«Η διαύγεια της καταστροφής απέναντι στις μακαριότητες της προόδου»

traverso

ENZO TRAVERSO  «Αριστερή μελαγχολία. Η δύναμη μιας κρυφής παράδοσης»  Μετάφραση: Νίκος Κούρκουλος  Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2017, σελ. 296 ENZO TRAVERSO «Αριστερή μελαγχολία. Η δύναμη μιας κρυφής παράδοσης» Μετάφραση: Νίκος Κούρκουλος Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2017, σελ. 296

Η στρατευμένη ιστορία των ιδεών δεν φαίνεται να έχει ιδιαίτερη πέραση σήμερα στη διεθνή διανοητική σκηνή, για λόγους ευνόητους: από τη μια η παρακμή και η δυσφήμηση των πολιτικών στρατεύσεων, από την άλλη η δικαιολογημένη (και επιστημολογικά τεκμηριωμένη εδώ και πολύ καιρό) καχυποψία απέναντι στην «αφελή» εξιστόρηση των ιδεών ως άχρονων οντοτήτων που αιωρούνται απαγκιστρωμένες από τα κοινωνικά και πολιτισμικά συμφραζόμενά τους.

Ωστόσο, στα βιβλία του (που κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, όλα σε αψεγάδιαστες μεταφράσεις του Νίκου Κούρκουλου), ο Εντσο Τραβέρσο επιμένει σε αυτό το παράκαιρο εγχείρημα. Το στοίχημά του είναι απλό στη σύλληψη και άλλο τόσο δύσκολο στην εκτέλεσή του: οι ιδέες μπορούν να έχουν αυτόνομη ζωή σαν «εποικοδόμημα», χωρίς να χρειάζεται να ανάγονται σχολαστικά στη «βάση» τους, αρκεί να ενσαρκώνονται στην κοινωνική και πνευματική διαπάλη, στην προαιώνια σύγκρουση μεταξύ κυρίαρχων και κυριαρχούμενων που σπαράσσει την ανθρωπότητα, και δη στη σύγχρονη εκδοχή της, τη σύγκρουση μεταξύ αρχόντων και αρχομένων της καπιταλιστικής νεωτερικότητας.

Η Αριστερή μελαγχολία είναι άριστο παράδειγμα για το πώς μπορεί να κερδιστεί το στοίχημα αυτό, από έναν συγγραφέα που, όπως όλοι όσοι έχουν κάτι να πουν σε οποιονδήποτε τομέα της σκέψης ή των τεχνών, οροθετεί προσεκτικά το αντικείμενό του και διατηρεί πεισματικά τις εμμονές του. Σχετικά με το πρώτο ζητούμενο, ο Τραβέρσο κάνει σαφές ότι η «αριστερή μελαγχολία» που τον ενδιαφέρει πρέπει να διακριθεί αφ' ενός από την ομώνυμή της Linke Melancholie την οποία στηλίτευσε ρητά ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, δηλαδή την κυνική, παραιτημένη νηφαλιότητα μιας μερίδας προοδευτικών αστών καλλιτεχνών και στοχαστών του Μεσοπολέμου που ενέπνευσαν και συνεχίζουν να εμπνέουν, ομολογημένα ή ανομολόγητα, ένα όχι ευκαταφρόνητο κομμάτι της σύγχρονης κριτικής σκέψης.

Αφ' ετέρου, πρέπει να διακριθεί από την (όχι πάντως ξένη της) «θλιμμένη επιστήμη» ενός Αντόρνο, δηλαδή την «ενατενιστική» καταφυγή του πνεύματος στον εαυτό του, εν όψει της πανταχού παρούσας «καταστροφής», ως έσχατη μορφή αλληλεγγύης με τους «ηττημένους» και τα «θύματα».

Για τον Τραβέρσο, αντίθετα, «αριστερή μελαγχολία» θα πει ζωντανή μνήμη ηττημένων αγώνων, είτε σαν προετοιμασία για τις στρατεύσεις του μέλλοντος (ύστερα από ήττες όπως η Κομμούνα του Παρισιού, η αποτυχημένη ρωσική επανάσταση του 1905, ο ισπανικός Εμφύλιος, ακόμα και ο Μάης του ’68) είτε πάλι σαν «πολιτικό μνημόσυνο», εν ονόματι πάντα μιας συλλογικότητας, μπροστά σε μια παροντική συντριβή που φαντάζει οριστική (όπως μετά το 1989). Η μελαγχολία αυτή, με άλλα λόγια, τέμνει εγκάρσια τον άξονα αισιοδοξίας-απαισιοδοξίας, εμφανίζεται και στους δύο πόλους του, σαν υπόγεια συνέχεια, «κρυφή παράδοση» –σύμφωνα με τον υπότιτλο του βιβλίου– που δεν επιτρέπει στον ορίζοντα του μέλλοντος να την υπερκαθορίζει.

Στη συναρπαστική περιήγησή του στο σύμπαν των «αριστερών μελαγχολικών», παραγωγών ιδεών αλλά και εικόνων (στο βιβλίο ξεχωρίζει για την πρωτοτυπία και τη ζωντάνια του το κεφάλαιο για τον «κινηματογράφο των νικημένων επαναστάσεων»), ο Τραβέρσο επαναφέρει στο προσκήνιο μια εμμονή του που τη χρησιμοποιεί σταθερά σαν αναλυτικό πρίσμα και στις μελέτες του για το εχθρικό στρατόπεδο, των κυρίαρχων (κατ' εξοχήν στις Ρίζες της ναζιστικής βίας, 2013): την αποικιοκρατία και τους αντιαποικιοκρατικούς αγώνες ως το τεράστιο και ακόμα μάλλον αφανές πειραματικό εργαστήρι της καπιταλιστικής νεωτερικότητας τόσο για τους νικητές όσο και για τους νικημένους της τελευταίας.

Και αν οι νικητές διδάχθηκαν πολλά από την εμπειρία της αποικιοκρατίας τους (όπως έχει δείξει λαμπρά ο Τραβέρσο για τον ναζισμό), στο επίπεδο της τεχνογνωσίας του ολέθρου αλλά και της αποτελεσματικής ιδεολογικής κατασκευής του φαντάσματος ενός απόλυτου, αποβολιμαίου «άλλου», οι νικημένοι δεν είχαν την ίδια τύχη, πιθανώς ούτε την ίδια ικανότητα: στην Αριστερή μελαγχολία, το χαμένο ραντεβού ανάμεσα στον απελπιστικά ευρωκεντρικό «δυτικό μαρξισμό» και την αντιαποικιοκρατική σκέψη προσωποποιείται στην αμήχανη και άκαρπη γνωριμία του Αντόρνο με τον Σ. Λ. Ρ. Τζέιμς, έναν «ανεκπλήρωτο διάλογο» που ορίζει αυτοαναφορικά το ιδιάζον αντικείμενο της μελαγχολίας (μια καίρια ήττα) στο πεδίο των ιδεών.

Στο ίδιο πεδίο, αλλά από την αντίστροφη σκοπιά, η υποκειμενική διάσταση της μελαγχολίας αναδεικνύεται αγωνιστικά μέσα από μια τρόπον τινά «εκπληρωμένη» συνάντηση: τη δημιουργική (παρ)ερμηνεία του Μπένγιαμιν από τον Ντανιέλ Μπενσαΐντ, τον Γάλλο τροτσκιστή διανοούμενο που τις τελευταίες τρεις δεκαετίες διερεύνησε εξονυχιστικά τις δυνατότητες διαφύλαξης της μνήμης των καταπιεσμένων (και στον οποίο ανήκει η φράση του τίτλου μας).

Μέσω της τεχνητής-έντεχνης «συγχρονίας» Μπένγιαμιν-Μπενσαΐντ –η οποία έχει και το αντικειμενικό, χρονολογικό της σύστοιχο: 1940 και 1990–, διατηρείται ζωντανός ένας «αδύναμος μεσσιανικός δείκτης», όπως θα το έθετε ο Μπένγιαμιν, μια έκκληση για τη συμφιλίωση μνήμης και Ιστορίας, όπως το ήθελε ο Μπενσαΐντ. Και ιδού πώς συνοψίζει ο Τραβέρσο αυτόν τον αντιφατικό, βαθιά μελαγχολικό δείκτη/αίτημα (σελ. 274): «Η ιστορία προσάπτει στη μνήμη τις “μαύρες τρύπες” της Πηνελόπης κι εκείνη εκφράζει όλη της την περιφρόνηση για τα ψυχρά αρχεία της Κλειούς. Στο τέλος, όμως, δεν μπορούν παρά να λυπούνται κι οι δύο, επειδή χώρισαν οι δρόμοι τους. Μια πολιτική θεμελιωμένη στη συμμαχία τους θα ήταν βαθιά διαφορετική από την πολιτική που έχουμε γνωρίσει».

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ