Η συνειδησιακή λογική της κρίσης

Βρισκόμαστε στο έτος 2017 και έχουν συμπληρωθεί οκτώ (8 τον αριθμό) σχεδόν χρόνια από τότε που ο τόπος μας βυθίστηκε σε μια βαθιά κρίση και όλοι μας (στην πρωτογενή πολιτική διαίρεση: πολίτες και πολιτικοί) θέτουμε το υπαρξιακό ερώτημα: Γιατί η κοινωνία μας βιώνει μια κρίση για την οποία στην πραγματικότητα δεν μπορεί να μιλήσει;

Εχουμε να κάνουμε με ένα φαινόμενο το οποίο, ας τονιστεί επιτέλους χωρίς περιστροφές, ως συλλογική κοινωνική εμπειρία δεν μπορούμε όλα αυτά τα χρόνια να το ανασυγκροτήσουμε στο επίπεδο του πνεύματος, είτε πρόκειται για τις επιστήμες είτε για τις τέχνες.

Με τους όρους του Χέγκελ, το «ελληνικό ζήτημα» ως κοινωνικό βίωμα και ως εμπειρία δεν αναπαρίσταται ως έννοια (ως πνεύμα) και κατά συνέπεια αυτός είναι ο βασικός και κύριος λόγος για τον οποίο δεν μπορούν να εκπονηθούν σχέδια και προγράμματα επίλυσής του.

Προτείνω να εξετάσουμε τα πράγματα με τη σειρά και να επιχειρήσουμε μια σύντομη επισκόπηση της οκταετίας που διανύσαμε σχετικά με το «ελληνικό ζήτημα». Ο υπογράφων αυτές τις γραμμές υποστηρίζει ότι η κρίση της ελληνικής κοινωνίας δεν αρθρώνεται ως πρόβλημα δημοσιονομικής διαχείρισης ούτε συνίσταται απλώς και μόνο στην οργάνωση και λειτουργία της ελληνικής οικονομίας ως ορθολογικού συστήματος.

Ισχυρίζεται ότι η κρίση είναι το κατεξοχήν δομικό και καθολικό συμβάν της ίδιας της ελληνικής κοινωνίας, πράγμα που σημαίνει ότι αναφέρεται στον ίδιο τον αυτοπροσδιορισμό της ως σύγχρονης αστικής κοινωνίας, η οποία προσπαθεί στο επίπεδο των θεσμών να λειτουργήσει κατά το πρότυπο των ιδεών του πολιτικού διαφωτισμού.

Κατά το έτος-τομή 1989 συντελείται στην παγκόσμια σκηνή μια δομική αλλαγή η οποία ανατρέπει κατά ριζικό τρόπο τα διεθνή δεδομένα της εποχής. Ωστόσο, η ελληνική κοινωνία εκείνη την ιστορική περίοδο κωφεύει μπροστά στον «άνεμο της ιστορίας» και ως «κλειστό σύστημα» προσποιείται ότι δεν αντιλαμβάνεται τίποτε από τα κοσμοϊστορικά γεγονότα. Εξακολουθεί να «ανήκει στη Δύση», ενώ η Δύση και η Ανατολή ως οντότητες μετασχηματίζονται.

Οι κοινωνίες της Ανατολικής Ευρώπης εντάσσονται μετά το έτος 1989 σε ένα νέο ιστορικό πλαίσιο ριζικών ανατροπών. Δεν θα εξετάσουμε εδώ τις δομικές αλλαγές στις κοινωνίες της Ανατολικής Ευρώπης. Η ελληνική κοινωνία όμως μετά το έτος-τομή 1989, ως «κλειστή κοινωνία», διακηρύσσει σε όλους τους τόνους την προσήλωσή της στη «Δύση», ενώ η ίδια η Δύση ως ιδεολογικο-πολιτική οντότητα έχει ριζικά μετασχηματιστεί. Η Δύση της δεκαετίας του ’90 δεν έχει καμία σχέση με τη Δύση της μεταπολεμικής ιστορικής περιόδου.

Υποστηρίζω λοιπόν ότι η χαμένη δεκαετία για τον συνειδησιακό αυτοπροσδιορισμό της ελληνικής κοινωνίας είναι η ιστορική φάση που εκτείνεται από το έτος 1989 μέχρι την εισαγωγή του κοινού νομίσματος (ευρώ) κατά το έτος 2002. Κατά την ιστορική αυτή φάση, η ελληνική κοινωνία ως συνειδησιακή οντότητα συμμετέχει στην «κατασκευή» της νέας Ευρώπης με εννοιολογικά και πολιτικά υλικά παρωχημένων εποχών.

Το περιώνυμο ρηθέν «ανήκουμε στη Δύση» (Κ. Καραμανλής) θα έπρεπε να επαναπροσδιοριστεί κοινωνικο-πολιτικά κατά την περίοδο στην οποία αναφερόμαστε. Αλλο πράγμα είναι να υποστηρίζει κανείς ότι είναι δυτικός άνθρωπος όταν ακόμη υπάρχει το Τείχος του Βερολίνου και άλλο περιεχόμενο έχει η φράση σήμερα (εάν έχει) «είμαι ένας Βερολινέζος» (Κένεντι).

Για να επανέλθουμε στην ανάλυσή μας σχετικά με τον χαρακτηρισμό της ελληνικής κρίσης: είναι η κρίση της ελληνικής κοινωνίας πρόβλημα ορθολογικής λειτουργίας του οικονομικού συστήματος ή ζήτημα συνειδησιακού αυτοπροσδιορισμού της ίδιας της κοινωνίας μας στην ευρωπαϊκή κοινότητα και κατ’ επέκταση στην παγκόσμια σφαίρα;

Επαναλαμβάνω ότι το «ελληνικό ζήτημα» ως πρόβλημα δημοσιονομικού εκσυγχρονισμού (οικονομικό πρόβλημα) εδώ και οκτώ χρόνια δεν έχει λυθεί. Ενδεχομένως αυτό να έχει να κάνει με τις τελικές αποφάσεις και πράξεις, οι οποίες αντί να είναι πολιτικές κατέληξαν να είναι τεχνοκρατικές.

Στην περίπτωση της Ελλάδας τέθηκε σε εφαρμογή ένα πρόγραμμα «τεχνοκρατία αντί πολιτικής» προκειμένου να επιλυθεί ένα κατεξοχήν πολιτικό πρόβλημα όπως είναι αυτό που στη διεθνή πολιτική γλώσσα ονομάζεται «ελληνικό ζήτημα». Οι τεχνοκρατικές μέθοδοι (μνημόνια) επίλυσης του σχετικού ζητήματος έχουν οδηγήσει σε περιπλοκές και αδιέξοδα.

Η ιστορική εμπειρία των οκτώ χρόνων (2009-2017) μας οδηγεί αναπόφευκτα στον αναστοχασμό, σύμφωνα με τον οποίο η κρίση στην ελληνική κοινωνία συνδέεται άρρηκτα με την αμφιθυμία που τη διακατέχει: να ανήκει ως «σύστημα» στη Δύση και ως «κοινωνικός βιόκοσμος» στην Ανατολή.

Η πνευματική και συνειδησιακή αμφιθυμία των Ελλήνων να κάθονται ιστορικά «ανάμεσα σε δύο καρέκλες» (είναι χαρακτηριστική γερμανική έκφραση). Θα μπορούσε ενδεχομένως να χρησιμοποιηθεί ως «ερμηνευτικός τρόπος» για να κατανοήσουμε τι ακριβώς συμβαίνει εδώ και δεκαετίες στον τόπο μας. Για τον ερμηνευτικό αυτό τρόπο και την πολιτική χρήση του ίσως χρειαστεί να επανέλθουμε.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας