Ευτυχία εδώ και τώρα

Ο κόσμος είναι πλούσιος σε υποσχέσεις αλλά φτωχός σε εκπληρώσεις

Μποσουέ Γάλλος θεολόγος και φιλόσοφος

Από τον πλατωνικό «Φαίδωνα» έως την «Πολιτεία του Θεού» του Αγίου Αυγουστίνου είχαμε σειρά από κείμενα, χωρίς να ξεχνάμε την Καινή Διαθήκη, τα οποία μιλούσαν για Χρυσούς Αιώνες και τον Απολεσθέντα Παράδεισο της Παλαιάς Διαθήκης. Εκεί κατοικούσε η ευτυχία: ως ανάμνηση του ιδεατού κόσμου και ως προσδοκία μιας επέκεινα ζωής στο μέλλον, η οποία επιφύλασσε την ευτυχία όχι εν χρόνω αλλά στην αιωνιότητα του Υπερτάτου Οντος.

Η ιστορία βρισκόταν δέσμια μιας αναπόλησης, η οποία μόνον αυτή μπορούσε να προσφέρει την παντοτινή ευτυχία στο υποκείμενο, το οποίο αντιμετώπιζε μια σκληρή και αδιάφορη φύση και κοινωνίες καθυποταγμένες στην ισχύ του ενός ή των ολίγων και της παράδοσης, η οποία ως νόμος ή έθιμο ήταν ισχυρότερη και των ισχυρών.

Κάτι άρχισε να αλλάζει με την Αναγέννηση και την Κοπερνίκειο Επανάσταση, μια επανάσταση με την πλήρη έννοια του όρου. Η βιομηχανική επανάσταση ακολούθησε και μαζί της οι κοινωνικές και πολιτικές επαναστάσεις. Η σημαία της επανάστασης αυτής ήταν η πρόοδος, η πρόοδος πάνω στη γη, η οποία ήταν έργο του ανθρώπου και όχι κάποιου αυθαίρετου νομοθέτη ή Μεγάλου Ωρολογοποιού.

Ο,τι αρνητικό η φύση είχε επί τόσους αιώνες αντιτάξει στις ανθρώπινες προσπάθειες για επιβίωση (τον Μαλθουσιανό εφιάλτη) άρχισε να γίνεται αντικείμενο έρευνας και οι απαντήσεις δεν άργησαν να έρθουν ως λύσεις της δυστυχίας και του πόνου μέσα σε ευχάριστες συνθήκες.

Αυτές οι «ευχάριστες» συνθήκες άρχισαν να αντικαθιστούν τον πόνο, την έκθεση στον θάνατο, την πείνα. Αυτό το ευχάριστο ήταν η απαρχή της έννοιας της προόδου ως πορεία προς την ευτυχία (πολιτικά το ζήτημα τέθηκε από την Αμερικανική Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, όπου για πρώτη φορά τίθεται η αναζήτηση της ευτυχίας ως δικαίωμα μαζί με το δικαίωμα της ζωής και της ελευθερίας). Η ευτυχία είναι μια νοητική ή ψυχική κατάσταση ευφορίας καθοριζόμενη από θετικά ή/και ευχάριστα συναισθήματα του αναστοχαζόμενου όντος που λέγεται άνθρωπος

Τώρα πια το δικαίωμα στην ευτυχία έγινε υποχρέωση και καθήκον, όχι μόνο πολιτικά, αλλά ως ένα κοινωνικό πρόταγμα για το οποίο την ευθύνη φέρουμε εμείς και όχι κάποια μεταφυσική αλήθεια.

Η επίτευξη αυτού του καθήκοντος σήμερα δεν είναι μια αριστοτελική ευδαιμονία η οποία δεν είναι μέσον αλλά σκοπός ως αρετή, ούτε μια στωική απάθεια, ούτε καν μια επικούρεια έλλογη συγκράτηση των παθών για μια ζωή αποδοχής από φίλους και πνευματικά ενδιαφέροντα. Το επίτευγμα της ευτυχίας είναι μετρήσιμο, μια ωφελιμιστική εξατομικευμένη μέτρηση με μέτρο τον ηδονισμό.

Η ζωή για απώτερες απολαύσεις όπου οι ανταμοιβές βρίσκονται ως ανταπόδοση του καλού με το καλό και του κακού με τιμωρία θεωρείται σήμερα μια επίπονη δυστυχία. Ακόμα θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μια επουράνια πλήξη, αντίγραφο της πλήξης που είναι «η ασθένεια του αιώνα μας», όπως έλεγε ο Οσκαρ Ουάιλντ.

Βέβαια ο Παράδεισος για τους μουσουλμάνους ενέχει στοιχεία ηδονής, τα οποία παραπέμπουν στην επίγεια ζωή αλλά σε ένα περιβάλλον άνεσης και αυτάρκειας δίχως τους περιορισμούς των γήινων ελλείψεων. Για τους ινδουιστές, η ευτυχία συνίσταται στην απαλλαγή από το κακό κάρμα και ως συνέπεια έχει το τέλος του κύκλου των γεννήσεων και των μετενσαρκώσεων.

Ενώ οι γήινες απολαύσεις θεωρούνται από αυτές τις δοξασίες μια φυλακή για την ψυχή, σήμερα αυτό το μάταιο και φθαρτό σαρκίο είναι αυτό πάνω στο οποίο στηρίζεται η ευτυχία μας, η οποία απαρνείται το βίωμα του πόνου, αισθάνεται αποτροπιασμό μπροστά στο βέβαιο τέλος της προσωπικής μας ταυτότητας με την έλευση του θανάτου, και μετρά τα οφέλη, οικονομικά ή ηδονικές απολαύσεις κάθε είδους, σεξ, γεύσεις και εξουσία.

Αυτό που ο Μπλεζ Πασκάλ έθεσε ως στοίχημα, πως είναι καλύτερο να θυσιάσουμε τις γήινες απολαύσεις για τις ουράνιες, ώστε να βγούμε έτσι πιο κερδισμένοι, δεν είναι πια παρά μια καταγέλαστη υπόθεση, μια και το σαρκίο μας είναι ο μόνος φορέας ευτυχίας. Το πόσο χρόνο θα διαρκέσει αυτό είναι αδιάφορο, μια και ο χρόνος είναι υποκειμενικός και άρα αντικειμενικά μη-πραγματικός.

Εδώ διακρίνει κανείς μια αντίφαση, μια και ό,τι ισχύει για το εδώ και τώρα είναι το μόνο πραγματικό, το μόνο αληθές, το μόνο με αντίκρισμα την αίσθηση της ηδονής και της χαράς, αισθήματα τα οποία καλύπτουν και τη θνητότητά μας και τον ψυχισμό μας.

Καθορίζουμε την προσωπική μας ταυτότητα με το αίσθημα της ευτυχίας εδώ και τώρα αποποιούμενοι τη νοσταλγία ενός Χρυσού Αιώνα, ενός Απολεσθέντος Παραδείσου και την ενοραματική ματιά προς το μέλλον. Αντί για την απελευθέρωση που στόχευαν οι τόσες επαναστάσεις, περιχαρακωθήκαμε στο εδώ και τώρα ως μια αέναη ευτυχία την οποία είναι πια αδύνατον να ελέγξουμε ως άπειρη ηδονή.

Η δημιουργική φαντασία μας, η οποία είναι ο φορέας και συμμέτοχος στην έκπληξη, στο τυχαίο, συρρικνώνεται σε ένα σημείο: στην κυριαρχία μας, όπως θέλουμε να ισχύσει πάνω στη φύση και στους άλλους, ακριβώς πάνω στο απρόσμενο, το τυχαίο, το ουσιωδώς νέο για το μέλλον μας.

* συγγραφέας

Μέλος της
ΕΝΕΔ