Εξάρχεια, μαγικός τόπος

proto_ximeio1985-nikolaidis.jpg

Πρώτο Χημείο 1985 Πρώτο Χημείο, 1985 | Φωτογραφία: Γιώργος Νικολαΐδης

Ηταν και είναι μια μαγική εικόνα: «άβατο» για τη Δεξιά και την τηλεοπτική αφήγηση, «μόδα» για την πολύχρωμη πιτσιρικάδα που τα επισκέπτεται από κάθε γωνιά της Ευρώπης, τελευταίο καταφύγιο ίσως για κάθε τι διαφορετικό που χάνεται μες στην ομοιομορφία της αχανούς πόλης.

Το ίδιο μαγική είναι κι η εικόνα που η μνήμη κατασκευάζει για τη δεκαετία του '80, που τον τελευταίο καιρό επιστρέφει κι αυτή είτε σαν η δεκαετία του απόλυτου κακού είτε σαν χρυσή εποχή.

Τα Εξάρχεια της δεκαετίας του '80 ωστόσο υπήρξαν ένας αληθινά μαγικός τόπος, ένα πολύχρωμο εργαστήρι ελευθερίας, έρωτα και δημιουργίας.

Το βιβλίο του Γιώργου Νικολαΐδη, που κυκλοφορεί από τις «Εκδόσεις Στο Περιθώριο» είναι ένα ασπρόμαυρο ταξίδι στην εποχή που κάποιοι τόλμησαν να ζήσουν σαν «Τρελοί κι Ευτυχισμένοι».

Συνέντευξη στη Ντίνα Δασκαλοπούλου

● Αν έπρεπε να διαλέξεις πέντε φωτογραφίες που να διηγούνται όλη σου τη διαδρομή στο φωτορεπορτάζ, ποιες θα ήταν και γιατί;

∗ 1984, συναυλία Νικ Κέιβ , στο μπαρ Χίμα, πολύ χύμα... ήταν η πρώτη συναυλία που φωτογράφιζα σε πολύ δύσκολες φωτιστικές συνθήκες, αλλά με πολλή ενέργεια από τον Νικ και την μπάντα του και τον λίγο αλλά ωραίο κόσμο.

∗ Πρώτο Χημείο, 1985.  Ηταν η πρώτη μου επαφή με ένα γεγονός που είχε μεγάλη διάρκεια, πολύ μεγάλη δράση και πολύ μεγάλο βαθμό επικινδυνότητας.

Οπως έλεγαν κι οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές βγαίνοντας μετά από πέντε μέρες από την κατάληψη, «μια χούφτα αναρχικοί ξεφτίλισαν το κράτος και την καταστολή».

Εκεί ακούστηκε το «είμαστε τρελοί κι ευτυχισμένοι» που δεκαετίες μετά, θα το χρησιμοποιούσα σαν τίτλο του βιβλίου μου. Αυτές οι εικόνες μού άνοιξαν την πόρτα του «Αντί».

∗ Δολοφονία Καλτεζά, Νοέμβρης '85:  για ένα τριήμερο ήταν «όλα κάτω». Η απάντηση στη δολοφονία ήταν άμεση με μια πορεία που κατέβασε όλες τις τράπεζες της Σταδίου και στην Πατησίων έγιναν οι πιο άγριες οδομαχίες που έχω δει.

Την επομένη της δολοφονίας Καλτεζά, οδός Σταδίου Την επομένη της δολοφονίας Καλτεζά, οδός Σταδίου | Φωτογραφία: Γιώργος Νικολαΐδης

∗ Δεκέμβρης 2008, δολοφονία Γρηγορόπουλου , γιατί άφησε πολλά αναπάντητα ερωτήματα.

2008, την επομένη της δολοφονίας Γρηγορόπουλου. Λεωφόρος Αλεξάνδρας 2008, την επομένη της δολοφονίας Γρηγορόπουλου. Λεωφόρος Αλεξάνδρας | Φωτογραφία: Γιώργος Νικολαΐδης

∗ Τα μνημονιακά χρόνια  γιατί σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα, χωρίς να γίνει πόλεμος, χρεοκόπησε μια χώρα κι ένας λαός.

● Παρακολουθώντας τη χώρα μέσα από το φακό σου όλα τα χρόνια της λιτότητας, ποιες αλλαγές παρατηρείς στο δρόμο και στους ανθρώπους;

Αδειοι δρόμοι, παντού λουκέτα, άνθρωποι αγκαλιά με σκουπιδοτενεκέδες, άστεγοι, πωλητές χαρτομάντιλων και στυλό.

Και το κερασάκι στην τούρτα, πολλά ψυχοφάρμακα και οι ψυχές μας στο κόκκινο. Ενας εφιάλτης που δεν λέει να σταματήσει.

Υπάρχουν γωνιές της πόλης ωστόσο, εκεί που μαζεύεται η νεολαία, που υπάρχουν ζωντανά κύτταρα.

Συγκρούσεις στα χρόνια της λιτότητας Συγκρούσεις στα χρόνια της λιτότητας | Φωτογραφία: Γιώργος Νικολαΐδης

● Ποιες είναι οι συνθήκες για τους φωτορεπόρτερ σήμερα; Υπάρχει δυνατότητα για τους νέους;

Οι συνθήκες είναι μαύρες κι άραχνες, λίγοι καλοί θα μπορέσουν να σταθούν και να επιβιώσουν - όλοι οι υπόλοιποι θα κυνηγούν τη δημοσίευση και την πληρωμή τους με το ντουφέκι.

Ομως, όσο διαδραματίζονται σημαντικά γεγονότα και το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης παραμένει αμείωτο, παρά την επιβολή της τηλεόρασης, το φωτορεπορτάζ υπάρχει και θα εξακολουθεί να υπάρχει.

● Γιατί αποφάσισες να βγάλεις το «Τρελοί κι ευτυχισμένοι» τώρα;

Η επιθυμία μου για την έκδοση υπήρχε πολλά χρόνια πριν, αλλά το καθημερινό ρεπορτάζ που απαιτούσε πολύωρο τρέξιμο δεν μου το επέτρεπε.

Η συγκυρία το έφερε, αφού όπως δεκάδες συνάδελφοί μου έμεινα άνεργος κι εγώ, να βρεθώ με ατέλειωτο κενό χρόνο.

Ετσι, έβγαλα από τη βαλίτσα τα εκατοντάδες εμφανισμένα ασπρόμαυρα αρνητικά μου κι επί μήνες τα ψηφιοποιούσα σε εργαστήριο και τα επεξεργαζόμουν αργότερα στο photoshop.

Μετά από 30ετία και βάλε, ήρθε στο φως ένα κομμάτι της σύγχρονης ιστορίας με φωτογραφίες που για πολλά χρόνια ήταν αδημοσίευτες. Εικόνες από κοινωνικοπολιτικά και μουσικά γεγονότα που για πολύ κόσμο ήταν άγνωστα.

● Αγαπάς πολύ τα Εξάρχεια και τα έχεις φωτογραφίσει επί δεκαετίες. Πώς τα βλέπεις σήμερα;

Στα Εξάρχεια έζησα τα περισσότερα χρόνια του '80 σαν φοιτητής και σαν εργαζόμενος. Ηταν και είναι μια περιοχή που δεν την αλλάζω, με τα ωραιότερα νεοκλασικά, τα ωραιότερα λουλουδιασμένα μπαλκόνια, τα ωραιότερα γκράφιτι.

Πέρα από το αισθητικό, ήταν κι εξακολουθούν να είναι το καταφύγιο κάθε διαφορετικού.

Εδώ αναπτύχθηκαν κι αναπτύσσονται δράσεις που για κάποιους πολιτικούς χώρους θεωρούνταν ταμπού (καταλήψεις σπιτιών, αποποινικοποίηση ουσιών, απελευθέρωση της σεξουαλικότητας). Τα Εξάρχεια δέχτηκαν κι αγκάλιασαν όλα τα εναλλακτικά μουσικά ρεύματα.

Σήμερα, με τη μεγέθυνση του «χώρου» μετά το 2008, με την ενσωμάτωση των προσφύγων και τη μεγάλη εισβολή στην περιοχή ξένων τουριστών (αφού τα γραφεία των τουρ οπερέιτορ έχουν τα Εξάρχεια στις πρώτες θέσεις στις λίστες τους για διαμονή στην Αθήνα), έχει αλλάξει αρκετά η ανθρωπογεωγραφία. Αρκεί η ελευθεριότητα που αποπνέουν να μη γίνει ασυδοσία και δηθενιά.

● Αν υπάρχει μια εικόνα που σε σημάδεψε, ποια είναι;

Μια εικόνα του Εντι Ανταμς από τον πόλεμο του Βιετνάμ: Πρωτοχρονιά του 1968, ο αρχηγός της αστυνομίας της Σαϊγκόν εκτελεί έναν 35χρονο μαχητή των Βιετκόνγκ πυροβολώντας τον εξ επαφής στον κρόταφο. Η φωτογραφία προκάλεσε πολλές συζητήσεις κι αντιδράσεις. Η μία πλευρά υποστήριζε ότι η φωτογραφία συνέβαλε στον τερματισμό του πολέμου, αφού ενίσχυσε το αντιπολεμικό κίνημα.

Η άλλη πλευρά ότι αν δεν υπήρχαν φωτορεπόρτερ και δημοσιογράφοι, ο άνθρωπος μπορεί να μην είχε δολοφονηθεί.

Αυτό είναι ένα δίλημμα που πάντα με απασχολεί: αν η φωτογραφία μου δηλαδή μπορεί να ωφελήσει ή να βλάψει τον άνθρωπο που απεικονίζεται.

Ο Γιώργος Νικολαΐδης μέσα από τα μάτια του συναδέλφου μας Δημήτρη Νανούρη, παλιού του συμφοιτητή, φωτίζεται εντελώς διαφορετικά:

Ο Γιώργος Νικολαΐδης μέσα από τον φακό του Ο Γιώργος Νικολαΐδης μέσα από τον φακό του |

«Γνώρισα τον Γιώργο Νικολαΐδη στις αρχές του ’80 στη Νομική. Στο Οικονομικό εγώ, στο Νομικό εκείνος. Καβαλιώτης, γόνος καπνεργατών, ΑΕΚτζής και μαχητικό μέλος των Συσπειρώσεων κατά τη διάρκεια των καταλήψεων ενάντια στον 815 και τα επόμενα χρόνια. Εγκαταλείπει το πανεπιστήμιο δυο-τρία μαθήματα πριν από το πτυχίο –το παίρνει τελικά, έτσι για το γαμώτο, μόλις πρόπερσι– επειδή ερωτεύεται. Οχι όποια κι όποια. Το πιο γοητευτικό μοντέλο του καιρού του, με εξωτικό μάλιστα όνομα: Pentax K2DMD. Του τη συστήνει ο "μέντοράς" του Σωτήρης Παλαιολόγου. Στο Τμήμα Εικονοληψίας της Σχολής Σταυράκου της δίνεται ολοκληρωτικά, εμπνευσμένος από χαρισματικούς δασκάλους που του "ανοίγουν το μυαλό", όπως λέει ο ίδιος, ανάμεσά τους οι Ραφαηλίδης, Κουκουλομάτης, Πάσχος, Σκαλενάκης. 

Ωσπου το 1985 κάνει τα πρώτα ηχηρά επαγγελματικά βήματά του στο «Αντί» και κοσμεί με φωτογραφίες του τα έντυπα "Convoy", "Αλληλεγγύη", "Αρένα", "Δοκιμή" κ.α. Εικονογραφεί τους "Απόντες" της Κατερίνας Γώγου και εντάσσεται στο δυναμικό της εφημερίδας "Πρώτη" το 1987. Την περίοδο 1989-2015 δουλεύει ανελλιπώς στα φωτοειδησεογραφικά πρακτορεία "Prisma" και "Phasma", των οποίων είναι συνιδρυτής. Κατέχει το μεγάλο προνόμιο για φωτορεπόρτερ να κινείται ελεύθερα στην Πλατεία, ανήκει άλλωστε στα παιδιά της, και φωτογραφίζει με την ίδια θέρμη τόσο τις ειρηνικές της στιγμές όσο και τις πύρινες εκδοχές της».

Η θεατρικότητα της εξουσίας μέσα από τη ματιά της Taryn Simon

Εκθεμα στην γκαλερί, έργο της Taryn Simon. Βηρυτός, Λίβανος 1998 κατά την υπογραφή συμφωνίας για τα ταχυδρομεία Εκθεμα στην γκαλερί, έργο της Taryn Simon. Βηρυτός, Λίβανος 1998 κατά την υπογραφή συμφωνίας για τα ταχυδρομεία |

Τα άνθη αυτά κάθισαν ανάμεσα σε ισχυρούς ανθρώπους καθώς εκείνοι υπέγραφαν συμφωνίες σχεδιασμένες
για να επηρεάσουν το πεπρωμένο του κόσμου.

Taryn Simon

Η Gagosian παρουσιάζει φωτογραφίες μεγάλης κλίμακας από τη σειρά Paperwork and the Will of Capital της Taryn Simon.

Η Simon είναι μια πολυτομεακή εννοιολογική καλλιτέχνις, το έργο της οποίας συνδέει τη φωτογραφία, τη γλυπτική και την περφόμανς.

Η προσέγγισή της με γνώμονα την έρευνα έχει παραγάγει ιδιαίτερα εποικοδομητικά σύνολα έργων, όπως τα The Innocents (2002), An American Index of the Hidden and Unfamiliar (2007), Contraband (2010) και το διαδικτυακό Image Atlas (2012) καθώς και τα The Picture Collection (2013), Birds of the West Indies (2013-14), Black Square (2006-), ένα έργο σε εξέλιξη που πραγματεύεται τις συνέπειες των ανθρώπινων εφευρέσεων. Για τη Simon, η φωτογραφία υπήρξε πάντα ένα όχημα για μεγαλύτερες εννοιολογικές ιδέες.

Σε συνδυασμό με το κείμενο, οι φωτογραφίες της αποκαλύπτουν τις δομές πίσω από τα συστήματα ελέγχου, από τη γενεαλογία και τα σύνορα ώς τη φυτολογία και τη διπλωματία.

Στο Paperwork and the Will of Capital (2015), η Simon μελετά τη θεατρικότητα της εξουσίας μέσα από τις συμφωνίες, τις συνθήκες και τα διατάγματα που έχουν σχεδιαστεί για να επηρεάζουν τα συστήματα διακυβέρνησης και οικονομίας, από τους πυρηνικούς εξοπλισμούς ώς τις τραπεζικές συμβάσεις και το εμπόριο διαμαντιών.

Ολα συμπεριλαμβάνουν τις χώρες που παρευρέθηκαν στη Νομισματική και Οικονομική Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών του 1944 στο Bretton Woods, στο New Hampshire, η οποία απηύθυνε την οικονομική παγκοσμιοποίηση μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο που οδήγησε στην εγκαθίδρυση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) και της Παγκόσμιας Τράπεζας.

Σε αρχειακές εικόνες από τις υπογραφές των συμφωνιών αυτών, ισχυροί άνδρες στέκονται δίπλα σε συνθέσεις καλλωπιστικών φυτών. Η Simon αναδημιούργησε και φωτογράφισε αυτές τις συνθέσεις, συνοδεύοντάς τες με κείμενα που εξηγούν το κάθε γεγονός, τονίζοντας τους τρόπους με τους οποίους η εξουσία δημιουργείται, εκτελείται, προωθείται και συντηρείται.

Κάθε ανθοδέσμη τοποθετείται μπροστά από ένα εντυπωσιακό, δίχρωμο φόντο, δημιουργώντας επιβλητικές νεκρές φύσεις που ανάγονται ταυτόχρονα σε πολλά επίπεδα συμβολισμού: αναφέρονται στην «απίθανη ανθοδέσμη» του φλαμανδικού Διαφωτισμού που συγκέντρωσε λουλούδια από διαφορετικά κλίματα και εποχές στους πίνακες νεκρής φύσης.

Η τολμηρή τους χρήση σε γραμμές και χρώμα αποτελεί ένα νεύμα στην ποπ και την αφηρημένη ζωγραφική σκληρών-κοφτερών περιγραμμάτων.

Και οι επί παραγγελία κορνίζες από μαόνι συναγωνίζονται τον στόμφο ορισμένων μεταπολεμικών διακοσμήσεων εσωτερικού χώρου, εταιρικών και κυβερνητικών.

Με το Paperwork and the Will of Capital, η Simon απευθύνει την αστάθεια της εκτελεστικής δομής λήψης αποφάσεων και την αξιοπιστία και ανθεκτικότητα των αρχείων, σαν στοχασμό πάνω στην αβέβαιη φύση της επιβίωσης.

Με το πέρασμα του χρόνου μεταμορφώνονται και αυτά τα τεχνουργήματα, αποκαλύπτοντας τις ίδιες τους τις μεταβλητές εκδοχές.

Η Taryn Simon γεννήθηκε το 1975 στη Νέα Υόρκη, όπου ζει και εργάζεται σήμερα. Συλλογές της περιλαμβάνουν το Κέντρο Georges Pompidou, Παρίσι, η Tate Modern, Λονδίνο, το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Φρανκφούρτη, το Μουσείο Τέχνης της Κομητείας του Λος Αντζελες, το Metropolitan Museum of Art, Νέα Υόρκη και το Solomon R. Guggenheim Museum, Νέα Υόρκη.

! 27 Φεβρουαρίου-5 Απριλίου Μέρλιν 3, Αθήνα Gagosian | T. +30.210.36.40.215 | gagosian.com

Από τον «Φωτεινό Θάλαμο» του Ρολάν Μπαρτ δανειζόμαστε το όνομα για αυτόν εδώ τον χώρο. Μια σελίδα γεμάτη πληροφορίες και σύμβολα, που ψηλαφίζουν ασυνείδητες οπτικές, αναζητούν πολύπλοκους σημασιοδοτικούς μηχανισμούς, αιτιώδεις συνδέσεις και συνειρμούς, καταδηλώσεις και συνδηλώσεις, διαστάσεις που προσεγγίζονται μεθοδικά κι άλλες που διαφεύγουν. Με όχημα τη φωτογραφική πρακτική επιχειρούμε να ανοίξουμε - και να ανοιχτούμε- (σ)τις απεριόριστες δυνατότητες της οπτικής ανάγνωσης. 

Επιμέλεια:  Ντίνα Δασκαλοπούλου, Βασίλης Μαθιουδάκης, Δημήτρης Κεχρής, Ελένη Παγκαλιά.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας