Ενα βιβλίο και μια κριτική

Ο τίτλος του βιβλίου «ΚΚΕ και Εξουσία» μάς προϊδεάζει για το περιεχόμενό του. Ο συγγραφέας προσπαθεί να εμβαθύνει στο πώς το ΚΚΕ έγινε κόμμα εξουσίας στην περίοδο της Κατοχής και στο πώς χειρίστηκε την εξουσία που απέκτησε. Αναμφίβολα το θέμα του είναι ελκυστικό και άκρως ενδιαφέρον.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι σε πολλά σημεία του βιβλίου φαίνεται η πρόθεσή του Λαμπάτου να ερμηνεύσει τα τεκταινόμενα με τα οποία καταπιάνεται, αναζητώντας τις κοινωνικές αιτίες που τα προκαλούν και τα διαμορφώνουν μέσα από τις, τότε, τοπικές και ευρύτερες κοινωνικές πραγματικότητες.

Στις βιβλιοκριτικές που δημοσιεύονται στον ελληνικό Τύπο έχει γίνει συνήθεια να τονίζονται τα προτερήματα ενός βιβλίου και να απουσιάζει η κριτική. Δεν θα ακολουθήσουμε αυτόν τον κανόνα.

Το βιβλίο του Λαμπάτου αξίζει να διαβαστεί για πολλούς λόγους. Εμείς θα σταθούμε σ’ αυτά που θεωρούμε αδυναμίες του.

Η δομή του

Το βιβλίο χωρίζεται σε οκτώ κεφάλαια, τα πέντε εκ των οποίων αναφέρονται στην περίοδο της Κατοχής ενώ το τελευταίο αφορά τον Δεκέμβρη του 1944.

Το ερμηνευτικό σχήμα του συγγραφέα είναι τούτο: Θεωρεί πως μέχρι το 1943 το ΚΚΕ είχε μια πλατιά, ευλύγιστη και ανεκτική πολιτική, ενώ από το 1943 και μετά, όταν γιγαντώθηκε και αισθάνθηκε ότι μπορεί να πάρει την εξουσία, άλλαξε πολιτική ρότα. Διαβάζουμε στον επίλογο (σελ. 347): «Η αρχειακή έρευνα μας οδήγησε στο συμπέρασμα ότι ήταν διαφορετικοί οι πολιτικοί προσανατολισμοί του ΚΚΕ την περίοδο 1940-1943 σε σχέση με το αμέσως επόμενο διάστημα».

Και παρακάτω (σελ. 351-352): «Η ηγεσία του ΚΚΕ μετά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας (σ.σ. Σεπτέμβρης 1943) προσανατολιζόταν να διεκδικήσει με δυναμικό τρόπο την εξουσία».

Το σχήμα αυτό τον οδηγεί εκ των πραγμάτων να αναζητεί και να παραθέτει, στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου, στοιχεία ανοικτής άσκησης βίας ή καταπίεσης από το ΕΑΜ, τον ΕΛΑΣ και το ΚΚΕ σε βάρος άλλων (πολιτικών αντιπάλων, εξωεαμικών αντιστασιακών στρατιωτικών σχηματισμών, πολιτών με διαφορετικές αντιλήψεις ακόμη και διαφωνούντων εντός των γραμμών του ΕΑΜικού κινήματος).

Εχουμε την άποψη ότι αδικεί το βιβλίο και την κοπιαστική εργασία του συγγραφέα αυτός ο -σχεδόν- μονομερής προσανατολισμός στην αναζήτηση της βίας.

Ο Γ. Λαμπάτος -ηθελημένα ή αθέλητα, δεν έχει σημασία- προσπαθεί να ρίξει γέφυρες στην περιβόητη αναθεωρητική σχολή των Καλύβα - Μαραντζίδη και να μας συμφιλιώσει μαζί της.

Η γνώμη του γράφοντος είναι πως τέτοια δυνατότητα δεν υπάρχει. Η εν λόγω σχολή είναι μία από τις χειρότερες σχολές κατευθυνόμενης ιστοριογραφίας με προκατασκευασμένους στόχους που πρέπει να υπηρετηθούν. Κι αλίμονο στα γεγονότα αν δεν εξυπηρετούν αυτούς τους στόχους.

Δεδομένη η βία

Καταρχήν το να αναζητάει κανείς τη βία -άρα και την ΕΑΜική βία- στα χρόνια της Κατοχής είναι σαν να αναρωτιέται γιατί κάνει ζέστη το καλοκαίρι. Πόλεμο είχαμε, τριπλή φασιστική κατοχή της χώρας είχαμε, αντίδραση και αντίσταση σε αυτή την Κατοχή είχαμε- άρα η βία ήταν δεδομένη.

Δεδομένη ήταν και η βία στις απελευθερωμένες περιοχές, γιατί εκ των πραγμάτων η απελευθέρωση μιας περιοχής έβαζε επιτακτικά και αντικειμενικά το καθήκον της ρύθμισης των κοινωνικών σχέσεων.

Δηλαδή την ανάγκη εγκαθίδρυσης κάποιας εξουσίας σε αυτές τις περιοχές. Η Ιστορία μέχρι σήμερα έχει δείξει πως εξουσία χωρίς κάποια μορφή βίας, μικρότερη ή μεγαλύτερη, χωρίς καταπίεση ενός τμήματος του πληθυσμού, ασήμαντου ή υπολογίσιμου, δεν υπάρχει.

Η Ιστορία επίσης έχει δείξει πως όπου υπάρχει εξουσία -άρα και μορφές βίας και καταπίεσης- υπάρχουν και αδικίες που σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να είναι και σοβαρές ή εντελώς αδικαιολόγητες.

Τονίζοντας αυτές τις αδικίες ή επικεντρώνοντας σε αυτές δεν φωτίζεται η Ιστορία. Διαστρεβλώνεται και παραμορφώνεται.

Ο ισχυρισμός ότι φωτίζεται είναι ίδιος μ’ αυτόν που λέει πως παρουσιάζει σωστά έναν άνθρωπο μιλώντας σ’ αυτούς που δεν τον ξέρουν διαρκώς ή αποκλειστικά για τα κουσούρια και τις αδυναμίες του.

Υπάρχουν δύο σημεία στο βιβλίο του Γαβρίλη Λαμπάτου που πρέπει να προσεχτούν. Το ένα αφορά τις αναφορές του για τις εμφύλιες συγκρούσεις του ΕΛΑΣ με άλλες ένοπλες αντιστασιακές οργανώσεις.

Το δεύτερο εδράζεται στην άποψή του ότι η σύγκρουση με τα τάγματα ασφαλείας ήταν εμφύλιος πόλεμος. Αναφορικά με τον πρώτο ζήτημα ο συγγραφέας τονίζει ιδιαίτερα την περίπτωση της ένοπλης ομάδας του Ψαρρού.

Φαίνεται να παραξενεύεται από το γεγονός ότι η δράση, στην ίδια περιοχή, δύο διαφορετικών αντιστασιακών σχηματισμών οδηγούσε σε ένοπλες συγκρούσεις στην Ηπειρωτική Ελλάδα και τονίζει την περίπτωση της Κρήτης όπου το ΕΑΜ και η ΕΟΚ έδρασαν από κοινού χωρίς εμφύλιες διαμάχες.

Παραγνωρίζει δύο δεδομένα. Το πρώτο είναι ο ίδιος ο πόλεμος. Σε κανέναν πόλεμο ένας στρατός δεν επιτρέπει στη περιοχή που αναπτύσσεται να δράσει άλλος στρατός ακόμη και για τον ίδιο σκοπό.

Αυτό είναι στοιχειώδης όρος ασφάλειας. Στην περίπτωση που αυτό συμβεί πρέπει να υπάρξει συμφωνία μεταξύ των δύο στρατών, με απόλυτα σαφείς και διακριτούς ρόλους που να τηρούνται απ’ όλες τις πλευρές.

Στον προκειμένη περίπτωση, τόσο ο ΕΔΕΣ όσο και το 542 του Ψαρρού επιδίωξαν να αναπτυχθούν σε βάρος του ΕΛΑΣ. Παρά και ενάντια στον ΕΛΑΣ.

Το δεύτερο που παραβλέπει ενώ το γνωρίζει ο Λαμπάτος αφορά τη φύση του ΕΑΜικού κινήματος. Ηταν ένα κίνημα πολιτικοστρατιωτικό που πολιτικά απλωνόταν παντού.

Ηταν αδύνατο αυτό το κίνημα να μπει κάτω από τον έλεγχο άλλης στρατιωτικής οργάνωσης όταν -πέραν των άλλων- βασικός σκοπός της ύπαρξής του ήταν να εξυπηρετεί τη δική του στρατιωτική οργάνωση.

Πάμε παρακάτω. Ηταν εμφύλιος πόλεμος η σύγκρουση με τα τάγματα Ασφαλείας; Κατηγορηματικά όχι. Η ερμηνεία του εμφυλίου ως πολέμου μεταξύ ανθρώπων της ίδιας εθνότητας είναι απλοϊκός. Οπως απλοϊκή είναι και η εξήγηση ότι τα τάγματα τα ήθελε όλος ο αστικός κόσμος κι επομένως η σύγκρουση μαζί τους ήταν στην ουσία σύγκρουση με το μέρος του πληθυσμού που επηρέαζαν τα αστικά κόμματα. Αρα εμφύλιος πόλεμος.

Τα πράγματα ειδικά στη σχέση κομμάτων και κοινωνίας δεν είναι απλές εξισώσεις ούτε ευθύγραμμα.

Τα τάγματα φτιάχτηκαν από τη δωσιλογική κυβέρνηση Ράλλη που σχηματίστηκε με τη θέληση των κατακτητών και προς εξυπηρέτησή τους.

Τα τάγματα, επίσης, φτιάχτηκαν με τη σύμφωνη γνώμη των κατακτητών, εξοπλίστηκαν απ’ αυτούς και πολέμησαν γι’ αυτούς ενάντια στο κίνημα αντίστασης.

Αντίσταση

Οταν η χώρα βρίσκεται υπό κατοχή και οι κατοχικές δυνάμεις έχουν στην υπηρεσία τους εγχώριους, η σύγκρουση με τους εγχώριους δεν είναι τίποτε άλλο από αντίσταση κατά των κατακτητών και της εξουσίας τους.

Είναι αγώνας για εθνική απελευθέρωση και εθνική ανεξαρτησία.

Το ότι ο αστικός πολιτικός κόσμος συναίνεσε στη δημιουργία των ταγμάτων αυτό δεν είναι στοιχείο αθώωσης και απόδοσης εθνικής ταυτότητας στους ταγματασφαλίτες, αλλά ανεξίτηλο στίγμα προδοσίας του λαού και της χώρας για τον αστικό πολιτικό κόσμο εκείνης της εποχής.

Ενα σοβαρό λάθος στο βιβλίο του Γ. Λαμπάτου, αναφορικά με τον Δεκέμβρη του ’44, είναι ότι ο συγγραφέας θεωρεί δεδομένο πως το περίφημο ραδιοτηλεγράφημα του Δημητρόφ -που συμβούλευε το ΚΚΕ και το ΕΑΜ να προχωρήσουν σε συμβιβασμό με τους αντιπάλους τους- στάλθηκε μέσα στα Δεκεμβριανά και ήταν γνωστό στην ηγεσία του ΚΚΕ από τις 16 Δεκεμβρίου του 1944.

Ο ισχυρισμός αυτός έχει ανατραπεί εδώ και χρόνια. Αρχικά από τον Φοίβο Οικονομίδη (Φ. Οικονομίδης: «Οι Προστάτες», Γ’ έκδοση, Αθήνα 1990- 1991, σελ. 312) και στη συνέχεια από τα δημοσιευμένα βουλγαρικά αρχεία («Εμφύλιος Πόλεμος- Εγγραφα από τα Γιουγκοσλαβικά και Βουλγαρικά Αρχεία», επιμέλεια Βασίλης Κόντης- Σπυρίδων Σφέτας, εκδόσεις «Παρατηρητής», 1999 σελ. 160).

Το επίμαχο τηλεγράφημα Δημητρόφ στάλθηκε στο ΚΚΕ στα μέσα Ιανουαρίου του 1945.

Εν πάση περιπτώσει, το βιβλίο του Γαβρίλη Λαμπάτου ανοίγει μια συζήτηση, η οποία εφόσον γίνει με όρους τεκμηριωμένης ανταλλαγής και σύγκρουσης απόψεων μόνο θετικά αποτελέσματα θα έχει.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας