Η άγνωστη πυρκαγιά του 1917

thessaloniki_pyrkagia_1917.jpg

Οταν η πολυήμερη πυρκαγιά έσβησε, το κέντρο της Θεσσαλονίκης ήταν ένας σωρός από στάχτες και ερείπια. Η πόλη έπρεπε να ανοικοδομηθεί από την αρχή Οταν η πολυήμερη πυρκαγιά έσβησε, το κέντρο της Θεσσαλονίκης ήταν ένας σωρός από στάχτες και ερείπια. Η πόλη έπρεπε να ανοικοδομηθεί από την αρχή

Η πυρκαγιά του 1917 άλλαξε τη φυσιογνωμία της Θεσσαλονίκης αλλά και τη σύνθεση της ίδιας της πόλης. Πίσω από το σημαντικό αυτό γεγονός βρίσκονται ιστορίες ανθρώπων και άγνωστες πτυχές μιας πολυτάραχης εποχής. Ενα ακόμη κύμα φυγής Εβραίων, αφού η πυρκαγιά κατέστρεψε μεγάλο μέρος της εβραϊκής συνοικίας και του εμπορίου, πλιάτσικο, κλοπές στ' αποκαΐδια αλλά και μεγάλη φτώχεια.

Ιστορίες από τον κόσμο που έμεινε χωρίς δουλειά, τον Σέρβο στρατιώτη-κινηματογραφιστή που καταγράφει το τραγικό γεγονός και, τέλος, η δικαστική απόφαση που δικαιώνει τους πυροπαθείς και θεωρείται η μεγαλύτερη αποζημίωση που δόθηκε μέχρι σήμερα στην Ελλάδα.

Ολα αυτά πραγματεύεται το βιβλίο της Στελίνας Μαργαριτίδου με τίτλο «Ιστορίες - Θεσσαλονίκη 1917-2017 - Η άγνωστη πυρκαγιά του 1917». Ως πρόγευση... δημοσιεύουμε ένα απόσπασμα από το βιβλίο, που θα κυκλοφορήσει σε λίγες εβδομάδες από τις εκδόσεις «Αρχέτυπο».

Οι τηγανητές μελιτζάνες και οι μυθικές αποζημιώσεις

Σύμφωνα με πληροφορίες της εποχής, η καταστροφική πυρκαγιά του 1917 στη Θεσσαλονίκη ξεκίνησε από ένα χαμόσπιτο στην οδό Ολυμπιάδος 3 στα σύνορα με την Ανω Πόλη.

Η φωτιά προκλήθηκε από σπίθα μιας κουζίνας. Δυο Ελληνίδες που νοίκιαζαν ένα χαμόσπιτο στην τουρκική συνοικία της πόλης... τηγάνιζαν μελιτζάνες.

Μια σπίθα από τη φωτιά που άναψαν, έπεσε σε παρακείμενη αποθήκη με άχυρο κι έτσι ξεκίνησαν –όσο παράξενο κι αν φαίνεται σήμερα αυτό– όλα!

Ηταν αργά το μεσημέρι της 5ης (18 με το νέο ημερολόγιο) Αυγούστου 1917 στη βορειοδυτική άκρη των τειχών της πόλης. Η φωτιά στην τουρκική συνοικία Μεβλανέ επεκτάθηκε μερικές ώρες αργότερα σε ολόκληρη τη Θεσσαλονίκη, κατακαίοντας το λεγόμενο ιστορικό της κέντρο περνώντας την Εγνατία οδό, γλείφοντας τα σπίτια μέχρι την άκρη της παραλίας!

Ο Συμμαχικός Στρατός και η συμβολή του στην πυρκαγιά του 1917

Κατά τον 19ο αιώνα οι καταστροφές ολόκληρων συνοικιών από φωτιές δεν ήταν άγνωστο φαινόμενο. Αντίθετα, οι καταστροφές στις πόλεις ήταν συχνά μεγάλες, κυρίως λόγω των εύφλεκτων υλικών, της κακής ρυμοτομίας, αλλά και των ανύπαρκτων υποδομών πυρόσβεσης.

Οι λόγοι που εξαπλώθηκε η φωτιά στη Θεσσαλονίκη κι έφτασε πολύ γρήγορα μέχρι τη θάλασσα σχετίζονται με την ίδια τη ρυμοτομία της πόλης, αλλά και με το γεγονός ότι οι συμμαχικές δυνάμεις που είχαν στρατοπεδεύσει έξω από τη Θεσσαλονίκη χρησιμοποιούσαν το λιγοστό νερό που υπήρχε λόγω ανομβρίας, για να καλύπτουν τις δικές τους ανάγκες.

Την ίδια ώρα, ενώ η μεγάλη πυρκαγιά κατέτρωγε επί 32 ώρες τα σωθικά της πόλης, ο υπολοχαγός του Σερβικού Στρατού Mika Mihajlovic Afrika κατέγραφε την καταστροφική εξάπλωσή της.

Πυκνά σύννεφα μαύρου καπνού τυλίγουν τη Θεσσαλονίκη και φθάνουν μάλιστα μέχρι την άκρη της παραλίας.

Οι λήψεις σε αυτό ακριβώς το σημείο δείχνουν το μέγεθος της καταστροφής, καθώς στάχτες και αποκαΐδια πλέουν στη θάλασσα και οι πολίτες με χαρακτηριστική στωικότητα έχουν συγκεντρωθεί στην παραλία για να γλιτώσουν.

Ορισμένοι στρατιώτες, πυροσβέστες και κάτοικοι της πόλης αγωνίζονται μάταια να περιορίσουν τις φλόγες που καταστρέφουν μεθοδικά τα υπέροχα κτήρια της Θεσσαλονίκης.

Αδειάζουν τους δρόμους από τα μπάζα και τα ερείπια που διαρκώς γεμίζουν τον ελάχιστο ελεύθερο χώρο και δένουν με σχοινιά ετοιμόρροπους τοίχους για να αποφευχθούν ατυχήματα.

Το σπάνιο ντοκουμέντο διάρκειας 10 λεπτών, το οποίο μπορεί κανείς να παρακολουθήσει κανείς στο youtube, είναι ένα στρατιωτικό φιλμ που ανακαλύφθηκε εντελώς τυχαία, όταν έπεσε στα χέρια Ιταλών σε ένα εργαστήριο επεξεργασίας παλιών ταινιών.

Ο Σερβικός Στρατός εκείνη την εποχή είχε κινηματογραφικό τμήμα και ο Mika Mihajlovic Afrika κατέγραψε τη μεγαλύτερη πυρκαγιά στην ιστορία της Θεσσαλονίκης που άλλαξε τη μορφή της.

Η μεγαλύτερη αποζημίωση όλων των εποχών

Η υπ' αριθμόν 728 απόφαση του Συμβουλίου Πλημμελειοδικών στις 7 Νοεμβρίου 1917 άνοιξε τoν δρόμο για τη μεγαλύτερη αποζημίωση φυσικής καταστροφής από ασφαλιστικές εταιρείες στην Ελλάδα.

Μια άγνωστη, αλλά πολύ ουσιαστική για την ίδια την εξέλιξη της ζωής στη Θεσσαλονίκη, πτυχή είναι η υπόθεση δύο κατοίκων της Θεσσαλονίκης, οι οποίοι κατηγορήθηκαν για εμπρησμό στο σπίτι τους στην οδό Ολυμπιάδος 3, στο σημείο δηλαδή από όπου ξεκίνησε η πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης.

Οι δικαστές κρίνοντας και από το υλικό της ανάκρισης που είχαν στα χέρια τους, έκριναν ότι δεν επρόκειτο για εμπρησμό αλλά ότι η φωτιά προκλήθηκε από τυχαίο γεγονός.

Με την απόφαση αυτή άνοιξε ο δρόμος για τη διαδικασία αποζημίωσης από ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρείες του εξωτερικού. Το ύψος των υλικών ζημιών υπολογίστηκε σε 8 εκατομμύρια χρυσές λίρες, ενώ το ύψος των ασφαλισμένων περιουσιών που διεκδίκησαν ανάλογες αποζημιώσεις έφθασε τα 3-4 εκατομμύρια χρυσές λίρες.

Το μεγαλύτερο μέρος των ασφαλιστηρίων συμβολαίων ήταν σε βρετανικές ασφαλιστικές εταιρείες. Η North & British Mercantile Co, μια από τις παλαιότερες (η πρώτη αποζημίωση από φωτιά που έδωσε η συγκεκριμένη εταιρεία ήταν το 1810 στη Γλασκώβη) ασφαλιστικές εταιρείες στον κόσμο που σταμάτησε την εμπορική της δραστηριότητα το 2006 ήταν εκείνη που πλήρωσε το μεγαλύτερο κομμάτι των αποζημιώσεων, καθώς αποζημίωσε 3.000 ασφαλιστικά συμβόλαια.

Οπως ήταν αναμενόμενο, οι ασφαλιστικοί πράκτορες που ήλθαν στη Θεσσαλονίκη, αμέσως μετά την πυρκαγιά του 1917 ήταν εξαιρετικά επιφυλακτικοί.

Η έκταση της καταστροφής της πόλης ήταν πολύ μεγάλη και οι φήμες που αρχικά ήθελαν την πυρκαγιά να ξεκίνησε από στρατόπεδο έξω από την πόλη δημιούργησαν αρχικά σύγχυση.

Τα δεδομένα όμως που προέκυψαν από την έρευνα και το ανακριτικό έργο των επόμενων ημερών διέλυσαν κάθε αμφιβολία για την αιτία της μεγάλης πυρκαγιάς.

Ο παράξενος δρόμος της φωτιάς, μύθοι και θρύλοι

Η πυρκαγιά που ξέσπασε το αυγουστιάτικο απόγευμα του 1917 από ένα τυχαίο γεγονός έμελλε ν' αλλάξει τη φυσιογνωμία της πόλης για πάντα. Η καταστροφική της πορεία είχε δύο κατευθύνσεις. Το Διοικητήριο και το ιστορικό κέντρο της πόλης.

Η φωτιά διέγραφε τη δική της πορεία και δημιουργούσε τη δική της ιστορία μέσα από μια σειρά παράξενων μερικές φορές γεγονότων. Οπως αυτό με τον ανέπαφο από την πυρκαγιά περίβολο της εκκλησίας της Του Θεού Σοφίας.

Εκεί όπου σήμερα βρίσκεται ο ναός του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου. Στο συγκεκριμένο σημείο κι ενώ πύρινες φλόγες κατέτρωγαν τα πάντα, σ' εκείνο το σημείο το έδαφος παρέμενε ανέπαφο από την πύρινη λαίλαπα.

Λέγεται ότι το γεγονός εντυπωσίασε τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης και κάποιοι άρχισαν να μιλούν για θαύμα. Μέρες μετά, μέσα στα αποκαΐδια βρέθηκε στο ανέπαφο από τη φωτιά σημείο, η εικόνα του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου προς τιμήν του οποίου ανεγέρθηκε μετέπειτα ο Ναός.

Θαύμα ή όχι, όπως επισημαίνει ο καθηγητής Γεωλογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Σπύρος Παυλίδης, κάτω από την επιφάνεια της Αλεξάνδρου Σβώλου ρέει μέχρι σήμερα ένα από τα ρέματα της Θεσσαλονίκης που πηγάζουν από τον Χορτιάτη και καταλήγουν στον Θερμαϊκό.

Αν και με το πέρασμα των χρόνων πολλά από τα ρέματα της Θεσσαλονίκης μπαζώθηκαν από δρόμους και οικοδομές, το νερό βρίσκει τρόπο να διαφεύγει.

Ετσι, ακόμη και σήμερα, στην κατακόμβη του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, εκατοντάδες μέτρα κάτω από την άσφαλτο, η πηγή που αναβλύζει με νερό και γεμίζει με τις ευχές των πιστών, μπορεί να μην είναι σίγουρα θαυματουργή, ήταν όμως αυτή που κράτησε ανέπαφη από τη φωτιά την ευρύτερη περιοχή της Αγίας Σοφίας.

Οι πληγέντες από την πυρκαγιά υπολογίστηκαν σε 72.500. Η αναφορά του προϊσταμένου της Διεύθυνσης Θυμάτων Πυρκαϊάς Αλέξανδρου Πάλλη προς την κυβέρνηση μνημονεύει ξεχωριστά τους πυροπαθείς των τριών κοινοτήτων της Θεσσαλονίκης: 50.000 Εβραίοι, 12.500 Ορθόδοξοι και 10.000 Μουσουλμάνοι.

Πηγές:

Αλέκα Καραδήμου Γερολύμπου, «Το χρονικό μιας μεγάλης πυρκαγιάς», University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2002.

Χαράλαμπου Παπαστάθη, «Ενα υπόμνημα για την πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης στα 1917 και την περίθαλαψη των θυμάτων», Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών Θεσσαλονίκη 1978.

Χ. Παπαστάθη - Ε. Χεκίμογλου, «Η Θεσσαλονίκη της πυρκαγιάς: 18-19 Αυγούστου 1917», περιοδικό «Θεσσαλονικέων Πόλις», τεύχος 11, Σεπτέμβριος 2003.

Χ. Γιακουμής, Αλ. Καραδήμου-Γερολύμπου, Κρ. Πεντελαχόρ ντε Λοντίς, «Ερνέστ Εμπράρ (1875-1933)», εκδ. Ποταμός Αθήνα 2001.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας