«Η χώρα χρειάζεται ανάπτυξη, όμως όχι χωρίς πνευματικότητα»

sotiris-xatzakis.jpg

Σωτήρης Χατζάκης «Ο ηθοποιός διαθέτει το μεγαλύτερο όπλο στη σημερινή δομή της ζωής. Το σώμα του, το μόνο που δεν ψεύδεται ποτέ», λέει ο Σωτήρης Χατζάκης | «Εφ.Συν.» / Μάριος Βαλασόπουλος

Ο Σωτήρης Χατζάκης επανέρχεται φέτος δριμύτερος. Τα Δευτερότριτα του Νοεμβρίου διηγείται στο Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης το «Ημερολόγιο ενός τρελού» του Νικολάι Γκόγκολ, τον Μάρτιο στο Μέγαρο Μουσικής θα «διδάσκει» ως Σοστακόβιτς τα μυστικά ερμηνείας της περίφημης Σονάτας Allegria 147. Στο μεταξύ, θα σκηνοθετεί το «Καμπαρέ» στο Παλλάς με πρωταγωνίστρια την Τάμτα...

• Επί σκηνής μετά από 17 χρόνια ως κωμικοτραγικός Ποπρίστσιν; Πώς κι έτσι;

Γιατί σας παραξενεύει; Ηθοποιός ξεκίνησα από την «Τενεκεδούπολη» με τους Αντώνη Αντωνίου, Γιάννη Μαρκόπουλο, Παύλο Σιδηρόπουλο. Στην αρχή πίσω από τον μπερντέ, μετά μπροστά, αργότερα στο Θέατρο Καισαριανής, ενώ συγχρόνως δούλευα ως βοηθός σκηνοθέτης και μετά ως σκηνοθέτης.

Την τελευταία φορά που έπαιξα ήταν το 2000 στη «Φόνισσα» με τη Λυδία Κονιόρδου και στο τηλεοπτικό «Δέκα» του Καραγάτση. Υστερα από 17 χρόνια σκέφτηκα ότι η απομάκρυνση από τη σκηνή ίσως αποτελεί είδος αγοραφοβίας και είπα να επανασυστηθώ στον κόσμο ως ηθοποιός. Αλλωστε πάντα πίστευα ότι αυτός συνιστά το κέντρο του θεατρικού σύμπαντος.

• Σκεφτήκατε αμέσως τον μονόλογο του Γκόγκολ;

Θεωρώ τον Γκόγκολ πατέρα της ρωσικής λογοτεχνίας. Ηταν στην άκρη του μυαλού μου απ’ όταν ανέβασα το «Εγκλημα και τιμωρία». Είχα μελετήσει όλα τα έργα του («Νεκρές ψυχές», «Παλτό», «Μύτη», «Επιθεωρητής», «Ημερολόγιο») αναζητώντας τις επιρροές τού Ντοστογιέφσκι, ο οποίος χαρακτηριστικά έλεγε: «Ολοι βγήκαμε από το “Παλτό” του Γκόγκολ».

Ο ήρωας είναι δημόσιος υπάλληλος την εποχή που ο τσάρος επιχειρεί μεταρρύθμιση στη δημόσια διοίκηση ξεκινώντας από τις στολές προσωπικού. Πάντα απασχολούσε τον Γκόγκολ η κατάτμηση της κοινωνίας σε αξιώματα και τίτλους. Η ιεραρχία τότε διακρινόταν σε 14 βαθμίδες.

Αυτός ο καημένος βρίσκεται στην 9η, ηλικιωμένος πλέον, χωρίς κανένα μέλλον ανέλιξης. Η τότε κυβερνητική δομή, ακόμα και ενός δήμου, ρύθμιζε μισθολογικές διαφορές, κρίσεις, αξιολογήσεις που για τα ανώτατα αξιώματα γίνονταν από την αυλή. Δίχως αξίωμα, άφραγκος, κακοντυμένος, ζει σ’ ένα σπίτι-τρώγλη μιας εξαθλιωμένης πόλης, όπως περιγράφεται η Αγία Πετρούπολη.

Ο Σωτήρης Χατζάκης στο «Ημερολόγιο ενός τρελού» ΠΑΤΡΟΚΛΟΣ ΣΚΑΦΙΔΑΣ

Κάνοντας τον απολογισμό της ζωής του βλέπει την πλήρη αποτυχία. Ωστόσο δεν συμβιβάζεται, πηγαίνει στο θέατρο, είναι κοινωνικός. Κι επειδή, όπως λέγεται στο κείμενο, «ο έρωτας είναι μια δεύτερη ζωή», ερωτεύεται την κόρη του διευθυντή, κάνοντας το λάθος να νομίσει ότι εκείνη ανταποκρίνεται.

Η απόρριψη ενισχύει τη χαμηλή αυτοεκτίμηση, το αίσθημα μειονεξίας του, και τότε καταφεύγει στον μεγαλειώδη εαυτό του: τρελαίνεται, πιστεύει ανυποχώρητα ότι είναι ο βασιλιάς της Ισπανίας. Είναι η αρρώστια που στην ψυχιατρική αποκαλείται «ψύχωση που ανοίγει».

Βιώνει όλα τα μαρτύρια του ψυχιατρείου, εκείνες τις φοβερές χειροπρακτικές μεθόδους της εποχής. Ολοκληρώνοντας έναν συνταρακτικό κύκλο μέσα σε μια εκστατική δυστυχία, επιστρέφει στην αγκαλιά της μάνας, στη μήτρα. «Μικροί άνθρωποι, μεγάλες προσδοκίες» λέει ο Μπαλζάκ... Αυτό που με κέντρισε στον ήρωα είναι ότι βρίσκεται σε τραγική αντιστοιχία με τον μέσο σημερινό Ελληνα, και με εμένα φυσικά...

• Τι εννοείτε;

Είναι αυτή η μυθική φράση του Ελληνα που συμπυκνώνει το «ταμπεραμέντο» του στις μικρές και μεγάλες αψιμαχίες της καθημερινότητας: «Ξέρεις ποιος είμαι εγώ ρε;»... Δήλωση που σημαίνει: προσφεύγω σ’ έναν μεγαλειώδη εαυτό ακριβώς επειδή η ζωή μου είναι λεηλατημένη από την αποτυχία, τη μετριότητα, την απόρριψη.

Το κείμενο, μεταφρασμένο από τα ρωσικά, επέτρεψε να δούμε πεντακάθαρα την κωμική του πλευρά. Πιστεύω ότι πάνω από το μισό είναι κωμωδία και μάλιστα ξεκαρδιστική. Σ’ αυτή την ακτινογραφία της κοινωνικής ιεραρχίας υπάρχει σάτιρα, κριτική ματιά, ειρωνεία, αυτοσαρκασμός, σκωπτικό πνεύμα. Κι όπως λέει ο Νίκος Καζαντζάκης, ο ήρωας είναι αβάσταχτα κωμικός.

Ενας ερασιτέχνης της χρόνωσης της ζωής που δεν συντονίζεται στον ρυθμό της, ένας επαγγελματίας του γελοίου. Το σκηνικό είναι λιτό, εσωτερικό, βγαλμένο από τις αισθητικές εμπειρίες που μας έχει μεταγγίσει ο Ταρκόφσκι. Ομως η συμπεριφορά, το κοστούμι, αφορούν το τότε γιατί όσο απόλυτα το υποστηρίξεις τόσο το έργο γίνεται τραγικά αντίστοιχο με το σήμερα. Το έργο, ατόφιο, δεν χρειάζεται εκμοντερνισμούς. Είναι σπουδαίο, το ιδρυτικό της ρωσικής σχολής, αν εξαιρέσεις το μέγιστο όλων, τις «Νεκρές ψυχές».

• Τον Μάρτιο συνεχίζετε «ρωσικά» παίζοντας ξανά. Μ’ ένα έργο του Ζοέλ Ζουανό πάνω στη σονάτα Allegria 147 του Σοστακόβιτς στο Μέγαρο Μουσικής.

Ενθουσιάστηκα με το κείμενο. Ο συγγραφέας καταπιάνεται με τη Σονάτα βάζοντας τον Σοστακόβιτς να διδάσκει πώς ερμηνεύεται το συγκεκριμένο έργο. Μέσα από τις οδηγίες για την εκτέλεσή του, ξετυλίγεται όλη του η ζωή. Αναδύονται η εποχή, τα γεγονότα, το κυνηγητό, αλλά και η προστασία που είχε από το καθεστώς.

Φυσικά η μυθοπλασία παρεμβαίνει βάζοντας τον συνθέτη να παραδίδει αυτό το τελευταίο μάθημα στην κόρη της αγαπημένης του ερωμένης, η οποία τον είχε εγκαταλείψει σ’ ένα ταξίδι στην Ιταλία. Θα ακούσουμε ένα μέρος της σονάτας, αποκαλύπτοντας το πώς πρέπει να παίζεται, με δύο μουσικούς επί σκηνής (βιόλα και πιάνο).

Ενα κείμενο γραμμένο από ψυχής, σαν οι λέξεις να αποτυπώνονται με νότες. Βασικό μέλημα της παράστασης είναι η σονάτα να παιχτεί σωστά ακολουθώντας έγκυρες μουσικές παρατηρήσεις -ο συγγραφέας είναι απόλυτα καταρτισμένος μουσικά.

• Τον Ιανουάριο μεταπηδάτε από τη Ρωσία στην Αμερική... Σκηνοθετείτε στο Παλλάς το «Καμπαρέ» με Σάλι Μπόουλς την ποπ τραγουδίστρια Τάμτα.

Με 35 καλλιτέχνες επί σκηνής, ηθοποιούς, χορευτές, τραγουδιστές, μουσικούς. Το «Καμπαρέ» είναι το μεγαλύτερο μιούζικαλ όλων των εποχών. Εδώ ενώνονται επτά ετερόκλητοι άνθρωποι και σχολές: Η ποπ τραγουδίστρια Τάμτα με τον Τάσο Νούσια, τον Ευθύμη Ζησάκη, τον Βασίλη Μπισμπίκη, την Κατερίνα Διδασκάλου, τη Δήμητρα Λημνιού -ένα νέο κορίτσι που στην οντισιόν έδειξε ότι αξίζει την ευκαιρία- και τον Τάκη Ζαχαράτο στον ρόλο του κομπέρ.

Νομίζω ότι στην παράσταση συμμετέχουν οι καλύτεροι συντελεστές: Α. Γαλέος στη μετάφραση, Μ. Παντελιδάκις στα σκηνικά, Α. Μέντης στα κοστούμια, Δ. Παπάζογλου στις χορογραφίες, Α. Πρίφτης στη διεύθυνση-ενορχήστρωση, Α. Μάνου στους στίχους, Λ. Παυλόπουλος στους φωτισμούς.

Η επιλογή της Τάμτα ήταν ιδέα του παραγωγού, τη γνώρισα και μου αποκαλύφθηκε ένα κορίτσι σοβαρό, εργατικό, με πολύ ενδιαφέρουσα ζωή. Εγινε μητέρα πολύ νέα, πέρασε δυο πολέμους στη Γεωργία, μετανάστευσε στην Ελλάδα, κανόνισε να έρθει το παιδί της εδώ μέσω Τουρκίας χωρίς καν να ξέρει αν θα φτάσει.

Εζησε από μικρή την πόλωση του διχασμού, τον ζόφο του θανάτου έξω από το σπίτι. Οι όροι παραχώρησης των δικαιωμάτων του έργου είναι αυστηροί. Οι φωνές εγκρίνονται από την Αμερική, συχνά δε απορρίπτονται τραγουδιστές ή ηθοποιοί που τραγουδούν. Ελέγχουν κυρίως το τραγούδι, όχι την πρόζα.

Ο ηθοποιός είναι μολότοφ

• Μέσα σ’ όλα αυτά και εκπαιδευτική δραστηριότητα;

Ενα τρίωρο εβδομαδιαίο Εργαστήρι στον «Ιανό» για τη θεατρική γραφή, πώς δηλαδή κάποιος ξεκινά να γράφει, τι γίνεται στον χώρο, τον χρόνο, πώς συγκρούονται τα πρόσωπα, πώς εξελίσσεται η υπόθεση, πώς φτάνει στον ηθοποιό. Και τον Μάιο στο Ιδρυμα Θεοχαράκη ένας κύκλος έξι διαλέξεων που συνθέτουν τον κόσμο του ηθοποιού σε σχέση με ό,τι τον περιβάλλει: Πολιτική, Κοινωνία, Οικονομία, Θρησκεία.

Τι είναι ο ηθοποιός, αυτή η εκούσια ή ακούσια μολότοφ –όπως τουλάχιστον εμείς τον αντιλαμβανόμαστε– που λειτουργεί στα θεμέλια και στις ρωγμές του συστήματος; Ο ηθοποιός διαθέτει το μεγαλύτερο όπλο στη σημερινή δομή της ζωής. Το σώμα του, το μόνο που δεν ψεύδεται ποτέ.

Ποιος καλλιτέχνης δεν είναι φιλόδοξος;

• Η επεισοδιακή αποχώρησή σας από την καλλιτεχνική διεύθυνση του Εθνικού Θεάτρου συνοδεύτηκε από έναν ορυμαγδό δελτίων Τύπου, ανακοινώσεων, αγωγών και μηνύσεων κατά του τότε υπουργού Πολιτισμού Νίκου Ξυδάκη. Σήμερα;

Τώρα πια είμαι συμφιλιωμένος με ό,τι έχει συμβεί. Τα έχω αφήσει όλα πίσω μου, είναι ειλικρινές αυτό που λέω. Οταν πέρασαν εκείνες οι δύσκολες εποχές, ο θυμός, το αίσθημα της αδικίας, άρχισα σιγά σιγά ν’ ανακαλύπτω τις χαρές και τις ελευθερίες που μου παρέχει η απόσταση από διευθυντικές θέσεις.

Αφουγκράστηκα το σώμα μου κι αυτό μου έδειξε ανάγκες που είχα ξεχάσει. Τις ακολούθησα κι ο δρόμος με οδήγησε σε μια παρηγορητική ιδιωτικότητα. Βρήκα βιβλία, φίλους, ελεύθερο χρόνο, την επανεφεύρεση του εαυτού μου.

• Σήμερα μπορείτε να παραδεχτείτε λάθη, εμμονές, κακούς χειρισμούς, αλαζονεία;

Εκανα λάθη όπως και σωστά, είχα αποτυχίες όπως και επιτυχίες. Οταν γυρίζω σε εκείνες τις εποχές, θυμάμαι με σκεπτικισμό αλλά και τρυφερότητα όλη τη διαδρομή, ως αναπληρωτής διευθυντής επί Κούρκουλου, τα τέσσερα χρόνια στο Κρατικό Βορείου Ελλάδος και τα δύο ως διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου.

Ομως είμαι περήφανος για το γεγονός ότι επί της θητείας μου, σε εποχή κρίσης, δεν απολύθηκε κανένας εργαζόμενος, αντίθετα αύξησα τις θέσεις εργασίας.

• Επιδείξατε μια υπέρμετρη φιλοδοξία σε σχέση με τα αξιώματα; Θέλατε σαν τρελός να γίνετε διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου…

Θέλετε να μου δείξετε κάποιον από τον χώρο μου που δεν είναι φιλόδοξος, που δεν θα ήθελε να διευθύνει το Εθνικό Θέατρο, το κεντρικό πολιτιστικό όχημα της χώρας; Φυσικά ήθελα να πάω στο Εθνικό Θέατρο, όπως ήθελα να πάω και στο ΚΘΒΕ. Ασε στην άκρη το καλλιτεχνικό πρόγραμμα, όταν δρας υφίστασαι κριτική, έτσι πρέπει να είναι.

Προέταξα το δικαίωμα στην εργασία αντί την αισθητική μου, είχα πει τότε ότι έστειλα τον εαυτό μου εξορία, είχα ξεχάσει πού βρισκόταν. Δεν έχω τίποτα εναντίον του μεταμοντερνισμού. Είχα να διαλέξω ανάμεσα στο να βρεθεί ένας 55άρης στο χάος της ανεργίας και στο να επιλέξω τα έργα που αγαπώ.

Δηλαδή, Γκουρτζίεφ στην Πειραματική Σκηνή, ένας ινδουιστικός μύθος στην Κεντρική Σκηνή κ.λπ... Δεν είναι τυχαίο που όταν έφυγα από το Εθνικό, οι επιχειρηματίες ιδιώτες του θεάτρου μου είπαν: «Επιτέλους, να δουλέψουμε κι εμείς λίγο...».

• Δεν ακούγεται και τόσο υπέρ σας αυτό με την έννοια ότι το Εθνικό Θέατρο υπηρετεί και άλλους σκοπούς πέραν του ταμείου...

Δεν το βλέπω έτσι γιατί την ώρα που είχα τους Ράντου, Μιχαλακόπουλο, Φιλιππίδη, Μπέζο, Σακελλάριο, Ψαθά, έπαιζαν συγχρόνως οι Χουβαρδάς, Γκραουζίνις, Μπρούσκου, Ξάφης, Λυγίζος, Καραθάνος, Βέλτσος, Σάρα Κέιν.

Είχα ανοίξει μια βεντάλια επιλογών για τον θεατή ώστε να έχει πρόσβαση σε ό,τι προτιμάει. Δεν γίνεται να αγνοείς ένα μέρος της κοινωνίας που σε επιχορηγεί ως δημόσιο οργανισμό. Αλλά κι αυτό που λέω τώρα θα κριθεί, όλα τα τακτοποιεί η Ιστορία…

• Παραδέχεστε ότι κάνατε λάθη. Ποιο ήταν το σοβαρότερο;

Οτι υπερεκτίμησα τις θέσεις, τις προθέσεις των προοδευτικών ανθρώπων. Την παρεμβατικότητα εκείνων που διατείνονται ότι προστατεύουν τους εργαζόμενους.

Τελικά είναι προτιμότερο να έρχεσαι απευθείας σε επαφή με τους εργαζόμενους κι όχι μέσω των σωματείων. Το Σωματείο Εργαζομένων του Εθνικού Θεάτρου είναι καρκίνωμα.

• Αυτό ακούγεται ακραίο από τα χείλη κάποιου που κατά καιρούς δηλώνει περήφανα την κομμουνιστική του καταγωγή...

Αυτό προέρχεται από τα χείλη του Γκόγκολ, αλλά ευθέως δηλώνω ότι το πιστεύω. Το καρκίνωμα το βιώνει κάθε διευθυντής στο Εθνικό, με κόστος για το θέατρο διαχρονικά, δεν αναφέρομαι σε συγκεκριμένα πρόσωπα και συνδικαλιστές. Δεν γίνεται ο όποιος διευθυντής να σέρνεται από κομματικούς στρατούς, μικροσυμφέροντα, ομάδες, εργατοπατέρες που επί της ουσίας λειτουργούν αντιεργατικά.

Το μεγάλο μου λάθος ήταν ότι πήγα στο Εθνικό με τον αέρα ότι το σωματείο θα ήταν φυσικός σύμμαχος.  Υπήρχε, δυστυχώς, μέσα μου αυτή η αριστερή πνοή... Δεν είχα καταλάβει ότι η πνοή που φυσάει προς την αλλαγή θα πρέπει να φυσάει και μετά την αλλαγή, όπως έλεγε ο Μαρξ. Προσπάθησα να ενώσω δύο τάσεις: το επιχειρείν και την προοδευτικότητα.

Σήμερα παρακολουθώντας τις ιδιωτικές προσπάθειες, λέω ναι, είναι σωστό, η χώρα χρειάζεται ανάπτυξη, όμως όχι χωρίς πνευματικότητα. Αν αναπτυχθεί χωρίς αυτήν, ποιο το κέρδος; Ντουβάρια, δηλαδή ξεπούλημα; Δεν έχουμε βιομηχανίες, δεν παράγουμε ούτε οπλικά συστήματα, ούτε αυτοκίνητα.

Είμαστε μια αγροτική, μεταπρατική οικονομία, πέραν της ναυτιλίας και του τουρισμού. Ομως διαθέτουμε τρία υπερόπλα: τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, τη βυζαντινή εμπειρία, τον νεότερο ελληνικό πολιτισμό. Αν είχαμε εγκύψει σ’ αυτά θα ήμασταν σήμερα μια ισχυρή χώρα.

► INFO: Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης (Πειραιώς 206, Ταύρος, Τηλ.: 2103418550». Το ημερολόγιο ενός τρελού» του Νικολάι Γκόγκολ. Μετάφραση: Ελένη Μπακοπούλου. Σκηνοθεσία-Θεατρική Διασκευή-Ερμηνεία: Σωτήρης Χατζάκης.

Ψυχαναλυτική προσέγγιση ρόλου: Ματθαίος Γιωσαφάτ. Σκηνικά - Κοστούμια: Ερση Δρίνη. Φωτισμοί: Χριστίνα Θανάσουλα. Δευτέρα-Τρίτη 21.00.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ