασίζεται σε μια φράση του βασιλιά του Αργους Πελασγού, όταν φτάνουν ικέτιδες οι κόρες του Δαναού από την Αίγυπτο, για να σωθούν από τον αιμομικτικό τους γάμο με τους γιους του Αιγύπτου. Λέει ο βασιλιάς:

Αν σας βοηθήσω, κινδυνεύω να τα βάλω με τους Αιγύπτιους που σας κυνηγάνε, θα μου κηρύξουν πόλεμο. Αν όμως δεν σας βοηθήσω, τα βάζω με τους θεούς, που δεν επιτρέπουν να αγνοήσω έναν ικέτη. Βάζει ένα δίλημμα: Πάω με τον πραγματισμό, με αυτό που με συμφέρει, ή πάω με την ηθική; Πάνω σ' αυτό στήνεται και το δικό μας «Εργαστήριο Διλημμάτων».

Είναι ένας μεγάλος σκοτεινός λαβύρινθος δύο επιπέδων και μια σειρά από οθόνες που παρουσιάζουν αποσπάσματα ενός χαμένου ντοκιμαντέρ για ένα ανολοκλήρωτο επιστημονικό πείραμα, που βρέθηκε τυχαία πριν από έναν χρόνο στο Μουσείο Κινηματογράφου του Μπουένος Αϊρες.

• Ενα ιατρικό πείραμα και οι «Ικέτιδες». Πώς συνδέεται η δική σας μυθοπλασία με του Αισχύλου; Πού συναντιέται το πείραμα με το δίλημμα του βασιλιά του Αργους;

Οι επιστήμονες αυτοί είχαν καταφέρει να δημιουργήσουν το σχεδόν τέλειο κύτταρο σε ένα σχεδόν τέλειο πείραμα. Και ξαφνικά εμφανίστηκαν ξένα κύτταρα, κανείς δεν ξέρει πώς και γιατί, τι λάθος έγινε, τι κύτταρα είναι.

Επειτα από μια έρευνα που έκαναν, καταλαβαίνουν ότι τα ξένα κύτταρα κινδυνεύουν αν τα αφήσουν απέξω. Αν όμως τα δεχτούν στο πείραμά τους, μπορεί να το καταστρέψουν.

• Ολοκληρωτικά;

Ακριβώς. Δεν υπάρχουν εδώ μέσες λύσεις. Γιατί οι μέσες λύσεις είναι εύκολες. Είναι εύκολο να βοηθάμε τους ξένους, όταν δεν μας ακουμπά άμεσα το πρόβλημα. Το θέμα είναι τι κάνουμε όταν επηρεάζει τη ζωή μας. Γράφοντας το σενάριο μελέτησα δημοσκοπήσεις που έχουν γίνει στην Ευρώπη για την ανοχή προς τους πρόσφυγες.

Είδα ότι όσο πιο μακριά είναι το πρόβλημα τόσο γίνεται μεγαλύτερη. Είναι πολύ εύκολο για έναν Σουηδό να πει, «ναι, να δεχτούμε πρόσφυγες στην Ευρώπη». Αλλά όταν φτάνει στον ερώτημα, «θα δεχόσασταν έναν στο σπίτι σας;», τότε η αποδοχή μειώνεται.

Δεν είναι, λοιπόν, θεωρητικολογία ο «ξένος», η Ευρώπη, το μέλλον μας. Είναι καθαρά υπαρξιακό θέμα. Είναι τι θα κάνω εγώ, εσείς, ο καθένας μας.

• Καταλήγει το έργο σας σε μια θέση;

Οχι, για μένα η τέχνη θέτει ερωτήματα, δεν κουνάει το δάχτυλο, δεν λέει, «αυτό πρέπει να κάνετε». Ο λαός του Αργους στις «Ικέτιδες» ψήφισε, βέβαια, να δεχθούν τις Δαναΐδες, αλλά πλήρωσε το τίμημα. Στο β' μέρος της τριλογίας, που δεν έχει σωθεί, οι Αιγύπτιοι καίνε το Αργος.

Κατά τη γνώμη μου, ο Αισχύλος το βάζει πολύ ωραία, δεν είναι ρομαντικός, δεν λέει, «ψηφίστε τους ξένους και όλα θα πάνε καλά», δίνει όλη την εικόνα, επισημαίνει και το τίμημα. Γιατί τίμημα πάντα υπάρχει.

Ηρωες εξ αποστάσεως δεν υπάρχουν. Ηρωας είσαι όταν το πρόβλημα σε ακουμπά και παίρνεις θέση. Φεύγοντας από το περίπτερο οι περισσότεροι επισκέπτες αναρωτιούνται:

Τι θα έκανα εγώ αν ήμουν επιστήμονας του πειράματος; Αυτό θέλω κι εγώ ως δημιουργός. Να βάλω τον θεατή σε δίλημμα. Δεν θέλω ωραιοποιήσεις και «α, πήγαν όλα καλά, ψήφισαν οι επιστήμονες "ναι", σώθηκε το ξένο κύτταρο».

Δεν είναι έτσι. Χαιρόμαστε που βγήκε ο Μακρόν, αλλά η Λεπέν πήρε 33%, δεν είναι λίγο, και ο Τραμπ βγήκε πρόεδρος. «Βγες έξω από το περίπτερο και κάνε κάτι», αυτό λέει το έργο. «Σκέψου την επόμενη φορά που θα ξαναψηφίσεις. Τουλάχιστον αυτό, αν μη τι άλλο».

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ