Η «Ρωσική Επανάσταση» σαν λαϊκή όπερα

kokkinos_oktovris.jpg

 Σκηνή από την παράσταση του Λιθουανού σκηνοθέτη Τσεζάρις Γκραουζίνις

Επισκέφτηκα τη Θεσσαλονίκη με σκοπό να παρακολουθήσω την αφιερωμένη στα γεγονότα του Κόκκινου Οκτώβρη παράσταση του ΚΘΒΕ. Αν κρίνω από την παραγωγή (περίπου 30 ηθοποιοί επί σκηνής), πρόκειται για τη ναυαρχίδα του φετινού προγράμματος του θεάτρου της συμπρωτεύουσας.

Κι αν ακολουθήσω τις δηλώσεις των βασικών συντελεστών της, η παραγωγή δεν αφορά την ιστορική αναπαράσταση των ίδιων των γεγονότων, στο «λίγο πριν και λίγο μετά» της 25ης του Οκτώβρη, αλλά μια απόπειρα εκ μέρους του σκηνοθέτη και δραματουργού Τσεζάρις Γκραουζίνις (δυσκολεύομαι πια να τον προσδιορίσω ως «Λιθουανό») να αποδοθεί «κάτι» από την ψυχή των ημερών, από τον «ενθουσιασμό» και το ρίγος που διαπερνούσαν τότε τα εξεγερμένα πλήθη, τότε που χωρίς να γνωρίζει κανείς πού πηγαίνει, ένιωθε ότι πηγαίνει προς τα εμπρός.

Αν έχω καταλάβει καλά, το ΚΘΒΕ πρέπει να είναι το μόνο κρατικό θέατρο σε ευρωπαϊκή πιθανόν κλίμακα που επιχειρεί ανάλογο «αφιέρωμα»… Πολύ μεγαλύτεροι οργανισμοί, με μεγαλύτερα κονδύλια και μεγαλύτερο βάθος στην ανάλυση των πολιτικών παραμέτρων του 20ού αιώνα, έχουν βάλει προφανώς σκοπό να αφήσουν την επέτειο να περάσει μάλλον «διακριτικά». Το γιατί συμβαίνει αυτό είναι ζήτημα που ξεπερνάει τις προδιαγραφές της στήλης. Δεν είναι όμως πάντα για κακό.

Μπορεί ένας από τους λόγους της ηχηρής σιωπής να μην είναι η «αδιαφορία», αλλά η αίσθηση ιλίγγου που δημιουργεί ένα τέτοιο τόλμημα. Επαναλαμβάνω: ζητούμε να μεταδοθεί στη σκηνή η ένταση μιας εβδομάδας που γέννησε έναν αιώνα και να αποδοθεί μια αφήγηση «φιλοσοφικότερη» της Ιστορίας.

Εδώ στη Θεσσαλονίκη, όμως, το θέατρο είναι προφανώς τολμηρό. Διάβασα κάπου πως ο ίδιος ο σκηνοθέτης έψαξε και, όπως δεν βρήκε άξιο έργο για εκείνες τις ημέρες, αποφάσισε να προχωρήσει μόνος του στη δραματουργική σύνθεση. Περίεργο μου φαίνεται…

Εκείνο πάντως που μπορώ να επιβεβαιώσω είναι ότι αληθινά δύσκολα θα βρίσκαμε άλλη παράσταση παγκοσμίως που να μοιράζεται τον τίτλο της. Από το αριστούργημα του Αϊζενστάιν μέχρι τα εξωτικής σοσιαλιστικής αισθητικής κείμενα του υπαρκτού σοσιαλισμού, λίγοι τόλμησαν να ονοματίσουν το έργο τους φαρδιά-πλατιά «Ρωσική Επανάσταση»…

Ο Λένιν... αυτοπροσώπως

Ευτυχώς, αυτό που ο Γκραουζίνις επιχείρησε είναι πολύ περισσότερο σεμνό από τον τίτλο του. Στην πραγματικότητα πρόκειται για δίπτυχο που φέρνει κοντά το μικρό και το μεγάλο, το ασήμαντο και το σπουδαίο των ημερών γύρω από την κατάληψη των Χειμερινών Ανακτόρων.

Το πρώτο μέρος είναι αφιερωμένο στον άσημο και αταύτιστο στρατιώτη Ιβάν (ο Νικόλας Μαραγκόπουλος τον ερμηνεύει κυρίως με το βλέμμα), έναν βαρύθυμο και παντελώς αδιάφορο για τα τεκταινόμενα πρώην κολίγα, κουρασμένο στρατιώτη του τσάρου, πέτρα στις όχθες ενός χειμάρρου, που τώρα που φούσκωσε θα παρασυρθεί κι αυτή από την ορμή του.

Το δεύτερο μέρος μάς μεταφέρει στο κεντρικό γραφείο του Επαναστατικού Επιτελείου, όπου συναντούμε από κοντά τον Λένιν αυτοπροσώπως (ο Αλέξανδρος Μούκανος έχει ξεπατικώσει ακόμα και χαρακτηριστικές κινήσεις του ηγέτη της Επανάστασης), ακούμε τις διαβουλεύσεις του, συμμετέχουμε στις συναντήσεις του με περισσότερο ή λιγότερο γνωστούς εκπροσώπους του αγώνα, κάποια στιγμή μάλιστα μπαίνουμε –σεξπιρική αδεία...– και στο όνειρό του, για να τον δούμε πίσω από τη σιδηρά αποφασιστικότητά του…

Είναι περιττό να πω ότι το δεύτερο μέρος, που συντίθεται από κείμενα του ίδιου του Λένιν, είναι καλύτερο από το πρώτο. Ο λόγος είναι απλός: έχει περισσότερη αυθεντικότητα ή τουλάχιστον δεν στηρίζεται στη θολή μυθιστορία του πρώτου μέρους, για την οποία –ας είμαστε ειλικρινείς– απαιτείται στόφα αποδεδειγμένη, εξασκημένη και σμιλεμένη για χρόνια, όχι επιταγμένη, όπως συμβαίνει εδώ, λόγω «έλλειψης καλύτερου έργου». Ο απλός στρατιώτης Ιβάν είναι αξιόλογος καμβάς δραματουργίας, αλλά πολύ στενός. Για να αποτελέσει τον φακό μέσα από τον οποίο θα δούμε ολόκληρη την Επανάσταση, ζητάει τέχνη που βρίσκουμε μόνο στους μεγάλους Ρώσους του «παλιού αιώνα».

Αυτό που βλέπουμε στο πρώτο μέρος είναι τον πεισματάρη και μονόχνοτο στρατιώτη, με την τρύπια χλαίνη και τον κυνισμό του Σβέικ, να καταλήγει στη χοάνη του αγώνα μέσω υπερβολικών (μελοδραματικών) συμπτώσεων και από ιδεολογική σπόντα. Πίσω του αναπτύσσεται ένας Χορός φτιαγμένος από την ύλη του «επαναστατημένου λαού», ο οποίος με την καθοδήγηση του Γκραουζίνις αντιδρά στο περιβάλλον της ελευθερίας σαν έφηβος: αφηγείται και τραγουδά τη φωνή του, αντιδρά στο νέο σώμα του, ναρκισσεύεται με συλλογικά γκέστους.

Προφανώς αυτός ο λαός έχει την ευθύνη να μεταδώσει στους θεατές και την περιβόητη «ενέργεια» της Επανάστασης. Δεν το πετυχαίνει πάντα. Η διόγκωση μιας ομάδας σε πλήθος δεν είναι μόνο ζήτημα ρυθμού ή κινησιολογίας. Αυτό που απουσιάζει εδώ είναι κυρίως ο κοινός ενθουσιασμός.

Πολλοί ανάμεσα στους επαναστατημένους, λέει ο Γκραουζίνις, ανήκουν περισσότερο στους «αγανακτισμένους» παρά στους ιδεολόγους και πιστεύουν στη βία περισσότερο από τις αρχές της επανάστασης. Ο «ωραίος λαός» που κινείται προς το μέλλον έχει στα σωθικά του κι εκείνους που λειτουργούν σαν αγέλη, από συμφέρον ή με την ορμή της μάζας. Ο Χορός του Γκραουζίνις, επομένως, δεν είναι τόσο ομοιογενής όσο φαίνεται. Και αυτό στοιχίζει στον συντονισμό του. Καθώς διασπάται σε μικρότερες οντότητες, χάνεται μέρος της συλλογικής ρητορικής, και από εκεί μέρος της ενέργειάς του.

Υπάρχουν κι άλλα τεχνικά προβλήματα. Ο Γκραουζίνις θέλησε να φτιάξει κάτι σαν λαϊκή όπερα για ένα κοινό που –με εξαιρέσεις– είτε προσέρχεται προκατειλημμένο, είτε δεν γνωρίζει πολλά για τα τότε γεγονότα (συχνά βέβαια τα δύο επικαλύπτονται).

Μοιραία η παράσταση υποχρεούται να σπαταλήσει μεγάλο μέρος της «ενέργειας» σε πραγματολογικές στάσεις, για να δώσει πληροφορίες. Εργαλείο εδώ είναι –τι άλλο;– η πανταχού παρούσα πλέον (είναι και οικονομική) επική τεχνική, μαζί με μια εξπρεσιονιστική κατά τόπους καρικατούρα (των κακών...). Δυστυχώς στις χειρότερες στιγμές της, η μπρεχτική τεχνική, χωρίς βαθύτερη διαλεκτική, καταλήγει στην απλοϊκή φόρμα του παιδικού θεάτρου…

Ο άνθρωπος στο κέντρο

Κι ας μιλήσουμε λοιπόν και για τον ελέφαντα στο δωμάτιο: για την ιδεολογική θέση της παράστασης. Ναι, υπάρχει κι αυτή. Διέκρινα στην άποψη του σκηνοθέτη τη διάθεση να σπάσει τη διπλή προκατάληψη της εξιδανίκευσης από τη μια και του μηδενισμού από την άλλη, για να ανακαλύψει κάτι σχεδόν λησμονημένο σήμερα.

Πως εκείνες οι μέρες ήταν πλασμένες από ενθουσιασμό και χάος, ηρωισμό και άγνοια, απόγνωση και πνεύμα. Δύσκολα μπορεί κανείς να δώσει καθαρό νόημα στις πρώτες στιγμές της Επανάστασης. Εντούτοις δεν πρέπει να ξεχνάμε –ούτε και να υποτιμούμε– πως στο κέντρο τους βρέθηκε ξανά ο άνθρωπος, οι ανάγκες του και –ακόμα και στο περιβάλλον της άγριας ανατροπής– η δική του αίσθηση για την ελευθερία και τη Δικαιοσύνη. Αυτό δεν φαίνεται στα γεγονότα όσο στο θαμμένο στρώμα της ανθρώπινης ύλης, που καλείται να αρδεύσει το θέατρο.

Καθαρά ουμανιστική άποψη, αν και για πολλούς, το ξέρω, ιδεολογικώς χλιαρή και αμφίβολη (ιδιαίτερα όταν και ο Λένιν ακόμη αμφισβητεί κάποια στιγμή τον εαυτό του…). Το ζητούμενο, σαν να λέει ο Γκραουζίνις, δεν είναι να τιμήσουμε τα 100 χρόνια, αλλά να τα κατανοήσουμε: και αυτό ζητάει τη συμφιλίωση με τις αντιφάσεις, τα διλήμματα και τις υπόγειες διαδρομές της. Δεν ξεκινάμε από τις πρώτες μέρες της Επανάστασης, αλλά από τις ωδίνες του τοκετού της.

Ποιος θα συμμετάσχει σε αυτή τη συζήτηση, όταν η ίδια η παράσταση λίγο πείθει, κι ακόμη λιγότερο παρακινεί; Μακάρι η ευγενής πρόθεση του ΚΘΒΕ να οδηγούσε σε ευρύτερη συμμετοχή του κοινού. Απ’ ό,τι όμως δυστυχώς διαπίστωσα, η δική του «επανάσταση» γρήγορα θα ξεχαστεί.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας