Η συνεισφορά του Ρικάρντο

ricardo1.jpg

Ντέιβιντ Ρικάρντο Ντέιβιντ Ρικάρντο

Πριν από διακόσια χρόνια, το 1817, εκδόθηκε στο Λονδίνο ένα ρηξικέλευθο και, με τον τρόπο του, ανατρεπτικό έργο, που σημάδεψε την ιστορία της οικονομικής σκέψης. Συγγραφέας του ήταν ο Ντέιβιντ Ρικάρντο (1772-1823) και είχε τίτλο «Αρχές πολιτικής οικονομίας και φορολογίας» (ελληνική έκδοση: Παπαζήσης 2002).

Ο Τζον Κένεθ Γκαλμπρέιθ έχει παρατηρήσει ότι ο Ντέιβιντ Ρικάρντο υπήρξε η πιο αινιγματική και από ορισμένες απόψεις η πιο αμφιλεγόμενη προσωπικότητα στην ιστορία της οικονομικής επιστήμης.

Αινιγματική επειδή ο χαρακτήρας και το βάθος της επιρροής του στην οικονομική σκέψη παραμένουν ασαφή. Και αμφιλεγόμενη επειδή τα συμπεράσματα των αναλύσεών του αξιοποιήθηκαν τόσο από τους υπερασπιστές του καπιταλισμού όσο και από τους φλογερούς αντιπάλους του (J. K. Galbraith, «Μια σφαιρική άποψη για την οικονομία», Παπαζήσης 2001, σελ. 103).

Οι «Αρχές πολιτικής οικονομίας και φορολογίας» δημοσιεύτηκαν 41 χρόνια μετά τον «Πλούτο των εθνών» του Ανταμ Σμιθ και αποτελούσαν την πρώτη μεγάλη πραγματεία πολιτικής οικονομίας που γράφτηκε στον 19ο αιώνα.

Ο Ρικάρντο απομακρύνεται σε ορισμένα σημεία από τις αισιόδοξες εκτιμήσεις και προβλέψεις του Σμιθ, καθώς αντιλαμβάνεται τον κόσμο της οικονομίας με πιο σκοτεινά χρώματα. Ο Σμιθ σκιαγράφησε μια προοπτική γενικής βελτίωσης και προόδου, ενώ ο Ρικάρντο διέγνωσε ότι τα οφέλη της ανάπτυξης κατανέμονται άνισα στις διάφορες κοινωνικές τάξεις.

Για τον Σμιθ η κοινωνία ήταν μια μεγάλη οικογένεια που μπορούσε να συμβιώνει αρμονικά, ενώ για τον Ρικάρντο ήταν ένα πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στα αντιμαχόμενα συμφέροντα των γαιοκτημόνων, των καπιταλιστών και των εργατών.

Στον καιρό του Ρικάρντο, οι μεγάλοι γαιοκτήμονες αποτελούσαν την κυρίαρχη τάξη, αλλά η ανερχόμενη αστική τάξη κατακτούσε όλο και περισσότερη οικονομική ισχύ.

Η σύγκρουση ανάμεσα σε αυτές τις δύο κοινωνικές τάξεις θα τροφοδοτήσει τον θεωρητικό διάλογο και την πολεμική μεταξύ του Ρικάρντο και του φίλου του, Τόμας Ρόμπερτ Μάλθους.

Ο Μάλθους υπερασπιζόταν την επιβολή δασμών στις εισαγωγές σιτηρών. Οι δασμοί αυτοί θα διατηρούσαν υψηλή την τιμή των κυριότερων αγροτικών προϊόντων, εξασφαλίζοντας έτσι μεγάλα κέρδη στους γαιοκτήμονες.

Σύμφωνα με τον Μάλθους, από τα κέρδη που θα προέκυπταν θα επωφελούνταν όλοι, καθώς ένα σημαντικό μέρος του αυξημένου πλούτου των ιδιοκτητών γης θα διαχεόταν σε ολόκληρη την κοινωνία.

Ο Ρικάρντο έδειξε αντίθετα ότι, όταν αυξάνεται η γαιοπρόσοδος χάρη στην άνοδο της τιμής των σιτηρών, τα κέρδη των κατόχων του κεφαλαίου μειώνονται υποχρεωτικά, επειδή αυξάνεται η χρηματική αξία των μισθών που οι καπιταλιστές πρέπει να καταβάλλουν στους εργάτες. Κομβικό σημείο του συλλογισμού του Ρικάρντο είναι αυτή ακριβώς η αντίστροφη σχέση ανάμεσα σε μισθούς και κέρδη.

Αφού οι εργάτες καταναλώνουν αυτό που μόλις αρκεί για την επιβίωση και τη συντήρησή τους, η υψηλότερη τιμή των αγροτικών προϊόντων θα μεταφερθεί εξ ολοκλήρου στους μισθούς, αυξάνοντάς τους ανάλογα. Στα κέρδη των αφεντικών τους, επομένως, θα αντιστοιχεί μικρότερο μερίδιο του εθνικού εισοδήματος.

Η ανάλυση του Ρικάρντο έδειχνε ότι από τη στηριζόμενη στους δασμούς οικονομική επέκταση έβγαιναν κερδισμένοι οι γαιοκτήμονες, ενώ οι καπιταλιστές έβλεπαν τα κέρδη τους να μειώνονται και οι εργάτες καταδικάζονταν να ζουν μόνιμα στο όριο της επιβίωσης.

Διόλου τυχαία, η ανερχόμενη τάξη των αστών και των βιομηχάνων βρήκε στο έργο του Ρικάρντο μια οικονομική θεωρία που ταίριαζε ακριβώς στις ανάγκες της. Παρότι κατέδειξε την υπεροχή του στο πεδίο των ιδεών, ο Ρικάρντο θα χάσει την πολιτική του μάχη με τον Μάλθους: οι δασμοί και τα άλλα προνόμια της αγγλικής γαιοκτημονικής αριστοκρατίας θα αντισταθούν για μερικές ακόμα δεκαετίες στις επιθέσεις της αγγλικής αστικής τάξης.

Αλλά και το εργατικό κίνημα θα επωφεληθεί αργότερα από το έργο ενός στοχαστή που παρουσίαζε τη διανομή του εθνικού εισοδήματος ως σύγκρουση μεταξύ των κοινωνικών τάξεων. Αμφισβητούνταν έτσι η ιδέα ότι τα συμφέροντα των γαιοκτημόνων, των καπιταλιστών και των εργατών συγκλίνουν γύρω από τον κοινό στόχο της ανάπτυξης· μιας ανάπτυξης ικανής να ικανοποιεί όλους και να τροφοδοτεί ταυτόχρονα τα κέρδη, τους μισθούς και τις γαιοπροσόδους.

Διαβλέποντας το ανατρεπτικό νόημα των «Αρχών πολιτικής οικονομίας και φορολογίας», ο Αμερικανός οικονομολόγος Χένρι Τσαρλς Κάρεϊ (1793-1879) θα χαρακτηρίσει τον Ρικάρντο πατέρα του κομμουνισμού και θα καταγγείλει το έργο του, επειδή σπέρνει τη διχόνοια και την εχθρότητα μεταξύ των κοινωνικών τάξεων και δίνει όπλα στους σοσιαλιστές και τους αναρχικούς, για να στραφούν εναντίον του κεφαλαιοκρατικού συστήματος.

Ο Ρικάρντο, που ήταν ένας επιτυχημένος χρηματιστής, ένας πλούσιος φιλελεύθερος αστός, δεν θα μπορούσε βέβαια να γίνει σημαιοφόρος της ταξικής πάλης και της κοινωνικής επανάστασης. Η θέση του όμως ότι η αξία ενός εμπορεύματος εξαρτάται από τη σχετική ποσότητα εργασίας που είναι αναγκαία για την παραγωγή του θα συγκεντρώσει το ενδιαφέρον των θεωρητικών του σοσιαλισμού.

Ο Μαρξ στηρίχθηκε στη ρικαρντιανή εργασιακή θεωρία της αξίας για να αναπτύξει τη δική του θεωρία για την καπιταλιστική εκμετάλλευση.

Σύμφωνα με τον Μαρξ, ο Ρικάρντο ήταν «ο τελευταίος μεγάλος εκπρόσωπος» της κλασικής αστικής πολιτικής οικονομίας, ο οποίος «βάζει επιτέλους συνειδητά σαν αφετηρία των ερευνών του την αντίθεση των ταξικών συμφερόντων, του μισθού εργασίας και του κέρδους, του κέρδους και της γαιοπροσόδου».

Με τον Ρικάρντο η αστική επιστήμη της οικονομίας έφτασε «τα ανυπέρβλητα όριά της». Ο Μαρξ αναγνωρίζει επίσης ότι «η θεωρία του Ρικάρντο χρησιμεύει κιόλας κατ’ εξαίρεση και σαν επιθετικό όπλο ενάντια στην αστική οικονομία» (Καρλ Μαρξ, «Το Κεφάλαιο», Σύγχρονη Εποχή 1978, τόμος πρώτος, σελ. 20).

Η πνευματική κληρονομιά του Ρικάρντο, ακολουθώντας την τύχη όλων των κλασικών έργων, θα επιζήσει και θα εμπνεύσει πολύ καιρό μετά από τον χρόνο που τη γέννησε, υπερβαίνοντας ακόμη και τα συμφέροντα της κοινωνικής τάξης στην οποία ανήκε ο συγγραφέας των «Αρχών πολιτικής οικονομίας και φορολογίας».

Αφού αφαίρεσε την εξουσία από τη γαιοκτημονική αριστοκρατία, η αστική τάξη θα αμφισβητηθεί από το ανερχόμενο προλεταριάτο, οι προσδοκίες του οποίου θα βρουν μια έμπνευση ακριβώς σε εκείνο το θεωρητικό παράδειγμα που είχε ανοίξει τον δρόμο στην πτώση του παλαιού καθεστώτος.

Οι σελίδες που έγραψε ο Ρικάρντο πριν από διακόσια χρόνια άνοιξαν μια διάβαση στην ιστορία της οικονομικής σκέψης από την οποία θα περάσουν πρώτα οι ουτοπίες των λεγόμενων ρικαρντιανών σοσιαλιστών, που θα δεχθούν τα πλήγματα της καταπίεσης στα οδοφράγματα του 1848, έπειτα η οξυδερκής ανάλυση του «Κεφαλαίου» του Μαρξ, η οποία θα εμπνεύσει το εργατικό και σοσιαλιστικό κίνημα και τέλος η κριτική της πολιτικής οικονομίας του Πιέρο Σράφα, του αδελφικού φίλου του Γκράμσι.

Η «επικαιρότητα» του Ρικάρντο αναδείχθηκε για άλλη μια φορά και πρόσφατα, με την πολεμική που ξέσπασε μετά την εκλογή του Τραμπ για την πιθανή επιστροφή του προστατευτισμού στις διεθνείς οικονομικές σχέσεις.

Γράφοντας για το διεθνές εμπόριο, ο Ρικάρντο είχε διατυπώσει τη «θεωρία των συγκριτικών πλεονεκτημάτων», υποστηρίζοντας ότι είναι προτιμότερο για τα κράτη να υιοθετούν μια πολιτική ελεύθερων συναλλαγών, αντί για μια πολιτική εθνικής αυτάρκειας και προστατευτικών φραγμών.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας