Η μελέτη της λογοτεχνίας

skepi.jpg

ΑΚΗΣ ΠΑΠΑΝΤΩΝΗΣ

Παιχνίδι, προβληματισμός και αυτογνωσία

Μέχρι την αρχή της κρίσης η ετήσια παραγωγή σε νεοελληνικό δοκίµιο και φιλολογικές µελέτες ήταν κατά µέσο όρο 65 έργα. Σ’ αυτά περιλαµβάνονταν µονογραφίες για Ελληνες συγγραφείς, µελέτες για ευρύτερα θέµατα, συλλογές άρθρων και ανακοινώσεων, πρακτικά συνεδρίων κ.ά. που ερµήνευαν τη ζωή και το έργο κατά κύριο λόγο καταξιωµένων δηµιουργών του παρελθόντος.

Στην ουσία οι νεοελληνικές µελέτες, καθώς το λογοτεχνικό δοκίµιο όλο και φθίνει, έρχονται να αποτελέσουν το επιστηµονικό εργαλείο καταγραφής αλλά κυρίως διερεύνησης θεµάτων και συγγραφέων που αξίζουν να µείνουν, σε µια προοπτική µέλλοντος, µέσα στην ιστορία των γραµµάτων µας.

Σήµερα ο αριθµός αυτός είναι σαφώς µικρότερος, συντηρείται εν πολλοίς από τα πανεπιστηµιακά ιδρύµατα που παρέχουν στους φοιτητές εγχειρίδια διδασκαλίας ή από τολµηρούς εκδότες οι οποίοι εξακολουθούν να εµπιστεύονται τέτοιου είδους κείµενα. Μέσω του δοκιµίου-µελέτης διασώζεται η συλλογική µνήµη για την ελληνική λογοτεχνία, «ορθοτοµούνται» οι µείζονες αλλά και οι ελάσσονες λογοτέχνες µας και σπανιότερα παράγεται θεωρία περί λογοτεχνίας, πρόσφατα δε και περί δηµιουργικής γραφής.

Ο Δηµήτρης Τζιόβας συγκεντρώνει σε έναν τόµο («Η πολιτισµική ποιητική της ελληνικής πεζογραφίας», Πανεπιστηµιακές Εκδόσεις Κρήτης) επιστηµονικά άρθρα του για µια πολιτισµική ανάγνωση της πεζογραφίας. Με τον όρο αυτό δηλώνεται η ενασχόληση µε τη λογοτεχνία, η οποία εξετάζεται ως παράγωγο της εποχής και των κοινωνικοπολιτικών και πολιτιστικών συνθηκών αλλά και ως φορέας αλλαγών στη νοοτροπία και την κοσµοαντίληψη των αναγνωστών. Η λογοτεχνία µε άλλα λόγια διασταυρώνεται µε την ιστορία σε ένα συνεχές γίγνεσθαι, αναδύεται στον δηµόσιο χώρο και συνοµιλεί µε άλλες κουλτούρες και κώδικες, επανασηµαίνοντας παλιά ή θέτοντας καινούργια, τρέχοντα, ζητήµατα.

Από την άλλη, η σύγχρονη πολιτισµική στάθµη σχετίζεται εν πολλοίς µε τη µεταµοντέρνα κατάσταση κι η λογοτεχνία χρησιµοποιεί τη µεταµυθοπλασία για να αρθρώσει τον δικό της µεταµοντέρνο λόγο. Ο Κώστας Βούλγαρης προσπαθεί να χαρτογραφήσει τον χώρο, όχι επιστηµονικά, όχι δοκιµιακά, αλλά πιο πολύ σε ένα είδος αφηγηµατικής ανθολογίας κειµένων, λογοτεχνικών και κυρίως κριτικών, που διερευνούν πτυχές του φαινοµένου. «Η µεταµυθοπλασία στη νεοελληνική πεζογραφία» (Βιβλιόραµα) αποτελεί µια περιγραφική και ερµηνευτική διερεύνηση της λογοτεχνίας, που αφηγείται και ταυτόχρονα οδηγεί τον αναγνώστη στην αναγνώριση της κατασκευής, της πεποιηµένης δηλαδή φύσης της.

Το 2017 ήταν επετειακό έτος, αφιερωµένο στα εξήντα χρόνια από τον θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη. Ανάµεσα στα άλλα δηµοσιεύµατα δυο-τρία βιβλία δίνουν το στίγµα της επετείου. Οι εκδόσεις Εµβρυο εκδίδουν σε έναν φροντισµένο τόµο τα σχόλια της Ελλης Λαµπρίδη πάνω στην καζαντζακική «Οδύσσεια» («Σηµειώµατα στην Οδύσσεια του Ν. Καζαντζάκη»), σχόλια που δηµοσιεύτηκαν σε συνέχειες στο περιοδικό «Νεοελληνικά Γράµµατα» το 1939.

Η Ελληνίδα φιλόσοφος προσεγγίζει το καζαντζακικό έπος τόσο αισθητικά όσο και φιλοσοφικά, αναλύει τη µεταφυσική της και τον ήρωα-αντιήρωα που σπάει τις παραδοσιακές αρχές και δοµές. Ανάλογα κατατοπιστικό είναι το βιβλίο του Θανάση Αγάθου «Ο Νίκος Καζαντζάκης στον κινηµατογράφο» (Gutenberg), όπου ο επίκουρος καθηγητής Φιλολογίας µελετά τόσο τα σενάρια που έγραψε ο συγγραφέας για να γίνουν ταινίες (µια αφανής πλευρά του), όσο και τις πολύ γνωστές ταινίες που διασκεύασαν βιβλία του κρητικού συγγραφέα: από τον Jules Dassin (1957) ώς τον Μιχάλη Κακογιάννη (1964) και τον Martin Scorsese (1988).

Από εκεί και πέρα, είναι αξιοπρόσεκτο ότι πολλές µελέτες ασχολούνται µε ποιητές, αναδεικνύοντας τη διαχρονική αξία της ελληνικής ποίησης.

Ο κλασικός Κωστής Παλαµάς, ο οποίος, παρόλο που θεωρείται ιστορικά καταξιωµένος, δεν διαβάζεται συχνά σήµερα, µελετάται από την Ελένη Πολίτου-Μαρµαρινού στο «Ο πύργος και το γιοφύρι: Μελετήµατα για τον Κωστή Παλαµά» (Πανεπιστηµιακές Εκδόσεις Κρήτης). Εκεί αναδεικνύεται η παλαµική συµβολή στην αλλαγή του ποιητικού παραδείγµατος της εποχής του µε την ανανέωση της µετρικής επεξεργασίας των στίχων, την καθιέρωση της δηµοτικής και τον εξευρωπαϊσµό της ελληνικής ποίησης.

Ποιητικές αναγνώσεις επιχειρεί και ο Θανάσης Μαρκόπουλος («Ματιές ενόλω ΙΙ», Μελάνι) µε χρήσιµες γραµµατολογικές ανασκοπήσεις και σύντοµες ερµηνευτικές αναλύσεις του έργου µεταπολεµικών ποιητών, όπως -µεταξύ άλλων- των Τάσου Λειβαδίτη, Κικής Δηµουλά και Μιχάλη Γκανά. Ανάλογα, ο Κλείτος Κύρου και ο Τ.Κ. Παπατσώνης προβάλλονται ως φωνές του 20ού αιώνα, που άφησαν το δικό του ίχνος στην ελληνική λογοτεχνία. Οι Μιχάλης Μπακογιάννης και Ελλη Φιλοκύπρου αναλύουν διαλεκτικά δοµικές αντιθέσεις του έργου του Κλείτου Κύρου, όπως µνήµη-λήθη, παρελθόν-παρόν και συντροφικότητα-µοναξιά («Μοιράζοντας τα δύσκολά σου όνειρα: Η ποιητική φωνή του Κλείτου Κύρου», Νεφέλη), ενώ ο Σταύρος Ζουµπουλάκης στην «Αρχή σοφίας και κατακόκκινα όνειρα: Πίστη και έρωτας στον Τ.Κ. Παπατσώνη» (Πόλις) εξηγεί γιατί ο ποιητής δεν προβλήθηκε όπως του αξίζει, πιθανόν και λόγω του χριστιανικού (καθολικού) πλαισίου της ποίησής του.

Στην πεζογραφία ας κρατήσουµε τη µελέτη «Ασύµβατη συνοδοιπορία: Οψεις της έκκεντρης γραφής και ιδεολογίας του Γιάννη Σκαρίµπα» (Νεφέλη) της Κατερίνας Κωστίου, η οποία εξετάζει την αντικοµφορµιστική γραφή του Χαλκιδέως πεζογράφου, που διαµόρφωσε τη δική του ποιητική, ναι µεν φλερτάροντας µε τον υπερρεαλισµό και τις λοιπές εκδοχές του µοντερνισµού, αλλά συνάµα πλάθοντας τον ανατρεπτικό χαρακτήρα µιας ειρωνικής πεζογραφίας µε αντιήρωες, πλάγιες µατιές και λοξές (συν)δηλώσεις. Και τέλος στο θέατρο η Κυριακή Πετράκου αναλύει τον Γιώργο Θεοτοκά που έγραψε δράµατα και δεκάδες κείµενα για το θέατρο, αλλά και διατέλεσε τρεις φορές διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου («Ο Θεοτοκάς του θεάτρου: Εργα, θεωρία και κριτική, δράση», Εξάντας).

Κλείνω µε ένα πολύ ευανάγνωστο δοκίµιο που παίζει µε τη διακειµενικότητα και διερευνά σχέσεις και επιδράσεις, ευθείες ή πλάγιες. Ο Απόστολος Δοξιάδης στο «Λέγοντας και ξαναλέγοντας: Η λογοτεχνία, ο µυστηριώδης Πάτροκλος Γιατράς και οι µεταµορφώσεις της ‘‘Ερηµης χώρας’’» (Ικαρος) µελετά τη γραφή ως επαναγραφή. Αναλύει, λοιπόν, πώς ο Νάσος Βαγενάς µε µπορχεσιανό τρόπο διερευνά αφηγηµατικά-ψευδοδοκιµιακά τις ελληνικές µεταφράσεις της «Ερηµης χώρας» του Thomas Eliot, φτιάχνοντας ένα ψεύτικο στέµµα συνδέσεων και µιµήσεων. Στον ίδιο τόµο εξετάζεται επίσης πώς ο Ηλίας Λάγιος και ο Α.Τ. Ελής εµπνέονται από το αγγλικό πρωτότυπο.

Κάθε µελέτη είναι και µία µορφή αναγνώρισης ενός Ελληνα συγγραφέα, κάθε τέτοιο βιβλίο είναι και ένα οδικό ορόσηµο στην Ιστορία της Λογοτεχνίας µας.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας