«Η διαδρομή στην ψυχική ασθένεια δεν είναι εύκολη»

photo_ergo1.jpg

Έργο της Μαρίας Μπιάζου | Έργο: Μαρία Μπιάζου

Η Μαρία Μπιάζου αφιέρωσε ένα έργο ζωγραφικής στη θλίψη. «Όχι απλώς τη στενοχώρια, αλλά τη βαθειά θλίψη που έχει να κάνει με απογοητεύσεις και ματαιώσεις» όπως λέει η ίδια. Με βάση τα στοιχεία της επιδημιολογικής έρευνας για την ψυχική υγεία στην Ελλάδα που πραγματοποιήθηκε από την Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (Skapinakis, Bellos, Koupidis, Grammatikopoulos, Theodorakis & Mavreas, 2013) την περίοδο 2009-2010, ένας περίπου στους έξι Έλληνες 18-70 (1.200.000) παρουσιάζει κλινικά σημαντική ψυχοπαθολογία και ένας (1) στους δώδεκα (12) σοβαρή ψυχοπαθολογία (600.000).

Η Μαρία έχοντας βιώσει την ψυχική ασθένεια από τα 17 της, μιλά με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας για τα εμπόδια που νιώθει, ως γυναίκα, ως ψυχικά ασθενής και ως άνθρωπος. «Ξεκίνησε από την εφηβεία μου. Από 17 χρονών ήταν η πρώτη μου επαφή με μια κοινωνική λειτουργό, όταν ζούσαμε με τη μητέρα μου και ζήτησα να αρθεί η κηδεμονία της. Τότε μου είχε πάρει το πρώτο κοινωνικό ιστορικό μια κοινωνική λειτουργός. Έτσι ξεκίνησε. Με έναν πολύ μεγάλο θυμό προς τη μάνα μου και γενικότερα προς την οικογένειά μου. Ξεκίνησα με θεραπείες.

Μάλιστα κάποια στιγμή μου βγήκαν και πολλά αγχώδη και άλλα ψυχοσωματικά γνωρίσματα. Με αποτέλεσμα να έχω ένα μεγάλο άγχος, να μη μπορώ να καθίσω στο σπίτι, να έχω ιδρώτες, να αισθάνομαι ότι όταν μίλαγα, άκουγα τη φωνή μου από μακριά. Πέρασα μια περίοδο πολύ άσχημη και τότε με είχε αναλάβει μια ψυχολόγος. Τότε ήταν η αρχή των προβλημάτων. Μετά πέρασα από πολλά στάδια, πολλούς θεραπευτές, πολλές καταστάσεις». Η διαδρομή στην ψυχική ασθένεια δεν είναι εύκολη. Συνεχίζει η Μαρία και λέει πως «Για να μπορείς να επιβιώσεις, το σώμα γίνεται κάτι νεκρό. Το κλείνεις. Κλείνεσαι ψυχολογικά. Μπαίνεις σε survival mode. Επιβιώνεις αντί να θεραπεύεσαι

 Απέναντι στις δυσκολίες που αντιμετωπίζεις γίνεσαι όχι αόρατη αλλά προσπαθείς να αμβλύνεις και να στρογγυλέψεις τα κομμάτια σου για να μην ενοχλούν, να μη δημιουργούν εντάσεις. Σε αυτά παίζει ρόλο που είμαι γυναίκα. Αλλιώς σε αντιμετωπίζουν. Αν είσαι γυναίκα και έχεις και πρόβλημα ψυχικής υγείας. Πιο δύσκολα σε αποδέχονται και η θεραπεία σου γίνεται ακόμα δυσκολότερη. Αντιμετωπίζεις πολλά σεξιστικά και ρατσιστικά πρότυπα στη μάχη σου με τη νόσο αλλά και στο να ορίσεις τον εαυτό σου ως υγιή γυναίκα. Δίνεται μια μάχη μεταξύ του πώς σε θέλουν οι άλλοι ως υγιές άτομο και πώς θέλεις εσύ τον εαυτό σου».

Με αφορμή τη σημερινή ημέρα, μιλάμε ελεύθερα για την ψυχική υγεία. «Μιλάμε ελεύθερα» με βάση τη Μαρία σημαίνει «Μιλάμε και λέμε όλα τα πράγματα που θα μπορούσαν και να ενοχλήσουν κάποιους. Έχω δικαίωμα να είμαι ο εαυτός μου και να εκφράζομαι χωρίς το φόβο της τιμωρίας». Στην έρευνα για την υποκειμενική εκτίμηση της ανάγκης, που συντονίσαμε πρόσφατα στην ΕΠΑΨΥ σε συνεργασία με την Πενταγιώτισσα Στεφανάτου, ψυχολόγο στην Α΄ Ψυχιατρική Κλινική, Αιγινήτειο Νοσοκομείο, Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ, βρέθηκε πως οι σημαντικότερες ανάγκες που δεν καλύπτονται στην ψυχική ασθένεια από την πλευρά του ατόμου που τη βιώνει, συχνά δεν αφορούν ούτε στη στέγαση, ούτε στα ψυχιατρικά συμπτώματα. Αφορούν ωστόσο αυτό που ονομάζουμε «κοινωνικές ανάγκες» και «ψυχολογική δυσφορία».

Παραμένοντας ακάλυπτες αυτές οι ανάγκες, λειτουργούν επιβαρυντικά στα άτομα με σοβαρή ψυχική διαταραχή ακόμα και στην εκδήλωση αυτοκτονικότητας (Andrade et al., 2016). Λέει η Μαρία σχετικά «Όλα αυτά που κρατάνε δυνατούς και δραστήριους τους ανθρώπους έξω, σε εμάς σιγά σιγά αρχίζουν και μειώνονται. Αν έχεις μείνει πολλά χρόνια ανενεργός τότε χάνεις την επαφή. Δουλειά; Τι δουλειά να βρεις που όλοι έχουν προχωρήσει από τότε που αρρώστησες; Φεύγει αυτό. Οικογένεια. Τι οικογένεια μπορείς να κάνεις με τον τρόπο που συχνά σε αντιμετωπίζουν; Φεύγει κι αυτό. Να κάνω παιδί; Τι παιδί, πώς θα το κάνεις, πώς θα το συντηρήσεις;».

Θεραπεία λοιπόν δε σημαίνει απλά την αντιμετώπιση των ψυχιατρικών συμπτωμάτων αλλά με τα λόγια της Μαρίας «Το να γίνεις ο εαυτός σου. Να μπορείς να σταθείς έξω στην κοινωνία. Να είσαι του σαλονιού και του λιμανιού. Να έχεις μια βάση για να μπορείς να ελιχτείς μετά. Να έχεις μια σταθερή φωλιά για να μπορείς να πετάξεις. Πολλές μονάδες ψυχικής υγείας έχουν τον κίνδυνο να ιδρυματοποιηθούν. Αντί να σε ξεβολέψουν και να σε κάνουν να δεις τις δυσκολίες που έχεις και να σε βοηθήσουν να τις ξεπεράσεις για να σταθείς στη ζωή». Εκεί αναφερόμαστε και στο δημόσιο σύστημα ψυχικής υγείας.

Ένα σύστημα που διαρκώς βάλλεται και δεν αποτελεί προτεραιότητα για τη δημόσια υγεία. Τη στιγμή μάλιστα που θα έπρεπε εκεί να δοθεί το βάρος δεδομένων των κοινωνικοοικονομικών συνθηκών που λειτουργούν ως επιβαρυντικοί παράγοντες στην εκδήλωση των ψυχικών διαταραχών. Ο στόχος θα ήταν να αναπτυχθούν υποστηρικτικά δίκτυα για την ψυχική υγεία, να γίνουν δράσεις πρόληψης στην κοινότητα, να φτάσει να μειωθεί το «θεραπευτικό χάσμα» της τάξεως του 75% που αναφέρει η προαναφερθείσα επιδημιολογική έρευνα για την ψυχική υγεία στην Ελλάδα, δηλαδή 3 στους 4 με τουλάχιστον μία κοινή ψυχική διαταραχή δε λαμβάνει κάποια θεραπεία για την ψυχολογική του κατάσταση.

Οι κοινοτικές δομές ψυχικής υγείας στην Ελλάδα που αν και συγκεντρώνονται στα μεγάλα αστικά κέντρα, έχουν μια μακρόχρονη πλέον ιστορία στην διαρκώς εν εξελίξει Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση. Ωστόσο η Μαρία αναφέρει την ανάγκη για σύστημα αξιολόγησης στις δομές. «Υπάρχουν δομές πιο φιλελεύθερες και άλλες πιο αυταρχικές. Δεν υπάρχουν κριτήρια ποιότητας που να έχουν μπει και από τους ίδιους τους ασθενείς. Να υπάρχει κάποιος να σου πει εσένα «Το Κέντρο Ημέρας σας για να τα πηγαίνει καλά, θέλω να έχω γνωρίσει και έναν άνθρωπο μέσα σε 3 μήνες και να βγω για καφέ».

Εάν βλέπεις τόσους ανθρώπους να μην αλληλοσχετίζονται σε τόσο μεγάλο διάστημα πρέπει να αρχίσει να σε προβληματίζει. Λες «τι γίνεται;» «κανένας δε βρήκε κανένα φίλο;» «δεν ταιριάζει κανένας με κανένα;». Η αλήθεια είναι ότι δε μπορείς να «δεις» αυτό για το οποίο δεν υπάρχουν υπηρεσίες. Δε μπορείς να μετρήσεις πόσους φίλους βρήκε, ούτε εάν εκφράζει τη σεξουαλικότητά του με τον τρόπο που επιθυμεί, γιατί δεν υπάρχουν υπηρεσίες να το στηρίξουν, το προσωπικό στις Μονάδες Ψυχικής Υγείας έχει ανάγκη διαρκούς εκπαίδευσης να μπορεί να παρέχει κατάλληλες υπηρεσίες και ουσιαστική διασύνδεση με την κοινότητα με το «έξω» που αναφέρει η Μαρία.

Οι έρευνες που γίνονται, σε ποιοτικό επίπεδο αναδεικνύουν την ουσία των θεραπευτικών σχέσεων. Τι είναι αυτό που κάνει τις σχέσεις να έχουν θεραπευτική επίδραση. Οι Larry Davidson και Ottar Ness μιλούν για αυτές τις μικρές λεπτομέρειες, τη «μικρο-επιθετικότητα» που ο καθένας μας μπορεί να εκφράσει στην καθημερινότητά του. Δε χρειάζεται να κακοποιήσουμε λεκτικά τον άλλο για να νιώσει το στίγμα εξ αιτίας του προβλήματος ψυχικής υγείας. Φτάνει ο τρόπος που θα τον κοιτάξουμε, το αν θα τον χαιρετήσουμε μπαίνοντας στη στεγαστική δομή που μένει, το πόσο συχνά θα κοιτάμε το ρολόι με ανυπομονησία να φύγουμε κ.λπ.

Η Μαρία τα συνοψίζει πολύ καλά στο παρακάτω «Εγώ με τη μάνα μου ποτέ δε ρώταγε η μία την άλλη πώς πάει η ημέρα της. Πώς πέρασε η μέρα της. Θυμάμαι είχα πάει στο κέντρο κοινωνικοποίησης και ήταν παιδιά με διαφορετικές ανάγκες εκεί πέρα. Άτομα με ψυχώσεις, άτομα με νοητική υστέρηση, άτομα πιο λειτουργικά, άτομα λιγότερο λειτουργικά, ήταν ένα μιξ. Και θυμάμαι ότι ήταν ένας κύριος, ο οποίος είχε και νοητική υστέρηση. Επειδή είχε δει ότι τη μία μέρα ήμουν στενοχωρημένη πάρα πολύ την επόμενη μέρα θυμάμαι χαρακτηριστικά με ρώτησε «εάν η ημέρα μου έγινε καλύτερη».

Και αυτό δεν το είχα ξαναζήσει. Κάποιος να με ρωτάει αν έφτιαξε η μέρα μου από την προηγούμενη. Και τώρα με συγκινεί. Το προηγούμενο ήταν ένα πρότυπο ζωής που βασιζόταν στην αδιαφορία και στο να χτυπιέμαι εγώ στον τοίχο γιατί η μάνα μου δε μ’ αγαπάει. Πάνω σε αυτό βάσιζα όλες τις αρνητικές αντιλήψεις του εαυτού μου. Δεν είχα να πάρω κάπου θετικά καθρεφτίσματα.» Συνεχίζει ακόμα λέγοντας πως «Είναι επιτακτική ανάγκη, ένα Κέντρο Ημέρας να λειτουργεί σα μοντέλο οικογένειας για να μπορεί το άτομο να ανακατασκευάσει την εικόνα του. Στη δική μου περίπτωση, λειτούργησε σαν αντίβαρο της απόρριψης που έζησα και ένα τοίχος προστασίας απέναντι στις κοινωνικές επιθέσεις που ταυτίζονταν ή διαιώνιζαν τα πρότυπα απόρριψης.

Ένας άνθρωπος με το βίωμα της ψυχικής ασθένειας χρειάζεται να δει ότι μπορεί να γίνει κάποιος άλλος ή κάτι άλλο περισσότερο από ένα αντικείμενο απορρίψεων. Είναι δηλαδή επιτακτική η ανάγκη για επεξεργασία νέων κοινωνικών δεδομένων για το άτομο. Αλλαγή εικόνας εαυτού». Αυτό το αναγκαίο «καθρέφτισμα» που αναφέρει η Μαρία, έχει νόημα να μας κάνει να σκεφτούμε στον τρόπο που έχουμε καθρεφτίσει τον Άλλο. Αυτόν που συχνά «φορτώνεται» με τις κοινωνικές ευθύνες, είτε είναι το άτομο με πρόβλημα ψυχικής υγείας, ο μετανάστης, ο πρόσφυγας, το άτομο με διαφορετικό σεξουαλικό προσανατολισμό, διαφορετική ταυτότητα φίλου. Το «ανοίκειο» που συγκεντρώνει την επιθετικότητα και τις ευθύνες μιας κοινωνίας που πάσχει. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας σας καλούμε να γνωρίσετε τις κοινοτικές δομές της περιοχής σας και να υποστηρίξετε στη δημιουργία δικτύων που θα υποστηρίζουν την ψυχική υγεία.

♦Η ΕΠΑΨΥ, MKO που ιδρύθηκε από τον Καθ. Στέλιο Στυλιανίδη το 1988, λειτουργεί με την εποπτεία της Δ/νσης Ψυχικής Υγείας του Υπουργείου Υγείας, 25 στεγαστικές μονάδες για άτομα με πρόβλημα ψυχικής υγείας, 2 Κέντρα Ημέρας στο Μαρούσι και την Αγία Παρασκευή και 2 Κινητές Μονάδες Ψυχικής Υγείας που λειτουργούν στις ΒΑ και Δ Κυκλάδες και παρέχουν δωρεάν υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Ακόμη, έχουν αναπτυχθεί κοινοτικά προγράμματα για την κατάθλιψη, την άνοια σε συνεργασία με την Εταιρεία Alzheimer Αθηνών, την επαγγελματική αποκατάσταση και την πρόληψη στην ψυχική υγεία. Στο πλαίσιο της Παγκόσμιας Ημέρας Ψυχικής Υγείας οργανώνονται δράσεις της ΕΠΑΨΥ στη Λιβαδειά, τη Λαμία, την Πεντέλη, την Αγία Παρασκευή ενώ παράλληλα από σήμερα ξεκινά έκθεση με έργα των εξυπηρετούμενων του Κέντρου Ημέρας ΕΠΑΨΥ Αγ. Παρασκευής με αφετηρία το «Καφενείο Φυσικό κι Επόμενο». Σας καλούμε να ενημερωθείτε για τις δράσεις μας μέσα από την ιστοσελίδα της ΕΠΑΨΥ (www.epapsy.gr) ή στο τηλέφωνο 2108056920.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ