Η τυπογραφία δεν είναι ένα νεκρό γράμμα...

2-vozikis.jpg

Υψηλής αισθητικής αποτελέσματα δίνει ο συνδυασμός κλασικής τυπογραφίας, χαρακτικής και ποιοτικού χαρτιού λέει ο Νίκος Βοζίκης Υψηλής αισθητικής αποτελέσματα δίνει ο συνδυασμός κλασικής τυπογραφίας, χαρακτικής και ποιοτικού χαρτιού λέει ο Νίκος Βοζίκης | Μάριος Βαλασόπουλος

Το σημερινό Σάββατο, το πρώτο του Δεκέμβρη, μυρίζει έντονα μελάνι. Μελάνι το οποίο «ενοχλεί» δημιουργικά την όσφρηση, αφού αναδύεται από τη στοιχειοθεσία κυρίως με την τεχνική της μονοτυπίας και από την εκτύπωση κειμένων σε επίπεδες τυπογραφικές μηχανές Χαϊδελβέργης.

Η δράση «Επίσκεψη σε ένα εργαστήριο κλασικής τυπογραφίας» θα πραγματοποιείται το πρώτο Σάββατο -αρχής γενομένης από σήμερα- κάθε μήνα μέχρι και τον Απρίλιο του 2019 και εντάσσεται στο πλαίσιο «Αθήνα 2018-Παγκόσμια Πρωτεύουσα του Βιβλίου».

Φτάνεις στον χώρο των εκδόσεων Διάττων του Νίκου Βοζίκη, αφού πρώτα περπατήσεις στο πεζοδρόμιο της λεωφόρου Λένορμαν. Εν συνεχεία βρίσκεις την οδό Σαρπηδόνος, ώσπου συναντάς στο αριστερό σου χέρι την οδό Ζηνοδώρου 17 στον Κολωνό. Σ' αυτή τη διεύθυνση, σ' ένα υπόγειο πολλών τετραγωνικών μέτρων, δεν συναντάς ακριβώς ένα τυπογραφικό εργαστήρι.

Είναι μια καθετοποιημένη μονάδα όπου επικρατεί η απόλυτη καθαριότητα και μόνον εάν επισκεφθείς την τουαλέτα, μπορείς να δεις στον νιπτήρα τα μαύρα ίχνη που έχουν αφήσει τα πλυμένα χέρια των στοιχειοθετών και των τυπογράφων.

Ο εκδοτικός οίκος Διάττων ιδρύθηκε το 1984 και ασχολείται με τη δημιουργία εκδόσεων ακολουθώντας την τυποτεχνική της κλασικής τυπογραφίας και της χαρακτικής. Εκδόσεις με αυθεντικά χαρακτικά, που οι ζωγράφοι-χαράκτες δημιουργούν αποκλειστικά για τις εν λόγω εκδόσεις και τυπώνονται σε αυστηρά περιορισμένο αριθμό αντιτύπων. Τα κείμενα είναι στοιχειοθετημένα στο χέρι με τυπογραφικά στοιχεία και τυπώνονται σε επίπεδο πιεστήριο.

«Οι εκδόσεις αυτής της μορφής είναι συνδυασμός της κλασικής τυπογραφίας και της χαρακτικής -δύο τέχνες που έχουν την καταγωγή τους από την ίδια μήτρα- και με τα ποιοτικά χαρτιά που χρησιμοποιούνται (χειροποίητα ή από εκατό τοις εκατό βαμβάκι) δίνουν ένα αποτέλεσμα υψηλής αισθητικής και ποιότητας που αντέχουν στον χρόνο», μας περιγράφει τον τρόπο εργασίας του ο Νίκος Βοζίκης.

Τα χέρια του είναι χέρια χειρωνάκτη -που ωστόσο χαϊδεύουν τα χαρτιά και τα βιβλία λες και είναι νήπια-, αφού ήδη από την πρώτη νεανική του ηλικία ο εκδότης και τυπογράφος βοηθούσε την οικογένειά του στην καλλιέργεια του αρωματικού καπνού μπασμά. Το 1974 κατεβαίνει στην Αθήνα ως φοιτητής της τότε Ανωτάτης Βιομηχανικής Σχολής Πειραιά. Το μικρόβιο της τυπογραφίας και των εκδόσεων το «κόλλησε» όταν εργάστηκε στον «Ικαρο», δίπλα στον εκδότη και ποιητή Νίκο Καρύδη και στον σχεδόν επί τριάντα χρόνια επιμελητή του οίκου, Παναγιώτη Μέρμηγκα.

Ενδεικτικά, σ' αυτό το σημείο να αναφέρουμε ορισμένες από τις καλλιτεχνικές εκδόσεις του «Διάττοντα»: Γιώργου Σεφέρη, «Τρία Κρυφά Ποιήματα» (χαλκογραφίες Γιάννη Σπυρόπουλου), Διονυσίου Σολωμού, «Η γυναίκα της Ζάκυθος» (ξυλογραφίες Αριας Κομιανού), Διονύση Καψάλη, «Ο κρότος του χρόνου» (χαρακτικά Μιχάλη Αρφαρά), Λόγγου, «Δάφνης και Χλόη» (ξυλογραφίες-λιθογραφίες Γιώργη Βαρλάμου), Ομήρου «Οδύσσεια», μετάφραση Δ. Ν. Μαρωνίτη (υδατογραφίες Κώστα Τσόκλη), Σολομώντος, «Ασμα Ασμάτων» (ξυλογραφίες Γιάννη Κυριακίδη), Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, «Τα ρόδινα ακρογιάλια» (χαλκογραφίες Χρήστου Σανταμούρη), Γιάννη Ρίτσου, «Η σονάτα του σεληνόφωτος» (ξυλογραφίες Γιάννη Στεφανάκι), Γιώργου Βέλτσου, «Ονειρα» (χαλκογραφίες Χρόνη Μπότσογλου), Κ. Π. Καβάφη, «Ποιήματα» (χαλκογραφίες Χρήστου Σανταμούρη) - ετοιμάζεται.

Υπάρχουν σήμερα όμορφα βιβλία;

Ο Νίκος Βοζίκης «κόλλησε» το μικρόβιο της τυπογραφίας όταν άρχισε να εργάζεται δίπλα στον εκδότη και ποιητή Νίκο Καρύδη Ο Νίκος Βοζίκης «κόλλησε» το μικρόβιο της τυπογραφίας όταν άρχισε να εργάζεται δίπλα στον εκδότη και ποιητή Νίκο Καρύδη | Μάριος Βαλασόπουλος

Λίγες ημέρες πριν είχαμε συναντήσει ξανά τον Νίκο Βοζίκη στον φιλόξενο χώρο του βιβλιοπωλείου του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης. Εκεί όπου από κοινού με τους Γιάννη Μαμάη, σχεδιαστή και επιμελητή των εκδόσεων Γκούτενμπεργκ, Σταύρο Πετσόπουλο των εκδόσεων Αγρα και Κωστούλα Σκλαβενίτη, επιμελήτρια και υπεύθυνη των εκδόσεων του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, προσπάθησαν να περιγράψουν τη διαδρομή του βιβλίου «Από την τυπογραφία του μετάλλου στο ηλεκτρονικό βιβλίο».

Και οι τέσσερις έχουν κάτι κοινό: Γνώρισαν τη μετάβαση της στοιχειοθεσίας και της εκτύπωσης του βιβλίου από τον κανόνα της κάσας στη μονοτυπία και στη λινοτυπία, με ενδιάμεσο σταθμό τη βραχύβια φωτοσύνθεση, στο desktop publish, δηλαδή στις ηλεκτρονικές προεκτυπωτικές εργασίες. Το κεντρικό ερώτημα που τέθηκε: Υπάρχουν σήμερα όμορφα βιβλία;

Το κοινό συμπέρασμα της συλλογιστικής του κουαρτέτου των ομιλητών δεν βρέθηκε μακριά από το αυτονόητο, χωρίς όμως τον νοσταλγικό χρωματισμό αναφορικά με την κλασική τυπογραφία ή την τυπογραφία του μετάλλου: Οτι από τη στιγμή που είμαστε εφοδιασμένοι με τον χρυσό κανόνα της παραδοσιακής στοιχειοθεσίας και εκτύπωσης, αυτό που έχουμε να πράξουμε μπροστά στη φωτεινή οθόνη του υπολογιστή είναι να μεταφέρουμε και να μπολιάσουμε αυτή τη συσσωρευμένη και κατακτημένη τέχνη και τεχνική με τις σύγχρονες μεθόδους δημιουργίας ενός βιβλίου.

Με το σαράκι μέσα μας

Μάριος Βαλασόπουλος

Ο Γιάννης Μαμάης ανήκει στην κατηγορία των μαστόρων τυπογράφων, ο οποίος εξακολουθεί να «παιδεύεται» μέχρι και την τελευταία λεπτομέρεια στο στήσιμο της κάθε σελίδας. Ξεκίνησε από το τυπογραφείο Γκούτενμπεργκ του αδελφού του, Γιώργου Δαρδανού, όταν ακόμη φορούσε κοντά παντελονάκια. Η μαθητεία του πλησίον του δημοκράτη τυπογράφου Νίκου Σκιαδά και συγγραφέα του «Χρονικού της τυπογραφίας» -«πίστευε σ' έναν σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο και ήταν πιο κοντά στο ΚΚΕ εσωτερικού και στον Λεωνίδα Κύρκο»- του έδειξε και του άνοιξε τον δρόμο της τυπογραφικής μύησης και ολοκλήρωσης.

«Τα καλά βιβλία» -πιστεύει- «βγαίνουν όταν μεσολαβεί επιμελητής. Εχουν μείνει πολύ λίγοι αυτοί που σχεδιάζουν βιβλία - εμείς οι λίγοι έχουμε το σαράκι μέσα μας. Φτιάχνουμε βιβλία από μεράκι και φιλότιμο κι όχι προς αναζήτηση κέρδους. Είναι αποκαρδιωτικό το γεγονός ότι ενώ έχουμε τυπογραφική παράδοση πέντε αιώνων, κανένας από τους νέους που καταπιάνονται με το βιβλίο δεν ψάχνει αυτό το πριν το πολύ πλούσιο. Οι γραφίστες, που παλαιότερα έφτιαχναν μόνο εξώφυλλα και διαφημίσεις, έχουν τώρα σχεδόν γεμίσει κάθε βιβλίο που βγαίνει με μοντερνιές».

Βέβαια, δεν κρύβει ότι κι αυτός εργάζεται με δύο ταχύτητες. Ακολουθεί τη δεύτερη όταν πρέπει να τηρήσει τους χρόνους έκδοσης του οίκου, οπότε φροντίζει μεν για το άρτιο αποτέλεσμα, αλλά προβαίνει και στους πρέποντες συμβιβασμούς. Εργάζεται με την πρώτη που είναι χρονοβόρα όταν θέλει να κάνει το κέφι του: «Βάζω χρόνο σε κάθε λεπτομέρεια» εξομολογείται. «Δουλεύω πάντα δίπλα από τη δακτυλογράφο/στοιχειοθέτρια και ενδέχεται να ξοδέψω και μισή ώρα ανά σελίδα για να της δώσω τη μορφή που της αρμόζει. Δεν μ' αφήνει η συνείδησή μου να αφήσω κάτι που δεν ευχαριστεί το μάτι. Το μάτι είναι ο μέγιστος κριτής. Γι' αυτό και συμβουλεύω όσους φτιάχνουν βιβλία να αναρωτιούνται: ''Το μάτι σου τι λέει;''».

Ο Φίλιππος Βλάχος, ο δάσκαλός μου

Τυπογραφείο Μάριος Βαλασόπουλος

Στις 24 Ιουνίου 1979 κυκλοφορεί το πρώτο βιβλίο των εκδόσεων Αγρα του Σταύρου Πετσόπουλου.

«Ο Φίλιππος Βλάχος με τις Εκδόσεις Κείμενα έθεσε εξαρχής, όταν ξεκίνησε μέσα στη δικτατορία, το θέμα της αισθητικής του βιβλίου, και της υψηλής τυπογραφίας ως στοιχείο της παρέμβασης στα τεκταινόμενα της εποχής. Από τα "Ποιήματα" και τις ''Ιστορίες του κ. Κόυνερ'' του Μπρεχτ, στο ''Τετραψήφιο'' του Κακναβάτου και στην ''Τιμή και το χρήμα'' του Θεοτόκη, έκανε πολιτική παρέμβαση και με τις επιλογές των τίτλων και με την αισθητική, βάζοντας ψηλά τον πήχη. Κι εμείς πήραμε το μάθημά του», θυμάται.

Βέβαια, ξεκαθάρισε ότι δεν είναι νοσταλγός ενός χαμένου παραδείσου, γι' αυτό, αν και γνώρισε και κατανόησε τις τεχνικές της κάσας και της μονοτυπίας, τους κανόνες και τους κώδικές τους, απεκδύεται τον όρο παραδοσιακή τυπογραφία: «Προσοχή: λέμε κλασική και όχι παραδοσιακή τυπογραφία. Παραδοσιακά σήμερα είναι τα γλυκά κουταλιού που κατακλύζουν όλα τα μέρη της Ελλάδας ή παραδοσιακό ονομάζεται ένα εργαστήρι παραδοσιακών ζυμαρικών».

Ετσι, ακολουθώντας τη διάζευξη του τίτλου της ποιητικής συλλογής του Ανδρέα Εμπειρίκου, «Αι γενεαί πάσαι ή η σήμερον ως αύριο και ως χθες», υποστηρίζει ότι η παραδοσιακή τυπογραφία δεν είναι γράμμα νεκρό, αφού και σήμερα γίνονται ωραία βιβλία με τις νέες τεχνικές του ηλεκτρονικού υπολογιστή: «Η τυπογραφία του μετάλλου σε υποχρεώνει να σεβαστείς κάποιους κανόνες και μετά, αφού τους γνωρίζεις, μπορείς να απελευθερωθείς. Παρατηρούμε ότι λόγω της ευκολίας των σύγχρονων μέσων, περισσεύει το θράσος σε νέους γραφίστες, οι οποίοι δημιουργούν νέες γραμματοσειρές, χωρίς την παιδεία των παλαιών μαστόρων. Αυτή η έλλειψη προπαιδείας έχει οδηγήσει σε φαινόμενα ισοπέδωσης, ευκολίας και παραμόρφωσης».

Η τεχνολογία απαξίωσε το ανθρώπινο δυναμικό

Τυπογραφείο Μάριος Βαλασόπουλος

«Από τη μαθητεία μου στην παλιά τυπογραφία, διδάχτηκα παρά πολλά πράγματα αναφορικά με την οργάνωση και τη δομή ενός βιβλίου, που μου φάνηκαν πολύ χρήσιμα όταν δούλεψα σε σύγχρονα ατελιέ. Συν τοις άλλοις, έμαθα να σέβομαι τον χρόνο και τον μόχθο του άλλου», εξομολογείται η Κωστούλα Σκλαβενίτη.

Ούτε κι αυτή αυτοεγκλωβίζεται στις παλαιές τυπογραφικές μεθόδους: «Αποτελεί κοινό τόπο ότι οι αναντίρρητες δυνατότητες της σημερινής τεχνολογίας δεν υπηρετούν πάντα ποιοτικούς στόχους και ο εκδοτικός χώρος δεν αποτελεί εξαίρεση στο κυνήγι του κέρδους. Η μεγαλύτερη επένδυση στον τεχνολογικό εξοπλισμό απ' ό,τι στο ανθρώπινο δυναμικό οδήγησε μεταξύ άλλων σε μια προϊούσα αποειδίκευση στις τέχνες του βιβλίου».

Γιατί όσο είναι εντελές ένα πρόγραμμα στον υπολογιστή, «χωρίς εξειδικευμένο χειριστή και έμπειρο επιμελητή, θα έχουμε ίσως ένα μέτριο έως κακό αποτέλεσμα. Οπως άλλωστε συνέβαινε παλαιότερα με τους κακούς τυπογράφους. Οι συγγραφείς συχνά αναγορεύονται σε τυπογράφους και η διαφορά μεταξύ χειρογράφου και τυπογραφικού δοκιμίου έχει πάψει να είναι σαφής», περιγράφει τους ελλοχεύοντες κινδύνους των νέων τεχνολογικών καιρών.

«Το παράδοξο είναι», διατυπώνει το συμπέρασμά της- «ότι εν τέλει δεν φάνηκε να αυξήθηκε αισθητά το ποσοστό των πραγματικά καλών βιβλίων, ούτε να βελτιώθηκαν οι οικονομικές και εργασιακές συνθήκες».

Ο επιμελητής λοιπόν είναι ούτε λίγο-ούτε πολύ σε θέση αρχιμουσικού, αφού καλείται να ερμηνεύσει ένα κείμενο, «πρέπει να διαθέτει καλή γενική παιδεία, οξυμένο γλωσσικό αισθητήριο, κοινό νου και να είναι επαρκής αναγνώστης. Επίσης είναι σημαντικό να έχει αντίληψη της ιστορικότητας της γλώσσας, κάτι που συνδέεται άμεσα με το σωστό και το λάθος. Η επιμέλεια δεν χρειάζεται τυφλοσούρτες και έτοιμες συνταγές που ισοπεδώνουν το κείμενο».

Info

Τυπογραφείο Εκδόσεων Διάττων, Ζηνοδώρου 17, Κολωνός. Ωρα: 12.00-15.00. Γλώσσα: ελληνικά. Ελεύθερη συμμετοχή. Δηλώσεις συμμετοχής στο 210-3722010. Πρόσβαση προς την κοντινότερη στάση («Παναγίτσα»): α) με το τρόλεϊ Νο 12 από Αθήνα προς Περιστέρι, β) με το λεωφορείο Α13 από Ομόνοια προς Περιστέρι, γ) με το μετρό, στάση Αγ. Αντώνιος, και από εκεί με το τρόλεϊ Νο 12 & το λεωφορείο Α13 προς Αθήνα.

Έντυπη έκδοση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας