Ιδιότητα του πολίτη: εθνική ή πολιτική ταυτότητα;

Η παροχή δικαιώματος ψήφου στον απόδημο ελληνισμό, την οποία εξήγγειλε ως ύψιστη προτεραιότητα ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, Κυριάκος Μητσοτάκης, δεν συνιστά άνευ ετέρου θριαμβολογία. 

Η πρόθεση, οι όροι διεξαγωγής και το περιεχόμενο της σχετικής συζήτησης θα κρίνει αν πρόκειται για μια (αυθεντική και πολύτιμη) ανανοηματοδότηση της εθνικής ταυτότητας ή αν συνιστά άλλο ένα (προεκλογικό) πυροτέχνημα μεγαλοϊδεατισμού και ρηχής «εθνικής ομοψυχίας».

Το άρ. 51 παρ. 4 του Συντάγματος προβλέπει τα ακόλουθα: 

«Οι βουλευτικές εκλογές διενεργούνται ταυτόχρονα σε ολόκληρη την Επικράτεια. Νόμος που ψηφίζεται με την πλειοψηφία των δύο τρίτων του όλου αριθμού των βουλευτών μπορεί να ορίζει τα σχετικά με την άσκηση του εκλογικού δικαιώματος από τους εκλογείς που βρίσκονται έξω από την Επικράτεια. Ως προς τους εκλογείς αυτούς η αρχή της ταυτόχρονης διενέργειας των εκλογών δεν κωλύει την άσκηση του εκλογικού τους δικαιώματος με επιστολική ψήφο ή άλλο πρόσφορο μέσο, εφόσον η καταμέτρηση και η ανακοίνωση των αποτελεσμάτων διενεργείται όποτε αυτό γίνεται και σε ολόκληρη την Επικράτεια». 

Όπως προκύπτει, συνεπώς, από το γράμμα και το πνεύμα της ως άνω διάταξης, ο καταστατικός χάρτης της ελληνικής Πολιτείας καθιερώνει δυνατότητα (όχι πάντως υποχρέωση) του κοινού νομοθέτη να χορηγήσει το δικαίωμα ψήφου στους ομογενείς και να ρυθμίσει τα συναφή (διαδικαστικά και ουσιαστικά) ζητήματα.

Η συγκεκριμένη πρόταση του αρχηγού της Ν.Δ. θα ήταν μια πολύ καλή ευκαιρία να διεξαχθεί σε βάθος ένα debate για το αν η ιδιότητα του πολίτη είναι πρωτίστως εθνική ή πολιτική υπόθεση.

Πρόκειται για ένα ερώτημα που ταλανίζει το πολύπαθο νεοελληνικό κρατικό μόρφωμα, ήδη πριν την ίδρυσή του, κατά την προεπαναστατική και επαναστατική περίοδο. 

Κατά την ταπεινή μου γνώμη, η φύση της Ελληνικής Επανάστασης ήταν εν μέρει εθνοαπελευθερωτική, καθώς μέσω της αποτίναξης του οθωμανικού ζυγού στόχευε στη δημιουργία έθνους-κράτους, κι εν μέρει πολιτική (στο πνεύμα του πολιτικού φιλελευθερισμού της Γαλλικής κι Αμερικάνικης Επανάστασης).

Πάντως, η εμμονή στην εθνική διάσταση της ιδιότητας του πολίτη ενέχει πολύ περισσότερους κινδύνους από την υποβάθμισή της χάριν της πολιτικής διάστασης. 

Ο νόμος για την ιθαγένεια και το δικαίωμα ψήφου στις δημοτικές εκλογές για τα παιδιά μεταναστών δεύτερης γενιάς συνάντησε λυσσαλέες αντιδράσεις από το σύνολο σχεδόν του συντηρητικού κόσμου της χώρας (συμπεριλαμβανομένης της Ν.Δ.). 

Ο κίνδυνος έγκειται στο ότι η έννοια του έθνους προσλαμβάνεται με τη μορφή μιας φαντασιακής κατασκευής, ενός προαιώνιου «ελληνικού ήθους» (Volksgeist) και όχι μέσω της αυτοκατανόησης (με πολιτικά, κοινωνικά και πολιτισμικά κριτήρια) ενός λαού στη διαχρονία του (nation). 

Έτσι, η ελληνορθόδοξη ιδεολογία επιβάλλεται επί της πολιτικής χειραφέτησης, το δίκαιο του αίματος (ius sanguinis) δεν αφήνει κανένα περιθώριο στο δίκαιο του εδάφους (ius soli).

Αν δεν διεξαχθεί η παραπάνω συζήτηση, πολύ φοβάμαι ότι η πρόταση Μητσοτάκη, ακόμα κι αν γίνει νόμος του κράτους, ενδέχεται μεν να επηρεάσει μεμονωμένα εκλογικά αποτελέσματα, ωστόσο θα αφήσει στο απυρόβλητο (ως απόλυτες αλήθειες) τους κυρίαρχους εθνικούς μύθους. 

Ένα καινούριο συλλογικό όραμα προϋποθέτει –κατά χρονική και λογική αναγκαιότητα- τη διαρκή, (αυτό)κριτική/αναστοχαστική ανάγνωση του παρελθόντος. 

Η κοινή φυλετική καταγωγή, ακόμα και η (συγκινητική πράγματι) νοσταλγία για την πατρίδα δεν συνιστούν αμάχητα τεκμήρια κτήσης της πολιτικής ιδιότητας. 

Κι αντίστροφα, το σκούρο δέρμα, το ξενόφερτο ονοματεπώνυμο και το διαφορετικό θρήσκευμα δεν αποτελούν απροσμάχητες αποδείξεις ότι πρέπει να αντιμετωπίζουμε κάποιο πρόσωπο ως φορέα μειωμένων δικαιωμάτων. 

Τα επιχειρήματα της ΣτΕ (Ολομ.) 460/2013 (αντισυνταγματικότητα του ν. 3838/10 για την ιθαγένεια) δεν αφήνουν, πάντως, ιδιαίτερα περιθώρια αισιοδοξίας. 

Αναπαράγεται, και σε θεσμικό επίπεδο, μια αποκλειστικά «πολιτισμική» θεώρηση του έθνους. 

Όσο αντιμετωπίζουμε το παρελθόν ως τοτέμ, δεν θα έχουμε καμιά δυνατότητα να εκσυγχρονίσουμε/πολιτικοποιήσουμε την έννοια του έθνους, να φτιάξουμε μια νέα εθνική αφήγηση. 

Και οι ομογενείς, κατ’ αυτό τον τρόπο, δεν ωφελούνται ούτε τιμώνται αληθινά από την Πολιτεία, χρησιμοποιούνται απλώς εργαλειακά για να επιβεβαιώνουμε τους εθνικούς μας μύθους, ως ένα μέσο πίεσης για την επιβίωση-διαιώνιση της εθνολαϊκιστικής ιδεοληψίας στη χώρα μας.

Δεν έχω, φυσικά, κανένα πρόβλημα να χορηγηθεί το δικαίωμα ψήφου στους απόδημους Έλληνες (έστω κι αν η γνώση για την πολιτική κατάσταση μιας χώρας απαιτεί, εκτός των άλλων στοιχείων που διαθέτουν οι ομογενείς, και βιωμένη εμπειρία). 

Θα χαρώ, όμως, ιδιαίτερα, αν το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης αλλάξει άρδην γραμμή πλεύσης και για όλα εκείνα τα παιδιά που λαμβάνουν την ελληνική παιδεία, συνδιαμορφώνουν με όλους τους ημεδαπούς την κοινή μας μοίρα, μετέχουν στην κοινωνική και οικονομική ζωή της χώρας, αλλά δεν θεωρούνται πολίτες της. 

* Δικηγόρος, ΜΔΕ Ιστορίας, Φιλοσοφίας & Κοινωνιολογίας του Δικαίου (ΑΠΘ)

 

Το efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες του έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας