Η μητροπολιτική οικονομία των αισθήσεων

georg_simmel.jpg

GEORG SIMMEL «Μητροπολιτική αίσθηση» Οι μεγαλουπόλεις και η διαμόρφωση της συνείδησης Κοινωνιολογία των αισθήσεων Μετάφραση: Ιωάννα Μεϊτάνη Αγρα, 2017 Σελ. 83

Είναι πάντα αλλόκοτη η εντύπωση που προκαλούν κείμενα τα οποία δεν γερνούν εύκολα (ή δεν γερνούν καθόλου), φαντάζοντας επίκαιρα ακόμα και πάνω από έναν αιώνα μετά τη συγγραφή τους· για τα ίδια, είναι σαφώς τίτλος τιμής το ότι διέσχισαν τον χρόνο χωρίς να χάσουν τη λάμψη και την επιδραστικότητά τους, για τον χρόνο όμως που μεσολάβησε τα πράγματα είναι κάπως πιο περίπλοκα:

αν το παρόν αναγνωρίζεται αβίαστα σε ένα παρελθόν τόσο μακρινό, νόμιμα αναρωτιέται κανείς σε τι είδους χρονική λούπα έχουμε πιαστεί ώστε να είναι ευκρινώς ακουστή ακόμα σήμερα η γερμανική Μπελ Επόκ της οποίας την «αίσθηση» μεταφέρει ο Γκέοργκ Ζίμελ (1858-1918).

Δεν δικαιολογούμαστε βέβαια να είμαστε εντελώς ανυποψίαστοι. Ηδη από τον ίσως αυθεντικότερο μαθητή-κριτικό του Ζίμελ, τον Βάλτερ Μπένγιαμιν, γνωρίζουμε ότι από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι το ξέσπασμα του Μεγάλου Πολέμου συγκροτήθηκε αυτό που λέμε «νεωτερικότητα» υπό την ιδιαίτερη έννοια που έχει πλέον ο όρος στην πολιτισμική (σε αντιδιαστολή με την πολιτική) ιστορία – βιομηχανική επανάσταση, αστικοποίηση, άνοδος του προλεταριάτου, αισθητικός μοντερνισμός, και συγχρόνως αλλοτρίωση παντού: στην εργασία, στις αισθήσεις και, προπάντων, στον χρόνο.

Ο χρόνος της modernité –που απ’ ό,τι φαίνεται παραμένει κυρίαρχος μέχρι τις μέρες μας– είναι εκ της συστάσεώς του ένα παρόν σμιλεμένο βασανιστικά από το παρελθόν, ένα παρελθόν διαρκώς αναπαριστώμενο και ανασυντασσόμενο στο παρόν, μια πραγματική μέγκενη που κάνει τα πιο ευαίσθητα πνεύματα (όπως ένας Μποντλέρ) να νιώθουν την αστική καθημερινότητα σαν «φυσικό» νεκροταφείο συμβόλων και τα πιο νηφάλια (όπως ένας Ζίμελ) να καταπιάνονται για πρώτη φορά με την ανατομία της στο πιο μύχιο επίπεδο του ανθρώπινου ψυχισμού, έως τις πιο εσωτερικές σωματικές αισθήσεις.

Είναι ωστόσο απαραίτητη μια διευκρίνιση. Στα δύο αλληλένδετα δοκίμια του Ζίμελ –σε άψογη μετάφραση της Ιωάννας Μεϊτάνη– που απαρτίζουν τον εξαιρετικό μικρό τόμο των εκδόσεων Αγρα με γενικό τίτλο Μητροπολιτική αίσθηση (το «Οι μεγαλουπόλεις και η διαμόρφωση της συνείδησης» –ήδη γνωστό στα ελληνικά ως «Πόλη και ψυχή» ή και ως «Οι μεγαλουπόλεις και η ζωή του πνεύματος»– και η προγραμματική «Κοινωνιολογία των αισθήσεων»), ο συγγραφέας δεν προβάλλει σαν ένας κοινωνιολόγος Μποντλέρ ή σαν ένας Μπένγιαμιν πριν την ώρα του: δεν αναζητά, επίμονα και απεγνωσμένα, το απώτατο πριν στο νεότατο τώρα και αντιστρόφως, αλλά «φωτογραφίζει», τρόπον τινά, τη στιγμή της μοντέρνας ρήξης, στην οποία βρίσκεται τόσο κοντά ώστε τα αναλυτικά του εργαλεία να τη συλλαμβάνουν πεντακάθαρα, για να το πούμε όπως περίπου ο Μποντριγιάρ.

Καταγράφει ισομορφισμούς μεταξύ υποκειμενικότητας και αντικειμενικότητας στη μοντέρνα μεγαλούπολη, μεταξύ της ατομικής ψυχοσύνθεσης (επιφυλακτικότητα, εντατική διανοητικοποίηση, απάθεια, ελευθερία εν ανωνυμία) και των συλλογικών-αντικειμενικών παραγωγικών διαδικασιών (της νεότευκτης εμπορευματικής οικονομίας)· διακηρύσσει ως μεθοδολογικό πρόγραμμα μια πρωτοποριακή ανάλυση των σωματικών αισθήσεων, που δείχνει, για παράδειγμα, την εγγενή μοντέρνα αμφισημία της όρασης (η οποία εξατομικεύει και συλλογικοποιεί συγχρόνως), την αναπάντεχη μοντέρνα τάση της ακοής προς τη μαζικοποίηση (σε αντίθεση με τις παραδοσιακές προσλήψεις της), ακόμα και τη βαθιά ταξικότητα της όσφρησης·

περιηγείται απολαυστικά στην πόλη – ένας εμφανώς μελαγχολικός αλλά κρυφά παθιασμένος χρονικογράφος της συνείδησής της, οξυδερκής, ευφυής, «λογοτεχνικός» με κάθε κριτήριο, του χτες ή του σήμερα· και, στο διάβα του, σφίγγει τη μέγκενη της νεωτερικότητας ολοένα περισσότερο, ρυθμίζει τη modernité σαν ρολόι από τους χτύπους του οποίου δεν υπάρχει διαφυγή, σαν το σιδερένιο κλουβί του (φίλου του, άλλωστε) Μαξ Βέμπερ – με δυο λόγια, σαν έσχατο ορίζοντα, «τέλος» του δυτικού πολιτισμού (μας).

Εχει ασφαλώς κάτι το τραγικό η αφελής φιλοσοφία της Ιστορίας που διέπνεε τους φωτισμένους φιλελεύθερους στοχαστές της Μπελ Επόκ, κάνοντάς τους να αντιμετωπίζουν με αταλάντευτη απαισιοδοξία μια αναπόδραστη πρόοδο, κατά την αντίληψή τους. Κι αν ο Μπένγιαμιν προτιμούσε να τους σαρκάζει γι’ αυτή τους τη ριζική αμφιθυμία («Απαισιοδοξία σε ολόκληρο το μέτωπο.

Πέρα για πέρα. Και απεριόριστη εμπιστοσύνη μόνο στην I. G. Farben και στην ειρηνική τελειοποίηση της πολεμικής αεροπορίας», έγραφε στο δοκίμιό του για τον σουρεαλισμό), πιο εποικοδομητική είναι ίσως η ανάγνωση του Ζίμελ από τους θεωρητικούς της ιταλικής Αυτονομίας (με πρώτο τον νεαρό τότε Μάσιμο Κατσάρι, Μητρόπολις, εκδ. Ελευθεριακή Κουλτούρα), για τους οποίους η κατά Ζίμελ «μεγαλούπολη» και η παθητική «αίσθησή» της στην πραγματικότητα αποσκοπούν να ορίσουν –να ταξιθετήσουν, να περιχαρακώσουν, να διαιωνίσουν– μια ολική μητροπολιτική οικονομία που θα αναστέλλει επ’ αόριστον την ανάδυση της ενεργητικής σύγχρονης, μετακαπιταλιστικής «μητρόπολης», με τα πολλαπλά, ασύνταχτα, ανοικονόμητα υποκείμενά της, τις συγκρούσεις της, τους συλλογικούς ανταγωνισμούς της.

Ετσι, ο ανασταλμένος χρόνος της νεωτερικότητας, με την ομοιοπαθή πνευματική και αισθησιακή ζωή της στις μεγαλουπόλεις, γίνεται ως τέτοιος η αναστολή ενός δυνητικού μέλλοντος, μιας μητρόπολης «από τα κάτω», που θα μπορούσε ενδεχομένως ακόμα και να ενδορρήξει την επιβεβλημένη συστημική αντικειμενικότητα. Υπό αυτή την έννοια, τόσο η μητρόπολη όσο και η αισθητικότητά της ανήκουν, από την αυγή κιόλας της νεωτερικότητας, στην τάξη τού «όχι ακόμα», όπου τους μέλλει να παραμείνουν όσο φωνές όπως του Ζίμελ θα ακούγονται τόσο ζωντανά οικείες.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ