Η γελαστική κουλτούρα της ανεκτικότητας

voltairos1.jpg

ΒΟΛΤΑΙΡΟΣ, «Πραγματεία περί ανεκτικότητας», Μετάφραση: Γιώργος Καράμπελας  Εισαγωγή: Θανάσης Γιαλκέτσης,  Διαλέγεσθαι, 2018, Σελ. 214 ΒΟΛΤΑΙΡΟΣ, «Πραγματεία περί ανεκτικότητας», Μετάφραση: Γιώργος Καράμπελας Εισαγωγή: Θανάσης Γιαλκέτσης, Διαλέγεσθαι, 2018, Σελ. 214

Η Πραγματεία περί ανεκτικότητας, που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Διαλέγεσθαι» σε μετάφραση Γιώργου Καράμπελα και με εκτενή όσο και διαφωτιστική εισαγωγή του Θανάση Γιαλκέτση, καλύπτει ένα σημαντικό κενό στην ελληνική βιβλιογραφία και μπορεί να συνεισφέρει σε μια ευρύτερη συζήτηση που γίνεται εδώ και χρόνια στην ελληνική κοινωνία.

Το όνομα Βολταίρος παραπέμπει ευθέως σε κάτι που συνήθως θεωρείται ότι «δεν έχουμε περάσει» και θα έπρεπε να περάσουμε, δηλαδή στον Διαφωτισμό. Αλλά τι είναι Διαφωτισμός;

Διαφωτισμός είναι κάτι για τον ορισμό του οποίου έχει χυθεί πάρα πολύ μελάνι, χωρίς να κατορθώσουμε να φτάσουμε σε έναν κοινά αποδεκτό ορισμό.

Εναν σύντομο ορισμό μας δίνει ωστόσο ο Φουκό στο δοκίμιο όπου θέτει το ερώτημα: Διαφωτισμός είναι η εποχή της κριτικής.

Και συμπληρώνει μερικές σελίδες μετά ότι η κριτική συνίσταται στο να αναλύουμε και να σκεπτόμαστε στα όρια, με μια προοπτική υπέρβασης.

Η Πραγματεία περί ανεκτικότητας αποτελεί σίγουρα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Είναι τόσο χαρακτηριστικό παράδειγμα που διδασκόταν, και μάλλον διδάσκεται ακόμη, στα γαλλικά σχολεία.

Ο δε αυστηρός τίτλος «Πραγματεία» παραπέμπει ίσως στη σύγχρονη αίσθηση περί δοκιμίου και μας προδιαθέτει για μια συστηματική επιχειρηματολογία φιλοσοφικού ή πολιτικού περιεχομένου, αλλά στην πραγματικότητα πρόκειται για έργο που στέκεται στα όρια μεταξύ των λογοτεχνικών ειδών.

Παίρνοντας αφορμή από μια τραγωδία που συντάραξε την εποχή του -τoν άδικο βασανισμό του προτεστάντη Ζαν Καλάς που πεθαίνει στον τρoχό-, ο Βολταίρος προχωρά σε μια υπεράσπιση της ανεκτικότητας με όλα τα μέσα της επιχειρηματολογίας.

Το τελικό αποτέλεσμα είναι ένα έργο οριακό από άποψη μορφής, όπου απρόσμενος σύμμαχος της ανεκτικότητας δεν είναι ούτε η αυστηρή επιχειρηματολογία, ούτε ο πολιτισμικός σχετικισμός, ούτε η αυθεντία του Ιησού, ούτε η κριτική των προκαταλήψεων, παρά το γεγονός ότι ο Βολταίρος χρησιμοποιεί όλα αυτά τα μέσα.

Το κυριότερο όπλο του συγγραφέα, που απάντησε στον Λάιμπνιτς με το Καντίντ ή η Αισιοδοξία, δηλαδή με τη σάτιρα, είναι το γέλιο: το ασυγκράτητο γέλιο που προκαλεί και σήμερα η αδυσώπητη ειρωνεία της φανταστικής «Επιστολής προς τον Ιησουίτη Λε Τελιέ», που αποτελεί ξεχωριστό κεφάλαιο της Πραγματείας και με την οποία ο Βολταίρος καταδεικνύει τα όρια -ακριβώς- της γκροτέσκας μισαλλοδοξίας.

Οπως πολύ σωστά σημειώνει ο Θανάσης Γιαλκέτσης στην εισαγωγή, είναι αδύνατον να εντοπίσουμε στις σελίδες αυτού του δοκιμίου το αντικείμενο της κριτικής των αντιπάλων του Διαφωτισμού, που τον έχουν θεωρήσει υπεύθυνο ακόμη και για το Αουσβιτς.

Ο λόγος που αυτό είναι αδύνατον, θα μπορούσαμε να συμπληρώσουμε, είναι ακριβώς το γέλιο∙ το ανατρεπτικό, βλάσφημο, ελεύθερο γέλιο, με το οποίο ο Βολταίρος «κάνει την αλήθεια να γελάει», όπως θα ήθελε ένας γνωστός διαφωτιστής της εποχής μας. Η διαπίστωση αυτή είναι πολύ σημαντική, για πάρα πολλούς λόγους.

Πρώτον, θα μας επέτρεπε ίσως να δούμε τη συνέχεια ανάμεσα στον Διαφωτισμό, την Αναγέννηση και τον Μεσαίωνα. Οχι αφηρημένα, αλλά συγκεκριμένα, μέσα από τη γελαστική κουλτούρα, που έχει τις ρίζες της στη λαϊκή δημιουργία. Διόλου τυχαία, ο Μπολίνσκι χαρακτηρίζει τον Ραμπελέ ιδιοφυή «Βολταίρο του 16ου αιώνα» και την ίδια σχέση εντοπίζει ο Γουίλ Ντιράν.

Τη διατύπωση αυτή είναι προφανές ότι μπορούμε να την αντιστρέψουμε: πίσω από τον Λε Τελιέ γελάει ο Γαργαντούας και πίσω από αυτόν, το λαϊκό καρναβάλι.

Μια τέτοια προσέγγιση θα μας επέτρεπε να αμφισβητήσουμε και μια δεύτερη κοινή παραδοχή σχετικά με τον ελιτισμό των ορθολογιστών που έρχονται να φωτίσουν τους αδαείς: Θα μας επέτρεπε να δούμε τα φώτα του Διαφωτισμού όχι σαν τον ήλιο έξω από το πλατωνικό σπήλαιο αλλά σαν ένα φως που επιστρέφει πολλαπλάσιο στη λαϊκή του αφετηρία.

Τέλος, η ανάδειξη της κεντρικής σημασίας του γέλιου στον Βολταίρο θα μας επέτρεπε ίσως και να επισκεφθούμε εκ νέου τη σχέση Διαφωτισμού και Ρομαντισμού. Ο Ορθός Λόγος δεν μπορεί να κατανοήσει το ρομαντικό αίσθημα και το ρομαντικό αίσθημα δεν μπορεί να συναισθανθεί τον Ορθό Λόγο∙ όμως το γέλιο του Βολταίρου μπορεί να συναντήσει το πικρό γέλιο του Μποντλέρ.

Επιστρέφοντας στα καθ' ημάς, μπορούμε να ξαναθέσουμε το ερώτημα αν έχουμε περάσει Διαφωτισμό και τι να κάνουμε για να τον περάσουμε επιτέλους. Εάν συμφωνήσουμε ότι Διαφωτισμός δεν είναι μια διαδικασία εξορθολογισμού, με κάποιο σχέδιο εκσυγχρονισμού που οδηγεί στην κατασκευή μιας απομαγευμένης φυλακής, αλλά Διαφωτισμός είναι το γκρέμισμα κάθε φυλακής με το γέλιο του Βολταίρου, μπορούμε να θέσουμε το ερώτημα και να δώσουμε και την απάντηση.

Το ερώτημα που τίθεται είναι αν διαθέτουμε κάποιον συγγραφέα με την καυστική ειρωνεία ενός Βολταίρου και η απάντηση είναι καταφατική.

Υπάρχει τουλάχιστον ένας τέτοιος συγγραφέας: ο Εμμανουήλ Ροΐδης. Και θα μπορέσουμε να πούμε ότι είχαμε κάποια επιτυχία σε αυτό που λέγεται Διαφωτισμός, όταν θα έχουμε φτάσει στο σημείο Η Πάπισσα Ιωάννα να διδάσκεται στα ελληνικά σχολεία, όπως διδάσκεται στα γαλλικά η Πραγματεία περί ανεκτικότητας.

*Ο Σ. Σιαμανδούρας είναι δρ πολιτικής θεωρίας και μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας