Το γέλιο απελευθερώνει από τον φόβο

zografiki

Φρανσουά Ραμπελέ, «Γαργαντούα και Πανταγκρουέλ»  Φρανσουά Ραμπελέ, «Γαργαντούα και Πανταγκρουέλ»

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος 

Κοινωνία και πολιτισμός

Επαναστατικό έργο με μοναδικό φιλοσοφικό υπόβαθρο, το οποίο διεισδύει βαθιά στην ψυχή της λαϊκής κουλτούρας, ως ζώσας ανατρεπτικής συνείδησης που απελευθερώνει τον άνθρωπο από τον φόβο της εξουσίας και των μηχανισμών του, είναι η πολυεπίπεδη μελέτη του Μπαχτίν, πάνω στο μυθιστορηματικό έργο του Ραμπελέ, «Γαργαντούας και Πανταγκρουέλ».

Μιχαήλ Μπαχτίν «Ο Ραμπελαί και ο κόσμος του» Για τη λαϊκή κουλτούρα του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης Μετάφραση από τα ρωσικά Γιώργος Πινακούλας ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ σελ. 575 |
Εργο στο οποίο ο Ραμπελέ συνδέει το καρναβάλι, τον γκροτέσκο ρεαλισμό με τη λαϊκή κουλτούρα και τα δρώμενα των πλατειών και των δρόμων. Ο Μπαχτίν με αφετηρία το έργο του Ραμπελέ και με πυξίδα τη φιλοσοφία προχωράει πολύ περισσότερο, δημιουργεί μια οικουμενική πολυδιάστατη ερμηνεία για τον πολιτισμό του Μεσαίωνα και κυρίως της Αναγέννησης, σύμφωνα με την οποία το γέλιο, μέσα από την καρναβαλική εκδοχή, εξέφραζε μια πλήρη ανατροπή της κατήφειας της εξουσίας και των κατεστημένων τάξεων που τη συμπύκνωναν.

Oι γελωτοποιοί και οι τρελοί

Οι γιορτές, τα πανηγύρια και όλες οι σατιρικές κοινωνικές και ψυχαγωγικές συναρθρώσεις τους αποτελούσαν θεμελιώδη λειτουργικά γνωρίσματα των ευρωπαϊκών κοινωνιών που επανανοηματοδοτούσαν την ανθρώπινη καθημερινότητα και τη ζωή με έναν λαϊκό κοινωνικό στοχασμό και εκφραστικότητα, ο οποίος δημιουργούσε μια συνειδητή αναίρεση της πολυποίκιλης ταξικής και κοινωνικής καταπίεσης, απελευθερώνοντας ψυχικές δυνάμεις αναγέννησης των ανθρώπων και των κοινωνιών.

Ο Μπαχτίν με τον πυκνό και απέριττο λόγο του σημειώνει για την κουλτούρα του μεσαιωνικού γέλιου: «Η γελαστική κουλτούρα του Μεσαίωνα χαρακτηρίζεται από φιγούρες όπως οι γελωτοποιοί και οι τρελοί. Ηταν, κατά κάποιο τρόπο, οι μόνοι εδραιωμένοι στη συνηθισμένη (δηλαδή, στη μη καρναβαλική) ζωή φορείς της καρναβαλικής αρχής. (…) Ως γελωτοποιοί και τρελοί, ήταν φορείς μιας ιδιαίτερης μορφής ζωής, η οποία ήταν ταυτόχρονα πραγματική και ιδεώδης.

Βρίσκονταν στη μεθόριο ζωής και τέχνης (κατά κάποιο τρόπο, σε μια ιδιαίτερη ενδιάμεση σφαίρα): δεν ήταν απλώς παράξενοι και ανόητοι άνθρωποι (με την καθημερινή έννοια), αλλά ούτε και κωμικοί ηθοποιοί. Στο καρναβάλι λοιπόν παίζει η ίδια η ζωή. Εδώ έγκειται η ιδιάζουσα φύση του καρναβαλιού, το ιδιαίτερο είδος τού είναι του».

Η ζωή ως ολότητα ενδιαφέρει τον Μπαχτίν και όχι οι επιμερισμένοι ρόλοι των ηθοποιών με την τεχνική ή και την ηθική διάστασή τους. Γι’ αυτό συνδέει διαλεκτικά τους ρόλους και τα μηνύματα των πλατειών στη συνολική ηθικοπνευματική και κοινωνικοπολιτική διάσταση αυτής της λειτουργίας. «Στο ταξικό και φεουδαλικό-κρατικό σύστημα του Μεσαίωνα αυτή η εορταστικότητα της γιορτής, δηλαδή η σύνδεσή της με τους ανώτερους σκοπούς της ανθρώπινης ύπαρξης, με την αναγέννηση και την ανανέωση, μπορούσε να πραγματωθεί σε όλη της την απαραμόρφωτη πληρότητα και καθαρότητα μόνο στο καρναβάλι και στη λαϊκο-πλατεΐστικη πλευρά των άλλων γιορτών.

»Η εορταστικότητα εδώ ήταν μια μορφή της δεύτερης ζωής του λαού, που εισερχόταν προσωρινά στο ουτοπικό βασίλειο της καθολικότητας, της ισότητας και της αφθονίας…. Ιδιαίτερη σημασία είχε η κατάργηση όλων των ιεραρχικών σχέσεων στη διάρκεια του καρναβαλιού...

»Η αποξένωση προσωρινά χανόταν. Ο άνθρωπος επέστρεφε στον εαυτό του και ένιωθε ως άνθρωπος μεταξύ ανθρώπων. Αυτή η αληθινή ανθρωπιά των σχέσεων δεν υπήρχε μόνο στη φαντασία ή την αφηρημένη σκέψη, αλλά γινόταν πραγματικά αισθητή και βιωνόταν στη ζωντανή υλική-αισθητή επαφή. Το ιδεώδες-ουτοπικό και το πραγματικό αναμειγνύονταν προσωρινά σε αυτή τη μοναδική καρναβαλική αίσθηση του κόσμου».

Mορφή αλήθειας

Το γέλιο λοιπόν ως οικουμενικό απελευθερωτικό πρόταγμα του κόσμου ανατρέπει τα κυρίαρχα πρότυπα σοβαρότητας της καθεστηκυίας τάξης και επαναδημιουργεί αξιακά συμβάντα των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων με καθολική ισχύ, ιδιαίτερα πλέον την περίοδο της Αναγέννησης, για την οποία ο Μπαχτίν τονίζει εμφατικά:

Το γέλιο έχει βαθιά κοσμοθεωρητική σημασία, είναι μία απ’ τις ουσιαστικότερες μορφές της αλήθειας για τον κόσμο στο σύνολό του, για την ιστορία, για τον άνθρωπο, είναι μια ιδιαίτερη οικουμενική θεώρηση του κόσμου, που τον βλέπει διαφορετικά, αλλά όχι λιγότερο (και ίσως περισσότερο) βαθυστόχαστα απ’ ό,τι η σοβαρότητα. Γι’ αυτό το γέλιο είναι τόσο αποδεκτό στη μεγάλη λογοτεχνία (που θέτει οικουμενικά προβλήματα) όσο και η σοβαρότητα, κάποιες πολύ ουσιώδεις όψεις του κόσμου είναι προσιτές μόνο με το γέλιο

Oι ηγέτες της Γαλλικής Επανάστασης είχαν σε εξαιρετικά υψηλή εκτίμηση τον Ραμπελέ, ενώ το γέλιο αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο στη δημιουργία του Σέξπιρ, του Θερβάντες. Ο μεγάλος διανοητής συμπυκνώνει την άποψή του για τον Ραμπελέ και το γέλιο ως εξής:

«Ο Ραμπελέ κληρονόμησε και ολοκλήρωσε χιλιετίες λαϊκού γέλιου. Το έργο του είναι το αναντικατάστατο κλειδί για την κατανόηση της γελαστικής κουλτούρας στις ισχυρότερες, βαθύτερες και πιο πρωτότυπες εκδηλώσεις της… Το επαναλαμβάνουμε, κάθε πράξη της παγκόσμιας ιστορίας συνοδεύτηκε απ’ το χορικό γέλιο.

»Δεν είχε όμως ο γελών χορός σε κάθε εποχή έναν κορυφαίο σαν τον Ραμπελέ. Και παρότι ήταν ο κορυφαίος του λαϊκού χορού μόνο την εποχή της Αναγέννησης, αποκάλυψε με τέτοια ευκρίνεια και πληρότητα την παράδοξη και δύσκολη γλώσσα του γελώντος λαού, ώστε το έργο του έριξε φως και στη λαϊκή γελαστική κουλτούρα άλλων εποχών».

Ο Μπαχτίν δημιουργεί έναν καθολικό κανόνα, πως χωρίς φιλοσοφία, σοβαρή κριτική λογοτεχνίας, τουλάχιστον στα κλασικά πολύπλοκα έργα, δεν υφίσταται.

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ