«Η αίσθηση αδυναμίας ανοίγει την πόρτα στον λαϊκισμό»

zik

Αντρέας Ζικ Ο Αντρέας Ζικ είναι καθηγητής Κοινωνικής Ψυχολογίας

Ο Αντρέας Ζικ, ένας από τους κορυφαίους Γερμανούς κοινωνικούς επιστήμονες, επικεντρώνεται στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της σημερινής κοινωνίας που ενισχύουν τον ακροδεξιό λαϊκισμό και τον εξτρεμισμό, ενώ αναλύει και τον ρόλο της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης στα φαινόμενα της μετανάστευσης και της τρομοκρατίας.

• Τα βρετανικά ΜΜΕ περιγράφουν τον δολοφόνο τής Τζο Κοξ ως «μοναχικό», χωρίς να έχει ποτέ μια σταθερή δουλειά και ο οποίος μισούσε τις «πολυπολιτισμικές κοινωνίες» και το «επεκτατικό Ισλάμ». Τι μας λέει αυτό για τη σημερινή κατάσταση των κοινωνιών μας;

Είναι ένα τρομερό γεγονός. Ενα τέτοιο έγκλημα εντάσσεται σ’ ένα είδος βίας που διατρέχει ολόκληρη την Ευρώπη και υποδαυλίζεται από τον λαϊκισμό ενάντια στις ελίτ. Εχουμε ήδη πολλά περιστατικά δημόσιας βίας, όπως και φαινόμενα τρομοκρατίας ενάντια σε πολιτικούς. Βρισκόμαστε ενώπιον μιας διαδικασίας κλιμάκωσης της βίας και ριζοσπαστικοποίησης διαφόρων ανθρώπων εξαιτίας της οργής και του μίσους κατά των ελίτ. Τώρα αυτές οι εκδηλώσεις βρίσκουν μια βίαιη διέξοδο.

• Εχετε πει ότι σήμερα είναι πιο πιθανό από παλιότερα άνθρωποι με μια στενή, ακροδεξιά και εξτρεμιστική κοσμοθεωρία να καταφύγουν στη βία. Τι έχει αλλάξει στις μέρες μας;

Διεξάγουμε έρευνες επί δεκαπέντε χρόνια στη Γερμανία. Ηδη από το 2011 διαπιστώναμε ότι δεν είναι μόνο οι ακροδεξιοί εξτρεμιστές που νομιμοποιούν τη βία και καταφεύγουν σ’ αυτήν, αλλά και άνθρωποι που έχουν έναν ακροδεξιό λαϊκιστικό προσανατολισμό.

Η αποδοχή της βίας ενάντια σε άτομα και ξένους έχει αυξηθεί σημαντικά. Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης είδαμε μια αύξηση του μίσους και τώρα και της βίας. Και αυτό συμβαίνει διότι οι άνθρωποι πιστεύουν ότι διαπράττοντας εγκλήματα μπορούν να πετύχουν κάτι.

Τώρα, με τις συγκρούσεις για τους πόρους ή για τις ταυτότητες νομίζουν ότι μπορούν να πετύχουν τους στόχους τους εκφράζοντας ανοιχτά τις πολιτικές απόψεις τους.

Αυτό εκφράζει μια απογοήτευση και μια επιθετικότητα. Βλέπουμε ότι οι άνθρωποι που διαπράττουν τέτοια εγκλήματα κατά των πολιτικών υποστηρίζουν πάντα ότι έδρασαν υπακούοντας στις πεποιθήσεις τους, οι οποίες βέβαια ανταποκρίνονται σε συλλογικές απόψεις που έχουν για μια σημαντική περίοδο ριζοσπαστικοποιηθεί.

• Πολλοί σε Ευρώπη και ΗΠΑ αισθάνονται απολύτως αποξενωμένοι από τις δημοκρατικές διαδικασίες και κρατούν μια εχθρική και αντιπολιτική στάση απέναντί τους. Πόσο επικίνδυνο είναι αυτό;

Είναι πολύ επικίνδυνο όταν οι άνθρωποι νιώθουν αποξενωμένοι. Και έχουμε αρκετούς τέτοιους και ίσως είναι καλύτερα να λέμε ότι βρίσκονται σε μια κατάσταση ανομίας.

Στις έρευνές μας διαπιστώνουμε ότι το ένα τρίτο του πληθυσμού πιστεύει ότι η δημοκρατία δεν κυβερνάται σύμφωνα με αρχές, αλλά σύμφωνα με τα οικονομικά συμφέροντα. Κάτι που συμβαίνει και στην Ελλάδα. Βλέπετε στη χώρα σας ότι δεν κυριαρχεί πλέον η δημοκρατική αρχή.

Οι άνθρωποι προσπαθούν απλώς να επιβιώσουν με καθημερινή μάχη. Ετσι γίνονται «ανομικοί», χάνουν τον προσανατολισμό τους και την αντίληψη που έχουν για την κοινωνική συνοχή. Αισθάνονται μια αδυναμία, η οποία προέρχεται από την αποξένωση και την ανομία.

Αυτή η αίσθηση αδυναμίας ανοίγει την πόρτα στον λαϊκισμό. Το βασικότερο πρόβλημα σε όλη την Ευρώπη είναι ότι δεν έχουμε πλέον καθοδηγητικά ιδεώδη για τη δημοκρατία, τα οποία λειτουργούν συνεκτικά για τα διάφορα τμήματα της κοινωνίας και αποτελούν το έδαφος της κοινωνικής συνοχής.

• Βλέπουμε άνοδο του ακροδεξιού εξτρεμισμού.

Για τον ακροδεξιό λαϊκισμό και εξτρεμισμό καθοδηγητική ιδέα είναι ο εθνικιστικός σοβινισμός και η ισχυρή εθνική ταυτότητα. Αυτή η ταυτότητα αντιπαρατίθεται στους μετανάστες και στα άλλα έθνη. Το κρίσιμο πρόβλημα για τη δημοκρατία είναι ότι αυτή δεν ανέπτυξε μια νέα αντίληψη για την κοινωνική συνοχή, την ενότητα και την αλληλεγγύη.

Αυτό που λείπει σε μια κατάσταση αποξένωσης, ανομίας και αίσθησης αδυναμίας είναι η ικανότητα να νομιμοποιηθεί η δημοκρατία.

Και αυτό όχι από τους πολιτικούς ηγέτες, αλλά από τους ίδιους τους πολίτες. Εάν πας σ’ ένα σχολείο και ρωτήσεις τι το καλό έχει η δημοκρατία, θα είναι δύσκολο για τους μαθητές να απαντήσουν, διότι νομίζουν ότι η δημοκρατία είναι ένας οικονομικός θεσμός που προσφέρει πλεονεκτήματα.

Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν πια ότι η οικονομία είναι αυτή που κυβερνά. Στην Ελλάδα θα βρεις πολλούς που πιστεύουν ότι κυβερνά η οικονομία και όχι η δημοκρατική αρχή.

• Βλέπουν με τα μάτια τους ότι οι χρηματοπιστωτικές ελίτ καθοδηγούν τις κυβερνήσεις και είναι πολύ απογοητευμένοι απ’ αυτό.

Βλέπουν τη λιτότητα και τις περικοπές να κυριαρχούν, ενώ οι δημοκρατικές αρχές της αλληλεγγύης παίζουν ρόλο μόνο για να επιβιώσουμε. Ετσι χάνουν την πίστη τους στη δημοκρατία. Πρέπει να αναρωτηθούμε ποιες είναι οι βασικές δημοκρατικές αρχές στις κοινωνίες μας.

• Ο εθνικισμός και ο ρατσισμός στις μέρες μας μοιάζει να αποτελούν το υποπροϊόν της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης. Πώς μπορούν να συνδυαστούν η πάλη ενάντια στα προγράμματα λιτότητας και ενάντια στην Ακροδεξιά;

Ο μόνος τρόπος για να παλέψεις ενάντια στη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και στον παρεπόμενο ακροδεξιό λαϊκισμό είναι να συνδέσεις αυτήν την παγκοσμιοποίηση με την ποιότητα της ανοιχτής κοινωνίας.

Για παράδειγμα, η οικονομία τώρα μας λέει ότι χρειαζόμαστε ανοιχτά σύνορα, προκειμένου να υπάρχουν απρόσκοπτες οικονομικές συναλλαγές.

Αυτό που έχουμε ανάγκη σήμερα είναι περισσότερο η ιδέα μιας ανοιχτής δημοκρατικής κοινωνίας, με μεγαλύτερη αλληλεγγύη, με περισσότερη μόρφωση, με μεγαλύτερη ικανότητα ενσωμάτωσης, παρά μιας κλειστής κοινωνίας.

• Πώς επηρεάζονται οι σχέσεις των κρατών;

Δείτε για παράδειγμα τις σχέσεις Γερμανίας - Ελλάδας. Από οικονομική άποψη, για τη γερμανική οικονομία η Ελλάδα έχει γίνει λιγότερο ενδιαφέρουσα και έτσι μειώθηκε η αλληλεγγύη προς αυτήν.

Αντίθετα, επιβάλλεται η λιτότητα. Ομως από άποψη δημοκρατίας, οι δεσμοί με την Ελλάδα είναι όντως ενδιαφέροντες και η χώρα σας είναι πολύ σχετική με τα δικά μας συμφέροντα εξαιτίας του μεταναστευτικού. Για τον έλεγχο αυτού του φαινομένου, για την προσπάθεια ενσωμάτωσης και για την από κοινού αντιμετώπιση της μεταναστευτικής ροής χρειαζόμαστε μια ανοιχτή δημοκρατική κοινωνία.

Χρειαζόμαστε τους δεσμούς ανάμεσα στη Γερμανία και στην Ελλάδα. Εάν επικεντρώσεις στο μεταναστευτικό, θα δεις ότι χρειαζόμαστε μια σχέση εταίρων. Εάν επικεντρώσεις στο οικονομικό, θα δεις αντιπαραθέσεις. Εχω πει ότι χρειαζόμαστε ισχυρούς εταίρους στα σύνορα της Ευρώπης.

Και αυτό σημαίνει ότι πρέπει να τους βοηθήσεις να είναι ισχυροί. Δυστυχώς, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Αποδυναμώνουμε την Ελλάδα και άλλους εταίρους μας, αντί να επενδύουμε σ’ αυτούς. Να επενδύσουμε σε υψηλά επίπεδα μόρφωσης. Και εάν οι ίδιοι δεν μπορούν να τα εξασφαλίσουν, να τους βοηθήσουμε εμείς.

• Και η τρομοκρατία;

Τώρα κάνουμε μια άλλη έρευνα για τη ριζοσπαστικοποίηση και την τρομοκρατία. Για να καταπολεμήσεις της τρομοκρατία, το καλύτερο που έχεις να κάνεις είναι να ενισχύσεις τους εταίρους σου.

Αυτό σημαίνει κοινές βάσεις δεδομένων, κοινή εκπαίδευση του προσωπικού και ισχυρά ερευνητικά κέντρα σε όλη την Ευρώπη που θα μοιράζονται τις ιδέες τους. Αυτά προϋποθέτουν και κοινές επενδύσεις.

Ποιος είναι

Γεννημένος το 1962 στο Εσεν της Γερμανίας, διδάσκει Κοινωνική Ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο του Μπίλεφελντ και είναι συνεργάτης του Ινστιτούτου Διεπιστημονικής Ερευνας για τη μελέτη της βίας.

Στο επίκεντρο των εργασιών του βρίσκονται οι προκαταλήψεις, οι διακρίσεις, η κλιμάκωση των συγκρούσεων, ο ακροδεξιός εξτρεμισμός και ο ρατσισμός.

ΣΧΕΤΙΚΑ - ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ