Η Οκτωβριανή Επανάσταση και οι καλλιτέχνες

stalin-lenin.jpg

Λένιν- Στάλιν Μετά τον θάνατό του, υπό την ώθηση του Στάλιν ο Λένιν περιγράφεται σαν ένας υπεράνθρωπος

Η σχέση ανάμεσα στους δημιουργούς και τη Ρωσική Επανάσταση εδραιώνεται σε δύο χρόνους.

Ο πρώτος προηγείται του Οκτώβρη του 1917 και αφορά τη στάση που υιοθετούν απέναντι στην ιδέα της επανάστασης προτού αυτή γίνει πράξη.

Ο ρόλος τους σε αυτή την περίπτωση είναι ενεργητικός: κατασκευάζουν μια εικόνα, η οποία με τη σειρά της θα επηρεάσει τη γεννώμενη επανάσταση.

Ο δεύτερος χρόνος αφορά τη σχέση που εδραιώνεται μεταξύ των δημιουργών και των εκπροσώπων της εξουσίας όταν έχει γίνει η επανάσταση.

Πρώτα όμως πρέπει να πούμε δυο λόγια για τον πρώτο χρόνο και την επίδραση που οι καλλιτέχνες ασκούν στην επανάσταση προτού αυτή ξεσπάσει.

Οι επαναστάτες δεν αναγνωρίζουν πάντοτε την επιρροή που η λογοτεχνία ή οι άλλες τέχνες ασκούν πάνω τους.

Αυτή όμως η άμεση σχέση μεταξύ έργων και ενεργειών δεν είναι απαραίτητη προκειμένου να διαπιστώσουμε έναν ορισμένο δεσμό αιτίας-αποτελέσματος.

Τα έργα των καλλιτεχνών δημιουργών επηρεάζουν αυτό που ορίζουμε ως το πνεύμα των καιρών ή μιας εποχής, το Zeitgeist, που είναι προϊόν πολλαπλών συνεισφορών.

Οι λογοτέχνες, οι ζωγράφοι και άλλοι καλλιτέχνες έχουν μια ορισμένη ευθύνη για το φρόνημα αυτού του πνεύματος, καθώς αυτό με τη σειρά του θα υποκινήσει τη συμπεριφορά ανθρώπων της δράσης (που κάποια στιγμή κάνουν την επανάσταση).

Η αλληλεπίδραση μπορεί να γίνει και σε ένα επίπεδο βαθύτερο, ασυνείδητο, ανεξάρτητο από τις προθέσεις και τις προσωπικές προτιμήσεις.

Και σε αυτή την περίπτωση, αυτό που προάγεται δεν είναι ορισμένες καλλιτεχνικές μορφές, αλλά οι φιλοσοφικές ή πολιτικές τους προϋποθέσεις, και συγκεκριμένα η ιδέα -η τόσο προσφιλής στους καλλιτέχνες που αναφέρονται στην πρωτοπορία- της κυριαρχίας του δημιουργού, ο οποίος δεν οφείλει να λογαριάζει κανένα όριο και καμιά παράδοση.

Απαλλασσόμενοι από όλο το βάρος του παρελθόντος, διακηρύσσοντας ότι θέλουν να κάνουν πράξη τη λογοτεχνία, τη ζωγραφική ή τη μουσική με εντελώς νέο τρόπο, οι δημιουργοί συμπεριφέρονται σαν τον παντοδύναμο Θεό, ο οποίος στις πρώτες μέρες της Δημιουργίας ακολουθεί μόνον τις κατευθύνσεις που του υπαγορεύει η δική του βούληση.

Οι πολιτικοί ηγέτες δεν χρειάζεται να αγαπούν τα έργα του ενός ή του άλλου καλλιτέχνη για να υποστούν την επίδραση εκείνων των πρωτοποριακών επιλογών που σημαδεύουν βαθιά την κοινωνία.

Και οι καλλιτέχνες και οι πολιτικοί θεωρούν τους εαυτούς τους ως θεούς-δημιουργούς.

Οι έννοιες που κληρονομήθηκαν από τον Νίτσε φαίνεται να είναι οι πιο κατάλληλες για να περιγράψουμε την υπόρρητη ιδεολογία των επαναστατών, τόσο εκείνων που στρατεύονται στην πολιτική δράση όσο και εκείνων που αφοσιώνονται στην καλλιτεχνική δημιουργία.

Αυτός είναι ένας ισχυρισμός που μπορεί να προκαλεί έκπληξη.

Νίτσε
Στη σοβιετική εποχή, το όνομα του Νίτσε συνδέθηκε με τις φασιστικές και ναζιστικές θεωρίες, οι οποίες δεν διστάζουν να τον διεκδικούν ρητά, και κάθε προσέγγιση στις πρακτικές που πήγαζαν από την Οκτωβριανή Επανάσταση απαγορευόταν και από τη μια μεριά και από την άλλη.

Η κατάσταση αντιστράφηκε μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Δεν είναι πλέον η επίκληση του Νίτσε αυτή που ενοχοποιεί τους λάτρεις του Στάλιν, αλλά είναι εκείνη του Στάλιν που απορρίπτεται με αγανάκτηση από τους θαυμαστές του Νίτσε. Πρέπει να διευκρινίσουμε αμέσως ότι δεν μιλάμε, σε καμιά από τις δύο περιπτώσεις, για μια ενδελεχή ερμηνεία.

Οπως οι φασίστες και οι ναζιστές, έτσι και οι κομμουνιστές εμπνέονταν από μια εκλαϊκευμένη εικόνα των νιτσεϊκών ιδεών, που δεν αναζητά τη λεπτομερειακή τους πιστότητα και παραγνωρίζει την προέλευσή τους.

Ο Λένιν και ο Στάλιν πιθανόν δεν είχαν ποτέ τους διαβάσει τα γραφτά του Γερμανού φιλοσόφου.

Οι σύντροφοί τους όμως που ενδιαφέρονταν περισσότερο για τη συζήτηση των ιδεών -Γκόρκι, Λουνατσάρσκι, Μπογκντάνοφ, Τρότσκι, Μπουχάριν- το είχαν κάνει, ενώ και οι μεν και οι δε είχαν ζήσει στη Ρωσία και στην Ευρώπη των αρχών του 20ού αιώνα, όταν οι νιτσεϊκές ιδέες, υποβαθμισμένες σε εντυπωσιακές διατυπώσεις ή εκφράσεις, εντελώς αποσπασμένες από τα συμφραζόμενά τους, γνωρίζουν πελώρια επιτυχία και γεννούν πολυάριθμες ερμηνείες.

Οι μπολσεβίκοι, όπως και οι καλλιτέχνες της πρωτοπορίας, πριμοδοτούν τη δράση της βούλησης σε βάρος των νόμων της φύσης ή της ιστορίας.

Ο κεντρικός ρόλος που αποδίδεται από τον Νίτσε στη «βούληση για δύναμη» επηρέασε ιδιαίτερα τα πνεύματα που προσέλκυε η επανάσταση. Με τον Νίτσε συνδέεται η έννοια του υπερανθρώπου, του όντος που ενσαρκώνει με τρόπο υποδειγματικό αυτή τη βούληση.

Για να ασκεί την εξουσία του, ο υπεράνθρωπος είναι έτοιμος να καταπολεμά ακούραστα όλα τα εμπόδια, όλους τους εχθρούς που του αντιτίθενται.

Αφού η βούληση και η δύναμη είναι η έσχατη δικαιολόγηση των ενεργειών μας, οποιαδήποτε αναφορά σε αντικειμενική αλήθεια, σε σταθερά γνωρίσματα μιας απόλυτης ηθικής, αποκαλύπτεται απατηλή.

Δεν υπάρχουν γεγονότα ούτε καν αιώνιες αλήθειες, αλλά μόνον ερμηνείες που επιβάλλονται λίγο ώς πολύ με την ισχύ.

Η τέχνη ξαναβρίσκεται προβιβασμένη στην κορυφή της ιεραρχίας των αξιών, με την ομορφιά να είναι προτιμότερη από την (απατηλή) αλήθεια. Και ο δημιουργός εμφανίζεται ως ο πιο ολοκληρωμένος εκπρόσωπος της ανθρωπότητας.

Ο Λένιν γίνεται αντιληπτός από τους συγχρόνους του ως μια τέλεια ενσάρκωση της βούλησης για δύναμη.

Είναι ακριβώς αυτή η εμμονή, η αναγκαιότητα να καταλάβει την πολιτική εξουσία το ταχύτερο δυνατό, που τον διακρίνει από τους άλλους μπολσεβίκους ηγέτες.

Από τη στιγμή της επιστροφής του στη Ρωσία, τον Απρίλη του 1917, είναι έτοιμος να επιχειρηματολογήσει εναντίον όλων των συντρόφων του στον αγώνα, για να τους συμπαρασύρει στην κατάκτηση της εξουσίας τον Οκτώβρη της ίδιας χρονιάς.

Για να πετύχει αυτόν τον σκοπό, είναι διατεθειμένος να χρησιμοποιήσει όλα τα αναγκαία μέσα χωρίς να τον συγκρατεί καμιά ηθική αναστολή.

Το κόμμα είναι ο (συλλογικός) υπεράνθρωπος του Λένιν, έχει πάντα δίκιο, είναι προορισμένο να επιβάλλει τη βούλησή του όχι μόνον στους αντιπάλους αλλά και στις λαϊκές μάζες, τους προλετάριους ή τους αγρότες.

Μετά την πραγματοποίηση της επανάστασης, οι μάζες γίνονται γι’ αυτό μια «ανθρώπινη ύλη», που πρέπει να μετασχηματιστεί και να διαπλαστεί μέσω της δράσης φωτισμένων καθοδηγητών.

Η σύγκρουση, ο πόλεμος αποκαλύπτουν τη βαθιά αλήθεια της ύπαρξης, που παρουσιάζεται σαν μια σειρά αναπόφευκτων και δραστικών επιλογών μεταξύ φίλων και εχθρών.

Ο Λένιν τοποθετείται πλήρως στο εσωτερικό της δυτικής προμηθεϊκής παράδοσης, θεωρεί ότι οποιοδήποτε κοινωνικό σχέδιο μπορεί να πραγματωθεί αν συνδυαστούν πολιτική βούληση και τεχνολογικές ικανότητες (τα σοβιέτ και ο εξηλεκτρισμός).

Οι άνθρωποι πρέπει να γίνουν αποτελεσματικοί όπως είναι οι μηχανές.

Μετά τον θάνατό του, υπό την ώθηση του Στάλιν, αλλά και σε εναρμόνιση με μια διαδεδομένη εικόνα της νέας σοβιετικής κοινωνίας, ο ίδιος ο Λένιν θα περιγράφεται σαν ένας υπεράνθρωπος, ένας άνθρωπος-θεός, εξού και η απόφαση να βαλσαμώσουν το σώμα του, διατηρώντας το για πάντα (σαν φαραώ).

Η δράση του Στάλιν, που κυριαρχεί στη σοβιετική πραγματικότητα μετά το 1929, επιβεβαιώνει και ενισχύει τη νιτσεϊκή έμπνευση της σοβιετικής εξουσίας.

Ενάντια στη γνώμη των ειδικών της οικονομίας, η νέα καθοδήγηση της χώρας επιβάλλει τον βαθύ μετασχηματισμό της κοινωνίας.

Μια καθυστερημένη χώρα πρέπει να γίνει μεγάλη βιομηχανική δύναμη στο πλαίσιο ενός πενταετούς σχεδίου.

Και ταυτόχρονα πρέπει να κολεκτιβοποιήσει τη γεωργία, να αντικαταστήσει την ατομική εκμετάλλευση της γης με κρατικές ή συνεταιριστικές επιχειρήσεις, ανεξάρτητα από την αντίσταση που θα μπορούσαν να αντιτάξουν οι ενδιαφερόμενοι χωρικοί.

Η σχεδιασμένη οικονομία αντιτίθεται στην οικονομία που έχει εγκαταλειφθεί στην αυθαιρεσία της αγοράς, όπως ο έλεγχος της ιστορίας και της φύσης αντιτίθεται στην τυχαιότητα.

Το τίμημα αυτών των μετασχηματισμών -εκατομμύρια χωρικοί νεκροί από πείνα- είναι βαρύ, αλλά δεν εντυπωσιάζει με κανέναν τρόπο τον Στάλιν, ο οποίος έχει θέσει ως στόχο να μετασχηματίσει όχι μόνον την κοινωνική διάταξη, αλλά και τα ίδια τα άτομα.

Η σιδερένια βούληση του Στάλιν εκφράζεται με διατυπώσεις που γίνονται συνθήματα τα οποία επαναλαμβάνονται αδιάκοπα: «Κανένα οχυρό δεν μπορεί να αντισταθεί στους μπολσεβίκους», «Η τεχνολογία καθορίζει τα πάντα», «Η απεριόριστη επέκταση του εφικτού».

Ο ίδιος ο Στάλιν θα χαρακτηριστεί από έναν από τους κόλακές του «αρχιτέκτονας της σοβιετικής κοινωνίας», εξομοιώνοντας έτσι τον έλεγχο πάνω στον πληθυσμό με εκείνον που ο ειδικός ασκεί πάνω στην άψυχη ύλη.

Μια άλλη όψη του ανομολόγητου νιτσεϊσμού του Στάλιν έγκειται στο ότι έπαιρνε κατά γράμμα τη φράση «δεν υπάρχουν γεγονότα, υπάρχουν μόνον ερμηνείες».

Ο επίσημος σοβιετικός λόγος περιγράφει βαθμιαία την πραγματικότητα της χώρας με όρους που δεν αντιστοιχούν στην κοινή εμπειρία, λες και οι λέξεις μπορούν να δημιουργήσουν τα πράγματα. Ενας κόσμος κατασκευασμένος από τον λόγο πρέπει να επιβάλλεται στη συνείδηση των κατοίκων της χώρας στη θέση του κόσμου που παρατηρούν με τα μάτια τους.

Η ανάγκη για αλήθεια δεν παίζει πλέον κανέναν ρόλο. Και όχι μόνο για το παρόν αλλά και για το παρελθόν, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την πρόσφατη ιστορία της χώρας και κυρίως εκείνη του κομμουνιστικού κόμματος που βρίσκεται στην εξουσία.

Καθώς σιγά σιγά διαδέχονται η μια την άλλη οι εκκαθαρίσεις σε βάρος των παλιών μπολσεβίκων ηγετών, γίνεται αναγκαίο να ξαναγραφεί η ιστορία των παρελθόντων αγώνων, για να εξαλειφθούν τα ονόματα όσων είχαν πάρει μέρος και να προστεθούν τα ονόματα όσων απουσίαζαν.

Αυτή η κωδικοποίηση της πρακτικής της παραχάραξης θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως εγκώμιο του καλλιτέχνη δημιουργού, με τη διαφορά ότι ο ρόλος του κατασκευαστή αυταπατών ανατίθεται στην ίδια την πολιτική καθοδήγηση, ενώ οι επαγγελματίες καλλιτέχνες οφείλουν να αρκούνται στο να είναι απλοί εκτελεστές. […]

*Το κείμενο αυτό του Τσβετάν Τοντορόφ, του Βουλγαρογάλλου στοχαστή που πέθανε πρόσφατα (στις 7-2-17), είναι απόσπασμα ομιλίας που εκφώνησε στις 5 Οκτωβρίου 2016, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Ιστορίας του 20ού αιώνα που έγινε στην ιταλική πόλη Φορλί.

Επιμέλεια-μετάφραση: Θανάσης Γιαλκέτσης

Το efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες του έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας