Η κόλαση βγάζει τη γλώσσα στον παράδεισο

vivlio_2.jpg

ΕΪΡΙΚΟΥΡ ΕΡΤΝ ΝΟΡΔΝΤΑΛ «Illska / Το Κακό» Μετάφραση: Ρούλα Γεωργακοπούλου Πόλις, 2017 Σελ. 576

Η ζωή είναι για όλους το αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας

 (σ. 334)

Mια νεαρή Ισλανδή ιστορικός, η Αγκνες, ετοιμάζει τη διπλωματική της εργασία με αντικείμενο την άνοδο λαϊκιστικών και ακροδεξιών πολιτικών ρευμάτων στη χώρα της μετά την κατάρρευση της οικονομίας στη μεγάλη τραπεζική κρίση των αρχών του 21ου αιώνα. Είναι ζευγάρι με τον Ομαρ, έναν μετανάστη δεύτερης γενιάς, και όταν μένει έγκυος, οι δυο τους νοικιάζουν μαζί ένα διαμέρισμα. Παράλληλα η λιθουανοεβραϊκής καταγωγής Αγκνες συναγελάζεται την ντόπια ακροδεξιά κοινότητα, ώστε να συλλέξει στοιχεία για τη διπλωματική της και να ιχνηλατήσει τόσο τις ιδεολογικές τους καταβολές όσο και τις κινηματικές τους προθέσεις.

Στο πλαίσιο της έρευνάς της γνωρίζει τον Αρνορ, έναν μεγαλύτερό της νεοναζί διανοούμενο, βίαιο αλλά και γοητευτικό, και καταλήγει στο κρεβάτι μαζί του. Αυτό το παράδοξο, από σχεδιασμό προκλητικό, ερωτικό τρίγωνο αποτελεί τον πυρήνα του βιβλίου. Μέσα από την υπερβολή της σύλληψής του υπογραμμίζει το δίλημμα μεταξύ του απόλυτου Κακού και του απόλυτου Καλού (ή μάλλον την ανυπαρξία τέτοιου διλήμματος) για το οποίο επιθυμεί να μας μιλήσει ο Εϊρικουρ Ερτν Νόρδνταλ, ο 40χρονος Ισλανδός συγγραφέας και υπερδραστήριος άνθρωπος των γραμμάτων (ο οποίος φωτογραφίζεται, σχεδόν αποκλειστικά, με καπέλο σαν του Αλεξ Ντελάρτζ στην κινηματογραφική εκδοχή από το «Κουρδιστό Πορτοκάλι», διά χειρός Στάνλεϊ Κιούμπρικ).

Ο Νόρδνταλ στήνει ένα πολυφωνικό, αθυρόστομο, φιλόδοξο και κυρίως προκλητικό μυθιστόρημα. Στο πρώτο μέρος η τριτοπρόσωπη αφήγηση εναλλάσσεται μεταξύ παρόντος (η γνωριμία και η σχέση της Αγκνες με τον Ομαρ) και παρελθόντος (αναδρομές του αφηγητή σε στοιχεία, γεγονότα και κρίσεις για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο).

Εδώ η γλώσσα, την οποία έχει αποδώσει βασιζόμενη στη γαλλική μετάφραση του βιβλίου με ζωντάνια και ωραία ελληνικά η Ρούλα Γεωργακοπούλου, δίνει τον τόνο: ο αφηγητής-συγγραφέας, ανάμεσα στις διηγήσεις επεισοδίων από τη ζωή των δύο νεαρών συντρόφων, μας βάζει να διαβάσουμε τις σκέψεις του, δίχως να ανησυχεί στιγμή μήπως ηχούν προκλητικές, χαρακτηριστούν «πολιτικά μη ορθές» ή αντιτίθενται στην ευρεία αντίληψή μας για την Ιστορία.

Φυσικά επίκεντρο των σκέψεων αυτών του Νόρδνταλ είναι το Ολοκαύτωμα και η η θέση και το βάρος του στην ανάγνωση της Ιστορίας -οι Εβραίοι το αποκαλούν Shoah, οι Λιθουανοί holokaustas ή katastrofa, οι Ισλανδοί helför Gydinga και ο Νόρδνταλ γράφει γύρω από τις λεπτές αποχρώσεις αυτών των λέξεων και τη διαφορική βαρύτητα που δίνουν στον όρο. Ετσι από αυτό το πρώτο μέρος ήδη ο αναγνώστης αρχίζει να νιώθει άβολα ως προς τον αφηγητή, αναρωτιέται αν είναι προκλητικός επειδή θέλει απλώς να προκαλέσει, αν θέλει να αφυπνίσει τον αναγνώστη ή αν στέκεται ευθαρσώς στο απέναντι άκρο του πολιτικοϊστορικού φάσματος.

Στα ενδιάμεσα μέρη του βιβλίου οι αφηγηματικές εναλλαγές είναι σαφώς αραιότερες, η πλοκή κυλά πιο γραμμικά και περιγράφονται αφενός οι ανατριχιαστικές λεπτομέρειες των εγκλημάτων ενάντια στους Εβραίους της Λιθουανίας, όχι από τους ναζί μα από ντόπιους εθνικιστές ή οπορτουνιστές, αφετέρου τα παιδικάτα του Αρνορ. Ετσι με τη μεν ιστορία της Λιθουανίας ο συγγραφέας μιλά για το πώς η ρατσιστική βία αναζητά διαρκώς αφορμή για να ξεσπάσει, με τη δε ιστορία του μικρού Αρνορ επιχειρεί να εξηγήσει την έξη του για το διάβασμα, τον πρώιμο εθισμό του στην ακροδεξιά ιδεολογία και σχηματίζει το εξής παράδοξο: ένα πολύ διαβαστερό, ευφυές, μα ταλαιπωρημένο, παιδί δεν διευρύνει, παρά στενεύει τους ορίζοντες της σκέψης του.

Εδώ όμως πρέπει να σημειώσουμε ξανά την αφηγηματική «υπερβολή» του Νόρδνταλ, καθώς επινοεί μια μητέρα κομμουνιστικών πεποιθήσεων (ως αντίβαρο ίσως της εθνικιστικής ενηλικίωσης του Αρνορ;) και σκληρά παιδικά χρόνια (προκειμένου να εξηγήσει πως ο Αρνορ οδηγήθηκε στο μετέπειτα μονοπάτι του).

Στο τελευταίο μέρος οι συχνές εναλλαγές της αφήγησης επανέρχονται: ο Ομαρ, που το είχε σκάσει για την Ευρώπη έχοντας βάλει φωτιά στο κοινό του σπίτι με την Αγκνες, μόλις έμαθε για τον Αρνορ, επιστρέφει και «φιλοξενείται» μαζί με τη σύντροφό του και το μωρό στο διαμέρισμα του Αρνορ, ενώ εμβόλιμα ο αφηγητής δίνει στον αναγνώστη ελαφρώς κρυπτικά παραθέματα λίγων αράδων, τα οποία είναι άλλοτε προφητικά και άλλοτε υπονομευτικά της πλοκής. Ο υπνωτιστικός μύθος τον οποίο έως εκείνο το σημείο έπλεκε ο Νόρδνταλ αποκτά υψηλότερες θερμοκρασίες και ταχύτητες, το παρόν μιμείται το παρελθόν, οι φωνές μπλέκονται -και δεν είναι σαφές αν τελικά επέρχεται η «κάθαρση».

Σε αντίθεση με ένα άλλο, εξαιρετικό, βιβλίο συγγενικής θεματολογίας, το «Omega minor» του Ολλανδού Πάουλ Βεράχεν (των εκδόσεων Πόλις και αυτό), όπου η διάκριση ανάμεσα στο Καλό και το Κακό είναι εξαρχής ξακάθαρη, ο Νόρδνταλ επιχειρεί εδώ κάτι σαφώς πιο φιλόδοξο (όσο και πιο «επικίνδυνο»). Διατείνεται πως η διάκριση Καλού-Κακού είναι θολή, ή και τεχνητή ακόμα, πως κάτω από τις κατάλληλες συνθήκες όλα είναι πιθανά -η Λιθουανοεβραία να ερωτευτεί τον νεοναζί, ο αγαθός μετανάστης να κάψει το ίδιο του το σπίτι στη νέα του πατρίδα, ο νεοναζί να έχει αισθήματα για την απόγονο του μισητού εχθρού. Είτε λοιπόν ενοχλεί,είτε όχι η αμφισημία των λόγων του Νόρδνταλ και η οπτική του, λέγοντας πως «αν ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος μάς δίδαξε κάτι, αυτό ήταν η λήθη.

Να ξεχάσουμε να μην ξεχάσουμε. Να μην ξεχάσουμε να ξεχνάμε να μην ξεχάσουμε. Να μην αφήσουμε να ξεφουσκώσει η ζύμη», είναι αδύνατο να παραβλέψει κανείς πως μέσω ενός ποταμού πεντακοσίων εξήντα σελίδων ο αναγνώστης καλείται να αναλογιστεί πόσο εύκολα μπορεί να γίνει το πέρασμα από το Καλό στο Κακό.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ