Η κύρια διαίρεση μέσα στην κοινωνία κατά τον Κορνήλιο Καστοριάδη

Είκοσι χρόνια μετά τον θάνατο του Κορνήλιου Καστοριάδη (1922-1997) το πολύπτυχο έργο του παραμένει εξαιρετικά γόνιμο και επίκαιρο για σύγχρονες αναζητήσεις.

Η φιλοσοφική του προσφορά είναι σημαντική, όπως επίσης η ψυχαναλυτική και η πολιτική του παρακαταθήκη. Ιδιαίτερα η πολιτική ανάλυσή του περιέχει μια δυναμική πρόταση για τις σημερινές δύσκολες συνθήκες, μετά την αποτυχία των κυρίαρχων θεωρητικών αφηγήσεων και πολιτικών πρακτικών.

Πράγματι, η απόληξη των κομμουνιστικών κρατών σε ανελεύθερα και ολοκληρωτικά καθεστώτα δηλώνει με εμφατικό τρόπο την αποτυχία της μαρξικής-μαρξιστικής θεωρίας και πρακτικής που αποτέλεσαν την επίσημη ιδεολογία των καθεστώτων αυτών καθώς και το ιδεώδες της παγκόσμιας Αριστεράς.

Από την άλλη, η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση και ιδιαίτερα οι χρεοκοπίες ευρωπαϊκών χωρών αναδεικνύουν με χαρακτηριστικό τρόπο την αποτυχία του αντιπροσωπευτικού συστήματος στις συνθήκες του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Από αυτές τις αρνητικές εμπειρίες αναδεικνύεται η ανάγκη για έναν άλλον προσανατολισμό και μία άλλη πολιτική. Στοιχεία μιας τέτοιας πολιτικής βρίσκονται στο έργο του Καστοριάδη.

Η κριτική του Καστοριάδη τόσο στα κομμουνιστικά καθεστώτα, τη μαρξική ιδεολογία και την Αριστερά όσο και στον καπιταλισμό και την αστική αντιπροσώπευση συμβαδίζει με την πρόταση μιας άλλης κοινωνίας, αυτόνομης και δημοκρατικής.

Το ζήτημα όμως είναι με ποιον τρόπο θα ανοίξει ο δρόμος προς αυτήν, πράγμα που θέτει επιτακτικά την αναζήτηση μιας δημοκρατικής πολιτικής. Για να χαραχθεί όμως μια τέτοια πολιτική θα πρέπει να διευκρινιστεί ένα κομβικό σημείο: ποια είναι η κύρια διαίρεση που υπάρχει μέσα στην κοινωνία.

Ο Καστοριάδης θεωρεί πως η βασική διαίρεση δεν είναι αυτή που νόμιζε ο Μαρξ ανάμεσα στις «παραγωγικές δυνάμεις» και τις «παραγωγικές σχέσεις», ανάμεσα στους κατόχους των μέσων παραγωγής και τους εργαζομένους σε αυτά, ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία. Η βασική διαίρεση, το βασικό σχίσμα μέσα στην κοινωνία, βρίσκεται ανάμεσα σε διευθύνοντες και σε εκτελεστές, σε αυτούς που λαμβάνουν τις αποφάσεις και σε εκείνους που εκτελούν τις αποφάσεις.

Το σχίσμα αυτό βρίσκεται παντού σε όλους τους τομείς του οικονομικού, κοινωνικού και πολιτικού βίου, σε εργοστάσια, επιχειρήσεις, κρατικές υπηρεσίες, κόμματα, συνδικάτα και φυσικά στην πολιτική σκηνή, στην οποία δεσπόζει το σχίσμα ανάμεσα σε κυβερνήτες και εκτελεστές, ανάμεσα στην εξουσία και την κοινωνία.

Η διαίρεση αυτή έχει αποτέλεσμα τον αποκλεισμό της συντριπτικής πλειονότητας των ανθρώπων από τις αποφάσεις που καθορίζουν το μέλλον και τη ζωή τους. Το σχίσμα αυτό ανάμεσα σε διευθυντές και εκτελεστές επιτυγχάνεται στα σημερινά αντιπροσωπευτικά συστήματα με τις εκλογές, τα κόμματα και την αντιπροσώπευση, ενώ στα κομμουνιστικά με την πλήρη αυταρχική κυριαρχία του μοναδικού μονολιθικού Κομμουνιστικού Κόμματος.

Η θέση αυτή για τη βασική διαίρεση επαναλαμβάνεται από τον Καστοριάδη διαρκώς, ήδη από το πρώτο τεύχος του Socialisme ou Barbarie το 1949, και βασίζεται στην αντίληψη πως κεντρική δομή της σύγχρονης κοινωνίας δεν είναι η καπιταλιστική αγορά, αλλά η γραφειοκρατική-ιεραρχική οργάνωση, η οποία είναι η ρίζα της εκμετάλλευσης, της καταπίεσης και της αλλοτρίωσης. Η διαίρεση αυτή είναι η αιτία ύπαρξης και δημιουργίας της γραφειοκρατίας.

Η γραφειοκρατία, γράφει ο Καστοριάδης, όχι μόνο η κρατική, αλλά και μέσα στην επιχείρηση, είναι μια δομή εξουσίας και όχι μια οικονομική δομή όπως θεωρούσε ο οικονομιστής Μαρξ. Ετσι η ουσιαστική κατηγορία για τη σύλληψη των κοινωνικών σχέσεων είναι το σχίσμα ανάμεσα σε διευθύνοντες και εκτελεστές.

Από αυτή τη θέση συνεπάγεται άμεσα η προτεραιότητα της πολιτικής έναντι της οικονομίας, σε αντίθεση πάλι με τη μαρξική προτεραιότητα του οικονομικού έναντι του πολιτικού. Η προτεραιότητα της πολιτικής σημαίνει ότι προέχει η αλλαγή του πολιτικού συστήματος με κατάργηση της διαίρεσης ανάμεσα σε διευθύνοντες και εκτελεστές, άρα με πολιτική ισότητα όλων των ατόμων, με τη συμμετοχή τους στην εξουσία, στη λήψη των αποφάσεων και στη θέσπιση των νόμων.

Ετσι για να εξαφανιστεί το κύριο σχίσμα ανάμεσα σε διευθύνοντες και εκτελεστές ένας τρόπος υπάρχει, η κατάργηση των διευθυνόντων ως ξεχωριστού στρώματος. Δηλαδή αυτοί που μέχρι τώρα απλώς εκτελούν πρέπει να συμμετέχουν στη διεύθυνση, στη διαμόρφωση της ζωής τους. Εδώ λοιπόν προκύπτει η ανάγκη για άμεση δημοκρατία, η οποία εξασφαλίζει την ταύτιση εξουσίας και κοινωνίας, την ταύτιση του πολιτικού με το κοινωνικό σώμα.

Είναι άλλωστε το μόνο πολίτευμα στο οποίο υπάρχει η ταύτιση αυτή, ενώ σε όλα τα άλλα πολιτεύματα διατηρείται το σχίσμα εξουσίας και κοινωνίας. Η κατάργηση της διαίρεσης αυτής είναι επίσης προϋπόθεση για την κατάργηση της εκμετάλλευσης, για την οποία κόπτονται πολύ οι ποικίλες αριστερές ιδεολογίες.

Από το 1957 ο Καστοριάδης έγραφε ότι η εγκαθίδρυση μιας άλλης κοινωνίας έχει άμεσο επακόλουθο την άμεση κατάργηση της διαίρεσης μέσα στην κοινωνία ανάμεσα σε μια τάξη διευθυνόντων και μια τάξη εκτελεστών. Το ουσιαστικό ζήτημα, λοιπόν, για τον Καστοριάδη είναι η κυριαρχία του πλήθους, των πολλών, πρωτίστως στο πολιτικό επίπεδο, η πολιτική ισότητα. Με βάση αυτό το κομβικό στοιχείο μπορεί να χαραχθεί μια δημοκρατική πολιτική.

*διδάκτορας Φιλοσοφίας, συγγραφέας

  

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας