Η αυστραλιανή ετερότητα

psychogeografia.jpg

Ριζοσπαστικές αναγνώσεις Dreamstime

Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις ● Εξουσιαστικές Ιδεολογίες

ΨΥΧΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Αν κάθε βιβλίο είναι μέρος μιας μεγάλης αυτοεξομολόγησης, αυτό το κείμενο του Τάκη Κατσαμπάνη είναι μια εκ βαθέων ενδοσκόπηση, όπως την επιβάλλει μέσα μας το γεγονός της μετανάστευσης, το υπαρξιακό συμβάν της μετοικεσίας. Το ενδιαφέρον με το βιβλίο βρίσκεται στο ότι ο Κατσαμπάνης δεν βλέπει την Αυστραλία σαν τουρίστας, σαν ένας περαστικός που περιηγούμενος για λίγους μήνες τού φαίνονται όλα άσχημα ή ωραία, απροσδόκητα ή κοινοτοπίες.

Πολλοί ταξιδεύουν για δύο εβδομάδες σε κάποια πόλη ή χώρα και αμέσως γράφουν τεράστιες αφηγηματικές ενότητες, σαν να κατανόησαν με ευθυγνωσία τον ρυθμό της ζωής της, την πολιτισμική της ανάσα ή τις συμπλεγματικές της φοβίες.

Τάκης Κατσαμπάνης

Walkabout

Προσδοκία ενός Ξεκινήματος

Εκδόσεις Εξάρχεια

Αθήνα 2017

σελ. 137

Ο Κατσαμπάνης βιώνει την Αυστραλία ως έναν οικειοποιήσιμο υπαρξιακό χώρο, έναν χώρο στον οποίο επιθυμεί να ενταχθεί και να ζήσει, στο ξεκίνημα τουλάχιστον. Ψυχής ακόνη έρως, όπως έλεγε και ο αρχαίος ποιητής. Πήγε στην Αυστραλία από αγάπη και μόνο. Για τούτο το αφήγημά του για την Αυστραλία είναι ένας γλυκύπικρος πλατωνικός διάλογος αυτοπαρουσίασης και αυτοπροσδιορισμού, το απόσπασμα της μεγάλης εξομολόγησης που όλοι θέλουμε να προσφέρουμε στους άλλους όταν οι αντιστάσεις μας είναι κατεβασμένες και ο νους μας μπορεί να αναπνεύσει κανονικά χωρίς αμηχανία ή πανικό.

Αυτό που εντυπωσιάζει στο βιβλίο είναι αυτό που θα ονόμαζα αφηγηματική ευφορία. Δομημένο γύρω από μικρά κεφάλαια με βραχύλογες και επιγραμματικές περιγραφές, με ενδιάμεση παρεμβολή ποιητικών στοχασμών, που ανασυγκροτούν για τον αναγνώστη τα συγκείμενα και τα παρακείμενα των περιστάσεων, η αφήγηση εστιάζεται σε σύντομες και αποκαλυπτικές βινιέτες που εξερευνούν τη συγκινησιακή απήχηση αυτών των καταστάσεων, τις λεπτές και ανεπαίσθητες διακυμάνσεις συναισθημάτων που κατέχουν τον αφηγητή στις επαφές του με την αυστραλιανή ετερότητα.

Αυτή η μοναδική εναλλαγή αντικειμενικών περιγραφών, διαλόγων και προσωπικών στοχασμών δημιουργεί την υβριδική αφηγηματική ενότητα, που συναρπάζει και ταυτόχρονα εμπνέει τον αναγνώστη. Είναι φανερό ότι το κείμενο που διαβάζουμε είναι βασισμένο σε μια σειρά από ασυμμετρίες, ανάμεσα στο προσδοκώμενο και το απρόβλεπτο, ανάμεσα στην ανάγκη να ανήκει και στην αδυναμία να το αποδεχτεί.

«Τίποτα δεν είναι απόλυτα συνεπές με τον εαυτό του», έτσι αρχίζει αφήγηση υπό τον τίτλο «Μόνο πήγαινε». Και ταυτόχρονα μια νέα χρονικότητα: «Καθώς διασχίζαμε τις τοπικές ώρες μετρούσα μέσα μου πόσες φορές άλλαξε ο χρόνος (σελ. 10). Αυτό που ανακαλύπτει ο Κατσαμπάνης στην Αυστραλία είναι ότι ο κάθε τόπος έχει μια δική του αίσθηση του χρόνου, που ανοίγει τον ασκό του Αιόλου και όλη η ύπαρξη μοιάζει να πετάει αστήρικτη σαν πούπουλο στον αέρα. Παλιά το λέγαμε ξεριζωμό, ο Κατσαμπάνης το προσλαμβάνει σαν έναν ρυθμό, στον οποίο ο ίδιος αποτελεί την παραφωνία. Η χρονικότητα της Αυστραλίας είναι ευρύχωρη και συνεχώς διανοίγεται κάτω από μια διαρκή ηλιόλουστη διαφάνεια, που δεν αφήνει σκιές και δεν δημιουργεί φαντάσματα, πέρα από εκείνα που ο καθένας μας κουβανεί μέσα στην ψυχή του.

Με τους σέρφερ ο Κατσαμπάνης εκτίθεται στην «αξιοπρέπεια του κινδύνου» γιατί μόνο πάνω στη θάλασσα οι Αυστραλοί αποκτούν υπαρξιακό βάθος. Ηλθαν από τη θάλασσα καταδιωγμένοι και καταδικασμένοι στο πρώτο γκουλάγκ της σύγχρονης ιστορίας, κατά τον Ρόμπερτ Χιουζ. Εκτοτε προσπαθούν να βρουν ή να επιβάλουν μια ισορροπία ανάμεσα σε αυτό το παρελθόν και σε ένα παρόν, στα οποία η συνειδητοποίηση του τι συνέβη με τον αποικισμό δημιουργεί βαθύτατα και προφανώς ανεπούλωτα τραύματα. Οι αυτόχθονες δεν ξεχνούν αλλά και οι άποικοι δεν ξεχνούν, ενώ οι νεότεροι μετανάστες κάνουν σαν να μη συνέβη τίποτε. Ο Κατσαμπάνης παρακολουθεί με ευαισθησία και υποψία αυτές τις κρυμμένες ψυχοδυναμικές ορμές στις επαφές του με κάθε λογής άτομα, μορφωμένα και αμόρφωτα, ανθρώπους του περιθωρίου ή επιτυχημένους αστούς.

Σε αυτήν την ατμόσφαιρα της αυξανόμενης έντασης συναντάει τους παράδοξους Ελληνες που μας περιγράφει. Το βιβλίο του περισσότερο από κάθε άλλο αποτυπώνει συζητήσεις, φράσεις, χειρονομίες από τους ανθρώπους που συναντάει εκεί με αγάπη και φιλαλήθεια, όπως είχε γράψει παλιά ο Πρεβελάκης.

Από εδώ και πέρα η αφήγηση εστιάζεται γύρω από τους πιο ενδιαφέροντες πυρήνες του βιβλίου, αυτό που θα ήθελα να αποκαλέσω «ωραίες αμφιθυμίες». Η συναναστροφή του με τους συνέλληνες πλέκεται γύρω από συζητήσεις και επαφές που του αφήνουν μια στυφή γεύση στο στόμα ή μια πίκρα στη θύμηση. Δεν υπάρχει λόγος εδώ να απολογηθεί κάποιος, ή ακόμα και να επιχειρήσει να εξηγήσει, για ό,τι έγινε και κυρίως για ό,τι δεν έγινε.

Οι συγκινήσεις από μόνες τους παίρνουν τη μορφή τους, την καλλιτεχνική και την ψυχολογική, και αυτό έχει σημασία. Πολλές φορές αυτό που φαίνεται ως απομάκρυνση είναι απορία και αδυναμία επικοινωνίας, ή απλή συγκυρία. Αλλες φορές αυτό που περιγράφεται ως προκλητική δήλωση είναι μια επώδυνη συνειδητοποίηση. Αλλά η αφήγηση δεν βραδυπορεί σε τέτοιες λεπτομέρειες. Συναντά παράδοξες σκιώδεις φυσιογνωμίες σαν τον Λημνιό και το σκοτεινό μαγαζί του, απαράλλαχτο από τη δεκαετία του '50, πρόσωπα οικεία όπως τον Ρούμπεν και τη φιλοπερίεργη αισιοδοξία του, ή ξαφνικά μέσα από την ανωνυμία του πλήθους έναν ψαρά από την Ικαρία.

Στους αυτόχθονους το Walkabout δεν είναι απλώς ένας περίπατος στα ενδότερα της χώρας, στην Ενδοχώρα με τα μονοπάτια των τραγουδιών που δημιούργησαν το τοπίο. Στην ομώνυμη ταινία του Nicholas Roeg από το 1971 το τέλος έρχεται με συντριβή και καταστροφή γιατί το βάδισμα προς την άγνωστη ενδοχώρα είναι μια τελετή ενηλικίωσης, ένα ταξίδι προς την Ιθάκη, που ο ταξιδευτής περνάει από «εμπορεία φοινικικά» για να «μάθει και να μάθει από τους σπουδαγμένους». Γνωρίζει ωστόσο ότι πρέπει να φύγει σύντομα και από εκεί να επιχειρήσει το πιο επώδυνο κομμάτι του ταξιδιού, τον νόστο.

Αυτό το τελετουργικό πέρασμα σε μια νέα ζωή πίσω στην Ελλάδα, που τώρα χρωματίζεται από τη βαριά εμπειρία ενός αισθήματος δοκιμασίας και ίσως πειρασμού. Για έναν άνθρωπο που άφησε πίσω τον θεό, διαβάζουμε μια βαθιά θρησκευτική εμπειρία μεταμόρφωσης μέσα από το καθημερινό και το τετριμμένο. Αλλά οι οριακές στιγμές της αφήγησης δεν είναι λίγες. Το κεφάλαιο για τον Αλκη, μια συγκλονιστική ιστορία για μια χαμένη ψυχή της διασποράς, δείχνει αυτό το υπόστρωμα της μεγάλης αγωνίας μπροστά στον κίνδυνο αυτής της περιπέτειας.

Ο Κατσαμπάνης επέστρεψε στην Ελλάδα, αλλά δεν ξέρουμε τι βρήκε εκεί. Στον «Γυρισμό του Ξενητεμένου» του Γ. Σεφέρη ο ποιητής μιλάει για χαμηλούς ανθρώπους και άρματα δρεπανηφόρα. Η Αυστραλία έδωσε ό,τι μπορούσε να δώσει και αυτό είναι αρκετό. Το βιβλίο του είναι μια πολυεστιακή συμβολή στην ψυχογεωγραφία του τοπίου του Σίδνεϊ και των συναισθημάτων που δημιούργησαν την ιστορία της. Μεταμορφώνει το τοπίο σε ένα μυθολογικό σύμπαν όπου το ατομικό γίνεται μια δραματουργική στιγμή όπου ο εαυτός αγγίζει τα όριά του και επιστρέφει με νοσταλγία στο κέντρο του. Και, ωστόσο, με την παλιννόστηση έρχεται και η συνειδητοποίηση: «όλα αυτά τα χρόνια εδώ συντελέστηκε μια μεταστοιχείωση, μεταμόρφωση, μια επώδυνη αποκόλληση από την καταγωγική ομάδα στην οποία αδιαφοροποίητα ανήκα» (σελ. 137).

Αυτό το βιβλίο πρέπει να διαβαστεί γιατί μας υποτυπώνει τη μεταιχμιακότητα της ελληνικής ευαισθησίας, εκεί που παραμένει ο εαυτός της χωρίς γραφικότητες, και εκεί που γίνεται ο εαυτός της χωρίς εξωραϊσμούς. Η καρδιά μου ξεγυμνωμένη, γιατί μόνο έτσι εκφράζεται η αγάπη. Cor ad cor loquitur: η πολύσημη μαρτυρία μιας ψυχής όταν αναγνωρίζει την ετερότητα μέσα στην ίδια της την ύπαρξη.

*Καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας