Η Βιέννη κι οι ταλαντευόμενες απόψεις των κατοίκων της στον ‘Δούναβη’ του Κλάουντιο Μάγκρις

austria.jpg

Αυστρία ΑP Photo

Στο εμβληματικό βιβλίο, ‘Δούναβης’ ο Κλάουντιο Μάγκρις περιγράφει την Κεντρική Ευρώπη ως το θέατρο του κόσμου, όπου αναγκαστήκαμε σχεδόν όλοι να γίνουμε μάρτυρες της πτώσεως πολλών ιδεολογικών πεποιθήσεων και μεγάλων επαναστατικών ελπίδων. Η πόλη της Βιέννης, λέει, ήταν κάποτε ένας τόπος όπου αμφότεροι, φασίστες και κομμουνιστές ιδεολόγοι, ανακοίνωναν δημοσίως, ανέλυαν και εξευγένιζαν τα επιχειρήματά τους σε ζωηρές συζητήσεις, όπως για παράδειγμα, ο Χίτλερ, ο Λένιν, ο Τρότσκι, και ο Λούκατς.  

Ο Κλάουντιο Μάγκρις, συνεχίζει, όμως, για την ομορφιά και τη σπουδαιότητα των βιενέζικων καφέ, ‘...Εδώ καθόταν και ο Μπρονστάιν ή ο Τρότσκι, έτσι ώστε ένας αυστριακός υπουργός, που οι μυστικές πληροφορίες τον είχαν πληροφορήσει ότι προπαρασκευαζόταν επανάσταση στη Ρωσία, απάντησε σύμφωνα με το περίφημο ανέκδοτο: ποιος θα κάνει την επανάσταση, μήπως αυτός ο κύριος που  αράζει όλη μέρα στο Καφέ Σαντράλ’; Το Καφέ Τσεντράλ ήταν ακόμη το αγαπημένο στέκι του Αυστριακού θεατρικού συγγραφέα Άρτουρ Σνίτσλερ, ο οποίος τα πιο πολλά θεατρικά έργα του, όπως το ‘Ανατόλ’ και το ‘Ερωτικό γαϊτανάκι’, τα έγραψε στα τραπέζια του.

Ανάμεσα στους άλλους διάσημους θαμώνες του Καφέ Τσεντράλ, περιλαμβάνονταν οι Αυστριακοί θεατρικοί συγγραφείς Χούγκο φον Χόφμανσταλ και Φρανκ Βέντεκιντ, οι συγγραφείς Ρόμπερτ Μούζιλ και Στέφαν Τσβάιχ, ο ποιητής Άλφρεντ Πολγκάρ, ο αρχιτέκτονας Άντολφ Λόος, ο ζωγράφος Όσκαρ Κοκόσκα, καθώς  και ο σατιρικός συγγραφέας Καρλ Κράους ιδρυτής του ‘Θεάτρου Ποίησης’, πάνω στη σκηνή του οποίου διαβάζονταν ποιητικά έργα.

Το ολόσωμο ομοίωμα του Αυστριακού ποιητή Πέτερ Άλτενμπεργκ (Peter Altenberg, 1859 - 1919), υποδέχεται και σήμερα τους επισκέπτες στο καφέ Τσεντράλ της Βιένης |

Σε τούτο το καφέ σύχναζε και ο Σίγκμουντ Φρόιντ όπου ερχόταν να συναντήσει συναδέλφους του και να παίξει σκάκι, ο ψυχίατρος Άλφρεντ Άντλερ, αλλά και οι Ρώσοι επαναστάτες Λέων Τρότσκι, ο Βλαντιμίρ Λένιν, ενώ σε τακτά χρονικά διαστήματα το επισκεπτόταν και ο Αδόλφος Χίτλερ. Ωστόσο, το βιενέζικο πνεύμα, σύμφωνα με τον Μάγκρις, σε αντίθεση με αυτούς, ήταν νεωτεριστές που πίστεψαν σε απόλυτες αλήθειες, αγαπούσαν την  αιτιολογία και οργάνωσαν τον κόσμο σε συστήματα. Η Βιέννη είναι μια μεταμοντέρνα πόλη όπου η πραγματικότητα ενδίδει στην απεικόνιση της ίδιας, οι ισχυρές κατηγορίες αποδυναμώνονται, και η καθολική αλήθεια βρίσκεται στο υπερβατικό ή διαλύεται μέσα στο εφήμερο, την ίδια στιγμή που  οι ύπουλοι μηχανισμοί των αναγκών ελλοχεύουν σε όλες τις αξίες. Η Βιέννη ενσαρκώνει ότι συνέβη στις δυτικές κοινωνίες, τις τελευταίες δεκαετίες.

Οι δημιουργοί του πολιτιστικού προϊόντος έχουν παραιτηθεί από τις πολυποίκιλες φιλοδοξίες τους για κάποιο μεγάλο ξεκαθάρισμα λογαριασμών με τα κοινωνικά συστήματα που βρίσκονταν σε ισχύ. Αντί να αγωνισθούν, παίζουν πλέον με τις ερμηνείες:  ‘... Ο πολιτισμός ως  θέαμα φαίνεται να έχει νικήσει την ιδέα της επανάστασης...’. Οι θεμελιώδεις αξίες της κεντροευρωπαϊκής Βιέννης είναι οι ίδιες με εκείνες της μεταμοντέρνας κουλτούρας, δηλαδή ο ριζικός  πλουραλισμός και η ανοχή. Ζήσε και άσε τους άλλους, είναι μια παλιά  βιεννέζικη στάση! 

Εδώ, όμως,  σ’ αυτή την πόλη, απλώνεται και η σκιά μιας καινούργιας, εντελώς διαφορετικής σύγκρουσης ανάμεσα στους ανατολίτες Τούρκους και τους κατοίκους της Κεντρικής Ευρώπης, ιδιαίτερα τους γερμανόφωνους. Οι Τούρκοι αφού αποκρούστηκαν στρατιωτικά τριακόσια χρόνια πριν, επιστρέφουν τώρα όχι με τη δύναμη των όπλων, αλλά με την καρτερία του ‘gastarbeiter’ και υπομένοντας καρτερικά πάμπολλες ταπεινώσεις και εξευτελισμούς. Αλλά είναι αυτοί πάλι που απλώνουν σιγά-σιγά ρίζες σε μια γη που προσπαθούν να κατακτήσουν με τον υποχθόνιο και  αόρατο κόπο τους.  Ο Μάγκρις αναφέρει στο βιβλίο του, ότι  είναι πιθανό ότι πλησιάζει η ώρα, η εποχή εκείνη όπου οι ιστορικές, κοινωνικές και πολιτισμικές διαφορές, θα μας δώσουν με βίαιο τρόπο τις απτές αποδείξεις για τη δυσκολία του εγχειρήματος της συμβίωσης. Προβλέπει ότι ‘το μέλλον μας θα εξαρτηθεί από την ικανότητά μας να εμποδίσουμε να εκραγεί η νάρκη του μίσους και οι καινούργιες μάχες της Βιέννης να μετατρέψουν τους ανθρώπους σε ξένους και εχθρούς...’. 

Δεν φείδεται ο πολυπράγμων συγγραφέας ιδεών, απόψεων, παραγράφων και σελίδων για να περιγράψει τη γενικότερη νοοτροπία των Βιεννέζων για τους συγκεκριμένους μετανάστες της Ανατολής. Τους πρώην νομάδες της ασιατικής στέπας, τους ‘άγριους γαϊδάρους’ που μοιάζουν σαν να θέλουν να κατακτήσουν τη Βιέννη, την κατεξοχήν Πόλη, την τόσο ξένη και αλλότρια προς αυτούς! Γιατί όπως μας υπενθυμίζει ο Πέρσης μυστικιστής ποιητής, Τζελαλαντίν Ρουμί,   ‘...στους Έλληνες ανήκει να οικοδομούν και στους Τούρκους να καταστρέφουν’! Από την άλλη μεριά, φυσικά, παρατηρεί μια εκ διαμέτρου αντίθετη σημερινή εικόνα. Την τωρινή, τη σημερινή θολή, απροσδιόριστη και ταπεινωμένη αξιοπρέπεια των πρόσφατων μεταναστών, των μακρινών απογόνων εκείνων που μπήκαν εδώ καβάλα στα άλογα, όπως λένε οι λεζάντες κάποιων φωτογραφιών, ‘κι εμείς μόνο που σκουπίζουμε αυτούς τους δρόμους’.  

Έτσι δεν είναι τυχαίο που και ο μεγάλος δυτικός συγγραφέας, Ίβο Άντριτς, αφηγήθηκε στα βιβλία του τη συνάντηση αυτών των δύο κόσμων, σαγηνεύεται από την εικόνα της γέφυρας που έρχεται και ξαναέρχεται μέσα στα υπέροχα βιβλία του, και συμβολίζει ουσιαστικά μια κακοτράχηλη στενοκοπιά ‘...που περνά πάνω από μανιασμένα  ποτάμια και βαθιά βάραθρα, θρησκείες και ράτσες. Ένα δρόμο όπου πάνω του συγκρούονται τα όπλα, αλλά που κατορθώνει να ενώσει λίγο-λίγο τους εχθρούς σε ένα ποικιλόχρωμο και μολαταύτα ενιαίο  σαν επική τοιχογραφία κόσμο...’. 

Στο Ιστορικό Μουσείο του Στρατού στη Βιέννη, παρατηρεί ότι το αίμα δεν σβήνει πάντοτε τόσο γρήγορα και εύκολα! Την εν λόγω άποψη υιοθετεί και ο Κινέζος ποιητής Λου-Τσουν σε μια όμορφη σελίδα του. Η πληγή εκείνη της 28ης Ιουνίου 1914, είναι ακόμη ανοιχτή σε ολάκαιρη την Ευρώπη. Δεν είναι αισιόδοξος, όμως, με αυτή  ο Μάγκρις. Το αντίθετο! ‘...Για να κλείσει, ίσως να χρειαστεί μια τρίτη και οριστική καταστροφή, αφού δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, δεν έχουν αποκαταστήσει σε διάρκεια την ισορροπία που κλονίστηκε στο Σεράγεβο...’.

Ωστόσο, η ιστορία της Βιέννης και της ευρύτερης Κεντρικής Ευρώπης είναι ταυτόχρονα μια εισαγωγή για την έννοια του μεταμοντέρνου, προειδοποίηση ότι η φιλελεύθερη ανοχή μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε διάχυτη κυνική αδιαφορία. Η Βιέννη μπορεί να θεωρηθεί ως σάτιρα στην ‘μεταμοντέρνα αλαζονεία που μεταμφιέζεται σε χαρούμενη και ανεκτική βλακεία’. Ο Μάγκρις υπαινίσσεται ότι η ιστορία της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων έχει πολλά μαθήματα να μας δώσει για  το μεταμοντέρνο ανθρώπινο ον που αμφισβητεί την αξία του ορθολογισμού, δεδομένου ότι δείχνει περίτρανα το πώς ο ορθολογισμός μπορεί να εκτροχιασθεί  και να μετατραπεί σε ανεξέλεγκτο παραλογισμό. Η πολυεθνική αυτοκρατορία διατηρήθηκε ενωμένη με τη βοήθεια του μονάρχη, του νόμου, του στρατού και της γραφειοκρατίας, δηλαδή με ένα είδος θεσμοθετημένου ορθολογισμού.

Ωστόσο, κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, φάνηκε ότι αυτό δεν ήταν αρκετό για να νομιμοποιήσει την κατάσταση στους κατοίκους της. Μια εμπειρία του ορθολογισμού που μετατρέπεται σε  παραλογισμό, αποτελεί σημαντικό θέμα στον πολιτισμό της Κεντρικής Ευρώπης, και εκφράζεται πλήρως και στα λογοτεχνικά κείμενα του Κάφκα, του Μούζιλ και του Μπροχ. Κι εδώ, μπορούμε άφοβα να υποστηρίξουμε ότι δεν είναι τυχαίο που τα έργα τους ανακαλύφτηκαν εκ νέου κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα, όταν εντάθηκε η δημόσια κριτική για τα ιδανικά του μοντερνισμού.

Το efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες του έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού και της ελεύθερης έκφρασης, δεν δημοσιεύει όμως σχόλια υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου.
Έτσι, επιφυλάσσεται του δικαιώματός του να μην δημοσιεύει ανάλογα σχόλια.
Τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας.