Η ανθρώπινη τελείωση στο έργο του Χρήστου Παλαμήδη

i_pyli.jpeg

Η πύλη Ή, Αλλιώς, η Έξοδος προς το Φως | Η πύλη / Του Χρήστου Παλαμήδη

Τη λέξη «σπίτι» την έγραφα πάντα με κεφαλαίο. Στα μαθητικά μου χρόνια, όσο με διόρθωναν, άλλο τόσο επέμενα στο «λάθος». Βαθιά εσωτερική βεβαιότητα υπαγόρευε την τελετουργική σχεδόν επανάληψη του κεφαλαίου «Σ». 

Η επαφή μου με το πολύπτυχο έργο του Χρήστου Παλαμήδη έμελλε να ξεκινήσει από τη δουλειά του: «Το Σπίτι του Ταρκόφσκι» και να πάλλει ξανά εκείνες τις ψυχοχορδές που δονούσαν την πεισμοσύνη μου. 

Οι συνειρμοί ξεχύθηκαν χείμαρρος. Άρπαξα ό,τι χαρτί βρέθηκε μπροστά μου, τους κατέγραψα και τους μεταφέρω τώρα εδώ.  

Το βίντεο προλογίζουν τα λόγια του ίδιου του Αντρέι: «Σε λίγο γίνομαι 42 χρονών και δεν κατάφερα έως τώρα ούτε ένα σπίτι δικό μου ν’ αποκτήσω», ενώ η αποκατάσταση, το Σπίτι που δημιουργεί ο Χρήστος Παλαμήδης για να πάψει η εκκρεμότητα και να ιαθεί η πληγή, συμπεριλαμβάνει το ποίημα του πατέρα, Αρσένι Ταρκόσφσκι.  

Τα τελευταία έγχρωμα πλάνα από το ανυπέρβλητο ρέκβιεμ του Ταρκόφσκι «Η Θυσία» συγχωνεύονται, λες νοερά, όσο παρακολουθώ, με τα ασπρόμαυρα πλάνα του Παλαμήδη. Ο Ταρκόφσκι –που ως Αντρέι Ρουμπλιώφ πορεύεται προς το Σπίτι και ως Στάλκερ οδηγεί προς τα Εκεί– ως Αλεξάντερ, τώρα, στη «Θυσία» βάζει φωτιά και καίει το Σπίτι του.

Μέσω αυτής της παραβατικής πράξης που οδηγεί στον εγκλεισμό του στο ψυχιατρείο, ο Αλεξάντερ, αφού καταφέρνει να ξεφύγει από τα χέρια των αρχών –ίσα-ίσα, τόσο ακριβώς όσο του χρειάζεται για να προλάβει να γονατίσει, μες στην παραφορά, σαλός τώρα, μπροστά στη μάγισσα που υποδαύλισε τη Θυσία– καίγεται, αυτοκαταργείται, προσφέρεται, καταθέτει εαυτόν στη Μεγάλη Φωτιά.

Το Ιερό Πυρ είναι ο βωμός όπου γίνονται παρανάλωμα όσοι καλούνται να το αναζωπυρώνουν προκειμένου η ανθρωπότητα να φωτίζεται, να σπάει τους φαύλους κύκλους της, ήτοι το αυτοξόδεμα και την αυτοκαταστροφή της. 

Lament | Φωτογραφία του Χρήστου Παλαμήδη

Όλα αυτά ενόψει ενός επικείμενου Τρίτου Παγκόσμιου Πολέμου. Προς αποφόρτιση του Κακού, κατευνασμό της Πρώτης Αρχής, χρησιμοποιήθηκε άλλωστε, από καταβολής κόσμου η θυσία.   

Ο Όττο ο ταχυδρόμος, μάντης θαρρείς και ψυχοπομπός, έχει προαναγγείλει, με βιβλική βαρύτητα, την καταστροφή και την κάθαρση που έπονται. Όταν η προφητεία επαληθεύεται, η αυλαία πέφτει μ’ ένα: «Γιατί πατέρα;» του μικρού γιου τού Αλεξάντερ. 

Ποιο είναι όμως το Σπίτι; Συνεκδοχικά, ποιος είναι ο φροντιστής και Πατέρας; 

Όσο και αν οι έννοιες τούτες δανείζονται εικόνες από παιδικά βιώματα και μνήμες ή είναι μπολιασμένες από την ανάγκη του ανθρώπου να εξασφαλίσει τη δική του στέγη προκειμένου να νιώθει ασφαλής, δεν παύουν να είναι φορτισμένες με μια ενυπάρχουσα αρχετυπική δυναμική που παρεισφρέει στις ανθρώπινες ατομικές ιστορίες συνιστώντας κοινό παρονομαστή τους. 

Ορμώμενη από γεγονότα και υπερβαίνουσα αυτά, η δυναμική τούτη, που αναδύεται από βαθύτερα ψυχοστρώματα και ανάγεται σε βιωματική, μεταμορφωτική εμπειρία, υφαίνει τη βαθιά θρησκευτικότητα τόσο του Ταρκόφσκι όσο και του Παλαμήδη.         

Το Σπίτι είναι η αφετηρία και ο προορισμός, το βαθύτερο κέντρο μας, το Άδυτο που μέσα του ιερουργείται η ανάνηψη από τη νοσταλγία. Είναι η πιο βαθιά ανθρώπινη πληγή μα είναι, συνάμα, η αποκατάστασή της. Είναι η συνειδητή επιστροφή στην Πηγή, στο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση, το κόπασμα μέσα εκεί, η βαθιανασαιμιά και η νηνεμία.  

Στον γήινο χρόνο, το Σπίτι γίνεται νύξη, μέσω εκείνης της παράξενης οικειότητας (της πολύ συγκεκριμένης αυτής λέξης) που αισθανόμαστε κάποιες φορές με ανθρώπους, τόπους ή καταστάσεις και που δύσκολα μπορούμε να εξηγήσουμε. Όμως χαμογελάμε από τα σπλάγχνα. Ως διά μαγείας, παύουν οι εσωτερικές συγκρούσεις, έμπλεοι καθώς βρισκόμαστε μέσα στο αμνιακό υγρό της Πρώτης Αρχής από την οποία εκπορευόμαστε.

Το Σπίτι γίνεται το «Κάλεσμα» για το οποίο κάνει λόγο ο Γιουνγκ, η κομβική εκείνη στιγμή-εφαλτήριο της πιο μεγάλης ανθρώπινης περιπέτειας, της επιστροφής στο Είναι. Τότε που, άξαφνα όλα –μαζί και ο ίδιος σου ο εαυτός– γίνονται ασφυχτικά στενόχωρα, η ψυχή σφίγγεται, δεν ξέρει τι είναι μπροστά μα δεν μπορεί να κάνει πίσω προς τα γνώριμα που γίνονται τώρα άγνωρα και ανοίκειά της. Μέσω του τέλους των στεγανών, το Σπίτι τώρα την τραβά στα ενδότερα, όλο και βαθύτερα, ώσπου ν’ αναδυθεί ο ίδιος ο μυχός της.    

Διόλου δεν εξωράισαν τούτο το νυχτερινό ταξίδι με τη χαμένη πυξίδα στα πυκνά σκοτάδια, από όπου δεν υπάρχει εγγύηση ότι θα βγεις ζωντανός, οι μυθολογίες. Διόλου τυχαία δεν αποκάλεσαν αυτόν που καταφέρνει τελικά την έξοδο στο Φως, ήρωα. Είναι εκείνος που άντεξε τα ίδια του τα σκοτεινά περιεχόμενα και μετέπλασε το έρεβος, ο αναβαπτισμένος.

Σ’ αυτή την Έξοδο στο Φως δείχνουν όλα τα έργα του Χρήστου Παλαμήδη. Καταπώς ο ίδιος λέει, το μεγάλο του στοίχημα είναι στο εξής, όσο αυτό δύναται να γίνει, η δημιουργία του να ξεκινά από τη φωτεινή έξοδο, απαλλαγμένη από βαριά στοιχεία, ως ανόθευτη κάθαρσης πράξη.

Με την ολοκλήρωση των γυρισμάτων της Θυσίας, ο Ταρκόφκι πεθαίνει. Όπως ο ίδιος είχε πει: «Καθένας μας πρέπει να αποκτήσει την προσωπική του εμπειρία, και όταν την αποκτήσει πεθαίνει». Κι αφού ο Θεός χρειάζεται τον άνθρωπο, να είναι άραγε εκείνη η στιγμή της ανθρώπινης τελείωσης η πιο βαθιά Του ανάγκη; 

Θα χει ζεστό νερό να πλυθείς
τη μέρα εκείνη που θα γυρίσεις στο Σπίτι
Θα είναι όλα ανέγγιχτα
Μέσα σε λάμψη βαθιά
η βαθιά φθορά σου θα σβήσει

(Αργυρώ Πατσού, απόσπασμα από το ποίημα «Βασιλεία»)

Οι «Ήσυχοι Τόποι», όπως τους αποκαλείς, είναι το ζητούμενο του έργου σου. Άλλες φορές ο κοινωνός μεταφέρεται απευθείας εκεί ενώ άλλες αναδύονται ως το λυτρωτικό τέλος μιας  βασανιστικής πορείας την οποία καταγράφεις βήμα-βήμα. 

Οι απαρχές αυτής της αναζήτησης πηγάζουν από τα πρώτα παιδικά μου χρόνια. Αναζητούσα ησυχία στο πατρικό μου, στην πόλη, στην εξοχή, παντού. Αισθανόμουν πολλές φορές ένα χάδι στην ψυχή που με γέμιζε χαρά και ήταν ακλόνητη απόδειξη πως υπάρχει Θεός και μ’ αγαπάει.

Γύρευα και γυρεύω συνεχώς αυτό το χάδι. Σαν το γατί που τρίβεται στον κύριό του για να το χαϊδέψει. Άλλες φορές το παίρνω, άλλες όχι. Εκεί, σ’ αυτό το όχι, όταν η ψυχή μου είναι ανήσυχη, πιάνω χαρτί και μολύβι ή ό,τι άλλο μέσο βρω και αρχίζω το σκάψιμο. 

Σκάψιμο για φως, για το χάδι που ανέφερα προηγουμένως. Αναζήτηση του οικείου, της ζεστασιάς, του Σπιτιού, μια προσευχή μέσα από τη δημιουργία.    

• Ο χρόνος, είτε κινηματογραφικά είτε μέσω συμβόλων (ρολόγια), επανέρχεται στα έργα σου. Αφήνοντας γεύση αιωνιότητας, ο εσωτερικός χρόνος –που ουσιαστικά σημαίνει κατάργηση του χρόνου– είναι ένα από τα κλειδιά για τον άχρονο Ήσυχο Τόπο. 

Θα ήθελα να απουσιάζει από τα έργα μου ο χρόνος. Είναι ένα ζητούμενο μέσα στην Ιστορία της Τέχνης. Δεν ξέρω αν το καταφέρνω. Το θέλω, αλλά είναι τόσο δύσκολο! Το θέλω από προσωπική ανάγκη. 

Μερικές φορές το φως πέφτει με τέτοιο τρόπο πάνω στα πράγματα που η ύλη χάνει τη γήινή της υπόσταση και πνευματοποιείται. Άλλες, η σύνθεση φέρει μια τέλεια ισορροπία και αρμονία και άλλες, μια στάση, ένα βλέμμα σ’ ένα πορτραίτο σε μεταφέρουν σ’ άλλο χωροχρόνο. Με την αγάπη και την αγκαλιά το ίδιο: χάνεις την αίσθηση του χρόνου.

Fade away | Φωτογραφία του Χρήστου Παλαμήδη

• Μήπως η αναζήτηση της αγάπης είναι τελικά το μεγάλο ζητούμενο στην Τέχνη;  

Το έργο σου «Το Σπήλαιο» λειτούργησε ως σημείο αναφοράς σου. Στην κουβέντα μας μού είπες πως πολλοί δέκτες συνέδεσαν τη σπηλιά με τη μήτρα, άλλοι με το ασυνείδητο. Ήταν η συμβολοποίηση πρόθεσή σου; 

Θα μπορούσα να γράψω δοκίμιο για τις ερμηνείες που δόθηκαν. Τι πλούσιο υλικό! Τόσες ερμηνείες όσοι και οι άνθρωποι. Ανεκτίμητος θησαυρός για μένα. Γιατί, όντως, εγώ δεν είχα συνειδητοποιήσει τι ήταν ακριβώς αυτό που ήθελα να πω. Το ίδιο και ο φίλος και συνδημιουργός Όμηρος Κοσμίδης. Πράξαμε σαν τα παιδιά που λένε: «Θες να κάνουμε τώρα μια σπηλιά;» Και την κάναμε. Αυθόρμητα και από εσωτερική ανάγκη. 

Οι ερμηνείες ήρθαν μετά. Οι επισκέπτες μάς άνοιξαν διάπλατα την ψυχή τους. Άλλος μιλούσε για μήτρα, άλλος για το Πλατωνικό Σπήλαιο, άλλος είδε δώρα να τον περιμένουν μέσα στη σπηλιά και άλλος φαράγγια και φύλακες αγγέλους. Τι όμορφο να βλέπεις το μεγαλείο της κάθε ανθρώπινης ψυχής! Τα όσα είδαν ήταν αυτά που είχαν μέσα τους και τα προέβαλαν στο έργο. 

Εκεί συνειδητοποίησα ότι είμαστε κυρίως οντότητες πνευματικές που διψούν για πνευματική τροφή. Δεν ζει μόνο με άρτο ο άνθρωπος, είχε πει ο Χριστός.    

 Πες μου δυο λόγια για την εμπειρία σου από την Open Art 

Η Open Art είναι μια εθελοντική ομάδα που αναλαμβάνει εικαστικές-ζωγραφικές παρεμβάσεις, κυρίως σε σχολεία. Η γνωριμία μου με την ομάδα έγινε φέτος. Χαίρομαι αυτή την εθελοντική προσφορά που μετατρέπει γκρίζους τοίχους σε οργανωμένους χρωματικούς κόσμους. 

Είμαστε καμιά σαρανταριά άτομα. Σ΄ ένα πρωινό έχουμε τελειώσει. Η δουλειά κατανέμεται, εργάζεσαι με παρέα, πράγμα ευχάριστο και ξεκούραστο. Όταν το έργο ολοκληρωθεί το χαίρονται όλοι: εκπαιδευτικοί, παιδιά, γονείς και φυσικά εμείς. Έχω την πεποίθηση ότι το μέλλον σ’ αυτή την κοινωνία είναι οι ανιδιοτελείς ομαδικές δράσεις.   

Figures of willing | Φωτογραφία του Χρήστου Παλαμήδη
 

• Υπηρετείς ως καθηγητής εικαστικών στο γυμνάσιο στο Ναύπλιο είκοσι χρόνια. Ποια η αίσθηση που έχεις αποκομίσει από τον εκπαιδευτικό χώρο;

Όλα αυτά τα χρόνια ασχολήθηκα ερασιτεχνικά με το θέατρο το οποίο το μετέφερα και στο χώρο της εκπαίδευσης ανεβάζοντας θεατρικές παραστάσεις με τα παιδιά. 

Έπαιξα ως ηθοποιός στο ενήλικο θέατρο αλλά κυρίως στην παραμυθένια παιδική σκηνή του Δήμου Ναυπλίου. Έκανα ρόλους καρτούν όπου το γλένταγα εγώ και τα παιδιά- θεατές. 

Αυτόν τον ενθουσιασμό για το παίξιμο τον μετέφερα στις θεατρικές μαθητικές ομάδες του σχολείου. Είχαμε και κάποιες σημαντικές διακρίσεις σε πανελλήνιους διαγωνισμούς, πράγμα που μας έδωσε δύναμη και ενθουσιασμό να συνεχίζουμε.

Η αίσθηση που έχω αποκομίσει από τον εκπαιδευτικό χώρο όλα αυτά τα χρόνια είναι ότι τα παιδιά έχουν ένα τρομερό δυναμικό ενέργειας-ταλέντων. Όταν αυτές οι δυνάμεις ενεργοποιηθούν γίνονται θαύματα.

 Art of silence. Πώς προέκυψε ο τίτλος;

Το θέμα της ονομασίας με απασχόλησε όταν θέλησα να επικοινωνήσω διαδικτυακά τη δουλειά μου. Υπό ποιον τίτλο θα ήθελα ο κόσμος να ταυτίσει εμένα και το έργο μου; Κατέληξα ότι το κοινό στοιχείο που ενοποιεί ό,τι κάνω –βίντεο, φωτογραφία, ζωγραφική– είναι η ησυχία. Ησυχία όμως κυοφορίας. Από κάτω υπάρχει ενέργεια. Δεν πρόκειται για παθητική ηρεμία.

Τον ίδιο τίτλο έδωσα και σε μια σειρά αυτοσχεδιασμών μου στο πιάνο που μετέδιδαν την ίδια αίσθηση. Βέβαια, η λέξη «ησυχία» από μόνη της δεν αποδίδει αυτό που κάνω. Η τέχνη μου είναι φορτισμένη με πολύ συναίσθημα και πληροφορία. Δεν είναι στατική. Χρησιμοποιώ ωστόσο τη λέξη ως σημείο αναφοράς.   

Facing the wind | Φωτογραφία του Χρήστου Παλαμήδη

• Το μαύρο χρώμα είναι κομβικό στη δουλειά σου;

Το μαύρο χρώμα στη δουλειά μου δεν είναι το μαύρο της απαισιοδοξίας, του αδιεξόδου. Άλλοτε το χρησιμοποιώ ως φόντο προκειμένου να λάμψει εντονότερα το Φως, άλλοτε για να δημιουργήσω την απαραίτητη ησυχαστική ατμόσφαιρα που θα φιλοξενήσει τις ιστορίες μου και άλλοτε το λειτουργώ ως το μαύρο του Θεάτρου από όπου τα πάντα μπορούν να εμφανιστούν, εξαφανιστούν, μεταμορφωθούν. 

Ό,τι με μάγευε πάντα στο θέατρο είναι η δύναμή του ν’ ανυψώνει το ταπεινό σε σύμβολο. Η απλή χειρονομία, ο απλός φωτισμός, το καθημερινό αντικείμενο αποκτούν άλλη δυναμική. Αγαπώ το θέατρο που μιλάει με το σώμα, το σωματικό θέατρο. Όπως αγαπώ τον χορό, την παντομίμα και το κουκλοθέατρο. Τελευταία φτιάχνω βίντεο που κάνουν διαδραστικό παιχνίδι με τον ηθοποιό-performer.       

• Την πρώτη φορά που μιλήσαμε στο τηλέφωνο και όντως χάσαμε την αίσθηση του χρόνου, και ενώ μιλούσαμε για τον Γκωγκέν και τον Τζιακομέτι μού είπες όλο ενθουσιασμό και αφοπλιστική παιδικότητα: «Αργυρώ μου, φεύγω! Πάω να δω τον Βαν Γκογκ!» Πες μου για τις επιρροές σου.

Μου αρέσουν οι αθεράπευτα ρομαντικοί άνθρωποι που παλεύουν να κάνουν τον κόσμο καλύτερο, πιο ευγενικό, πιο ευαίσθητο, πιο όμορφο, παρόλο που ο κόσμος είναι σκληρός και ανελέητος απέναντι τους. Μου αρέσουν οι τραγικοί ήρωες σε ταινίες όπως «Ο Νεκρός» του Τζάρμους, «Ο Δράκος» του Κούνδουρου, οι Ταρκοφσκικοί ήρωες.

Όλες αυτές οι φυσιογνωμίες αντιμετωπίζονται από την κοινωνία σαν εξωπραγματικά όντα, γιατί εκπέμπουν σε άλλες, πιο λεπτές συχνότητες που η κοινωνία αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό και καχυποψία. Οτιδήποτε ξεφεύγει από τον μέσο όρο μπαίνει στο περιθώριο και στοχοποιείται. 

Και τι μεγαλείο και γενναιότητα ψυχής όταν αυτοί οι άνθρωποι αρνούνται να συμβιβαστούν και αναλαμβάνουν το κόστος της επιλογής να είναι διαφορετικοί! Στις ιστορίες που αρέσκομαι ν’ αφηγούμαι θέλω να εμπεριέχω αυτές τις υπάρξεις που, μέσα στην όλη τους ταλαιπωρία, εκπέμπουν θεϊκό φως. 

***

Άβολο πολύ καλλιτέχνης να συνεντευξιάζει καλλιτέχνη. Έμφυτη η αντίσταση στις ερμηνείες και στις πολλές αναλύσεις που κατακρεουργούν το Μυστήριο, την πρωτοϋλη του. Πώς να το χειριστείς; Ίσως δίνοντας έως εκεί που το Μυστήριο μεγαλώνει, μη σκοτώνοντας τη μαγεία της οποίας συνέχεια αποτέλεσε η τέχνη. Μπροστά μου τώρα, χιλιετηρίδες πίσω, μάγοι ζωγραφίζουν ζώα στις σπηλιές. Μιμόδραμα και τελετή. Πρώτες αυγές της Τέχνης. Άστο να ζήσει. Έως εκεί… Και ο λόγος στο έργο.   

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ