Για την καταστροφή των Εβραίων της Ελλάδας: από τη μαρτυρία στη μνημόνευση

evraioi_ioannina.jpg

Εκτοπισμός των Εβραίων από τα Ιωάννινα, 25η Μαρτίου 1944 Εκτοπισμός των Εβραίων από τα Ιωάννινα, 25η Μαρτίου 1944 | Wetzel _Bundesarchiv

Με αφορμή πρόσφατες εκδόσεις

Οταν ο πόλεμος τελείωσε, οι όροι «Ολοκαύτωμα» και «επιζών» δεν συνδέονταν με τη μοίρα των Εβραίων στα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης. Το περιεχόμενο και το βάρος των όρων, με αναφορά στην εβραϊκή εμπειρία, διαμορφώθηκαν σταδιακά στη δημόσια σφαίρα και στον επιστημονικό λόγο: τα «παθητικά» θύματα θεωρήθηκαν επιζώντες.

Με δεδομένη την πρόθεση των ναζί να εξαλείψουν τα ίχνη της γενοκτονίας, η επιβίωση επέβαλε την ευθύνη της μαρτυρίας εκείνων που είχαν να αναμετρηθούν με το βάρος της απώλειας και με τις προκλήσεις της νέας ζωής.

Η συστηματική, πάντως, συγκέντρωση τεκμηρίων και μαρτυριών αρχίζει αμέσως μετά την Απελευθέρωση, κάτι που συχνά μας διαφεύγει όταν παρασυρόμαστε από τη μεταγενέστερη «έκρηξη της μαρτυρίας». Από το 1980 οι δημοσιευμένες μαρτυρίες πληθαίνουν και στη δεκαετία του 1990 η «ταυτότητα» του «επιζώντος» συνεπάγεται πλέον τη μαρτυρία, δηλαδή την αφήγηση μιας προσωπικής ιστορίας διώξεων και εκτοπισμού.

Η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου και η Οντέτ Βαρών-Βασάρ έχουν μελετήσει τις συνθήκες ανάδυσης των μαρτυριών των Ελλήνων Εβραίων, την πολυπλοκότητα, την ιστορικότητα, τη λογοτεχνικότητά τους, καθώς και τη συνεισφορά τους στην κατανόηση της Κατοχής και του στρατοπεδικού εγκλεισμού.

Η Ερικα Αμαρίλιο, ο Αλμπέρτος Ναρ, η Ρένα Μόλχο και άλλοι ιστορικοί συγκέντρωσαν μαρτυρίες, έσκυψαν πάνω τους για να μελετήσουν το παρελθόν στις διαστρωματώσεις της μνήμης του. Οι πρώιμες μαρτυρίες είναι σημαντικές, όχι αναγκαστικά πιο «αυθεντικές», αλλά πολλαπλά ενδιαφέρουσες.

Θεσσαλονίκη, Μάρτιος-Αύγουστος 1943 Θεσσαλονίκη, Μάρτιος-Αύγουστος 1943 | Veronique Chemla

Στον τόμο Μη με ξεχάσετε. Τρεις Εβραίες μητέρες γράφουν στους γιους τους από το γκέτο της Θεσσαλονίκης (επιμ. Λ. Σαλτιέλ, Αλεξάνδρεια 2018) δημοσιεύονται, μεταφρασμένες από τα γαλλικά, επιστολές που γράφηκαν στους μήνες απ’ όταν εντάθηκαν τα φυλετικά μέτρα στην κατεχόμενη Θεσσαλονίκη έως και την κορύφωσή τους, με τον εγκλεισμό σε γκέτο και την εκτόπισή των Εβραίων, την άνοιξη του 1943. Αποστολείς τρεις γυναίκες, που στέλνουν αντίστοιχα είκοσι οκτώ, δώδεκα και έντεκα γράμματα στα παιδιά τους στην Αθήνα.

Σημαντικό υλικό για να σκεφτούμε την καθημερινότητα στις κατοχικές συνθήκες, όταν εγκαθίσταται μια παράδοξη «κανονικότητα», προσαρμοστικότητα σε ανώμαλες συνθήκες που μαρτυρεί ψυχικό σθένος αλλά και αδυναμία να προσμετρήσει κανείς τον κίνδυνο που σφίγγει σταδιακά τον κλοιό του.

Η εισαγωγή του Λ. Σαλτιέλ τοποθετεί ορθά τις επιστολές στη χρονική συγκυρία, αλλά δεν αποφεύγει ευκολίες του τύπου «γυναικεία άποψη και δη αυτής της μάνας» ή «συγκινητική αλληλογραφία που αποπνέει ιδιαίτερο ανθρωπισμό», κοινοτοπίες που υπονομεύουν την κατανόηση της ιστορικής εμπειρίας. Το ενδιαφέρον υλικό προσφέρεται για να αξιοποιηθούν στο μέλλον ευρετικά, ομοιότητες αλλά και διαφορές των επιστολών και των επιστολογράφων, να σχολιαστούν αυτά που λέγονται και όσα δεν λέγονται.

Τα χειρόγραφα του Μαρσέλ Νατζαρή μας μεταφέρουν από το γκέτο στην καρδιά της βιομηχανικής εξόντωσης («Μαρσέλ Νατζαρή», Χειρόγραφα 1944-1947. Από τη Θεσσαλονίκη στο Ζοντερκομμάντο του Αουσβιτς, Αλεξάνδρεια 2018). Τα γνωρίζουμε από την πολύτιμη πρώτη τους έκδοση που είχαν επιμεληθεί η Φ. Αμπατζοπούλου και η Ε. Ελεγμίτου (Θεσσαλονίκη, Ετς Αχαΐμ 1991).

O Θεσσαλονικιός Μ. Νατζαρή βρέθηκε στις «ειδικές» ομάδες εργασίας στο Αουσβιτς ΙΙ- Μπιρκενάου, ανάμεσα σε κείνους που εξαναγκάζονταν να συνοδεύουν τους μελλοθανάτους στους θαλάμους αερίων, να μεταφέρουν τα πτώματά τους στα κρεματόρια και να απομακρύνουν την τέφρα τους. Κάποιοι, όπως ο Νατζαρή, θέλησαν να διασώσουν τη μαρτυρία τους θάβοντας στο χώμα χειρόγραφα, «φωνές κάτω από τη στάχτη». Οι Ζοντερκομμάντο δεν εξαιρούνταν από το κοινό πεπρωμένο, ελάχιστοι, χάρη στην τύχη, διέφυγαν τον θάνατο. Ο Νατζαρή επιβίωσε, επέστρεψε και συνέγραψε ένα δεύτερο χειρόγραφο για την εμπειρία του στην Κατοχή, που έμεινε αδημοσίευτο.

Δεν έζησε έως το 1980, όταν το χειρόγραφό του βρέθηκε θαμμένο κάτω από μια βελανιδιά κοντά στο κρεματόριο 3. Η παρούσα έκδοση -με μια διάταξη κειμένων κάπως ακατάστατη- περιλαμβάνει τα δύο συγκλονιστικά χειρόγραφα, αυτό του 1944, σχεδόν πλήρως αποκατεστημένο σήμερα, χάρη στον Ρώσο ιστορικό Π. Πολιάν, ο οποίος υπογράφει και ένα κείμενο για τους Ζοντερκομμάντο και την ανατίναξη των κρεματορίων.

Το συνθετικό κείμενο της Φ. Αμπατζοπούλου θέτει όλα τα ζητήματα που ανακινεί η εύρεση των «κυλίνδρων του Αουσβιτς»: μιλά για τους Ζοντερκομμάντο, για την εξέγερσή τους, για την περίπλοκη έννοια της «γκρίζας ζώνης», για τη σχέση μνήμης και γραφής στη μαρτυρία του Νατζαρή, αλλά και για τις απόπειρες αναπαράστασης στην τέχνη. Ενα ακόμη κείμενο, του Α. Κίλιαν, σκιαγραφεί το πορτρέτο του Νατζαρή μέσα από τις αφηγήσεις συγκρατουμένων του. Τα παιδιά του Νατζαρή συμπληρώνουν την έκδοση με δύο σύντομα κείμενα για τον πατέρα τους στα μεταπολεμικά χρόνια της μετανάστευσής του στην Αμερική. Η μεταπολεμική γενιά, καθώς ωριμάζει, παίρνει τη σκυτάλη της έκδοσης των μαρτυριών.

Από την Κατοχή στην Απελευθέρωση. Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η επανέκδοση του βιβλίου του Ι. Ματαράσσο (Κι όμως όλοι τους δεν πέθαναν… Η καταστροφή των Ελληνοεβραίων της Θεσσαλονίκης κατά τη γερμανική Κατοχή, Αλεξάνδρεια 2018, α’ έκδοση, Α. Μπεζές, Αθήνα 1948). Η μαρτυρία του Θεσσαλονικιού γιατρού Ματαράσσο, μαζί με το In Memoriam του ραβίνου Μιχαέλ Μόλχο και του ιστορικού Ζωζέφ Νεχαμά (α’ έκδ. στα γαλλικά 1948, στα ελληνικά 1974), αποτελούν τα δύο βασικά πρώιμα χρονικά και μαρτυρίες για την Κατοχή και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.

Είναι πολύτιμα, όχι επειδή είναι «πιο αληθινά», αλλά επειδή μας μεταφέρουν τις πρώτες προσλήψεις των γεγονότων και έπαιξαν ρόλο στη διαμόρφωση της μνήμης εντός της εβραϊκής κοινότητας. Το βιβλίο του Ματαράσσο αποτελείται από τέσσερα διαφορετικά στο είδος τους μέρη, που γράφηκαν ανάμεσα στο 1946 και το 1948:

  • α) ένα χρονικό της Κατοχής και του διωγμού στη Θεσσαλονίκη,
  • β) «έρευνες», όπως τις ονομάζει ο συγγραφέας, για τις τελευταίες εκτελέσεις Εβραίων στη Θεσσαλονίκη, την επιστροφή του πρώτου επιζώντα από τα στρατόπεδα και τα ιατρικά πειράματα των ναζί,
  • γ) μια έκθεση του Μεντές Μόλχο για την τύχη των εβραϊκών περιουσιών και δ) «αναμνήσεις» από πρόσωπα που γνώρισε ο συγγραφέας και σκιαγραφούν τη φιγούρα του γιατρού, του δασκάλου και του ραβίνου στο γκέτο.

Η σύγχρονη έκδοση περιλαμβάνει εισαγωγή της Π. Ματαράσσο, νύφης του γιατρού, η οποία αναφέρεται εκτενώς στην προσωπικότητα του συγγραφέα πριν αλλά και μετά τον πόλεμο (προφανής και εδώ ο ρόλος της μεταπολεμικής γενιάς στη διατήρηση της μνήμης των κειμένων). Η Φ. Αμπατζοπούλου εισάγει με λεπτότητα τον αναγνώστη στον χρόνο και τις συνθήκες μέσα στις οποίες συντέθηκε το βιβλίο του Ματαράσσο.

Από τις μαρτυρίες στη μνημόνευση. Πολύ συχνά έχω αναρωτηθεί ποιος είναι ο «καλός» δρόμος ανάμεσα στην ένοχη αποσιώπηση του Ολοκαυτώματος και τον μιντιακό θόρυβο της μελοδραματικής ευκολίας, της πολιτικής εκμετάλλευσης και της τετριμμένης επίκλησης της μνήμης. Δεν είναι πρώτη φορά που ο Σταύρος Ζουμπουλάκης δείχνει τον «καλό δρόμο».

Το νέο μικρό βιβλίο (Για το Ολοκαύτωμα, Πόλις 2018) αποτελεί ομιλία του συγγραφέα στην Εθνική Βιβλιοθήκη, τη φετινή Διεθνή Ημέρα Μνήμης. Για τον Ζουμπουλάκη το Ολοκαύτωμα είναι ιστορικό γεγονός που θέτει υπό διαρκή δοκιμασία την ηθική μας συνείδηση. Μας οδηγεί στην (ιστορική) ερώτηση τι γνωρίζουμε και πότε και στο (ηθικό) δίλημμα ποια ευθύνη αναλαμβάνουμε.

Ο αντισημιτισμός, σκοτεινή πλευρά της Ευρώπης, χριστιανική παράδοση στην οποία οι ναζί έδωσαν τη «λυτρωτική» μορφή της ολοκληρωτικής εξόντωσης των Εβραίων, εξηγεί σε μεγάλο βαθμό, και σύμφωνα με τον Ζουμπουλάκη, την ενεργό συμπαράσταση και την ένοχη αδιαφορία στην ίδια τη Γερμανία και στις χώρες που κατέκτησε. Η Ελλάδα, όπως με θλίψη διαπιστώνει ο συγγραφέας, παρά την περί του αντιθέτου ψευδή ρητορική, δεν αποτελεί εξαίρεση. Η σταθερή φωνή του Ζουμπουλάκη αποτελεί ταυτόχρονα μνημόσυνο και πολιτική πράξη.

Παρατηρούμε πύκνωση εκδόσεων σχετικά με την καταστροφή των Εβραίων της Ελλάδας. Οι ερμηνείες ποικίλλουν. Το γεγονός είναι καταρχάς καλοδεχούμενο∙ τα έμπειρα μάτια μπορούν να διακρίνουν διαφορετικές ποιότητες.

Έντυπη έκδοση
Επιμέλεια κειμένου: Μισέλ Φάις
 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας