«Είναι τρέντι να μην έχεις ιδεολογία»

tsakiris-st-.jpg

Ο Σταύρος Τσακίρης σκηνοθετεί το έργο που έγινε σύμβολο των επαναστατημένων λαών, το «Φουέντε Οβεχούνα» του Ισπανού συγγραφέα Λόπε ντε Βέγκα στο θέατρο «Απόλλων» της Πάτρας

Είναι δυνατόν ατομικές πράξεις ηρωισμού ν’ αποκτούν συλλογικό χαρακτήρα; Κι όμως συνέβη αιώνες πριν, μέσα στον Μεσαίωνα, σ’ ένα ταπεινό ισπανικό χωριό.

Το «Φουέντε Οβεχούνα-Η Πηγή των Αμνών» του Λόπε ντε Βέγκα σκηνοθετεί ο Σταύρος Τσακίρης στο Δημοτικό Θέατρο Πάτρας. Θέμα του έργου, το καθήκον της συλλογικής ευθύνης και πόσο συνδέεται με την κοινωνική συνείδηση ή την ατομική ηθική. Στην παράσταση ακούγονται τα τραγούδια του Θάνου Μικρούτσικου με τη φωνή της Μαρίας Δημητριάδη από την τρίτη δισκογραφική του δουλειά το 1978 με τίτλο «Φουέντε Οβεχούνα».

Ο συγγραφέας και ποιητής Λόπε ντε Βέγκα δραματοποιεί ένα ιστορικό γεγονός: Το 1470 οι εξαθλιωμένοι χωρικοί στο Φουέντε Οβεχούνα, έρμαια της απάνθρωπης εκμετάλλευσης του φεουδάρχη διοικητή Φερνάν Γκόμεθ ντε Γκουθμάν, ξεσηκώνονται εναντίον του με αποτέλεσμα εκείνος να χάσει τη ζωή του.

Ολοι οι κάτοικοι βασανίζονται σκληρά για να ομολογήσουν ποιος έκανε το έγκλημα, αλλά κανείς δεν μιλάει. Στην ερώτηση «ποιος ευθύνεται;», η απάντηση όλων είναι στερεότυπη: «Η Φουέντε Οβεχούνα». Δηλαδή όλο το χωριό.

Η ιστορία έγινε θρύλος, η «Πηγή των Αμνών» αναδείχτηκε σε σύμβολο των επαναστατημένων λαών και αργότερα μεταφέρθηκε στη θεατρική σκηνή από τον σημαντικότερο εκπρόσωπο του ισπανικού κλασικού θεάτρου Λόπε ντε Βέγκα.

Αλλά γιατί ο Σταύρος Τσακίρης επέλεξε να ανεβάσει αυτή την παλιά ιστορία που για το σύγχρονο πρωτοποριακό θέατρο μοιάζει παρωχημένη αισθητικά, ιδεολογικά;

«Δηλαδή τη θεωρείτε ιδεολογικά παρωχημένη; Δεν συμφωνώ. Ο τίτλος του έργου δεν έγινε τυχαία σλόγκαν, ρητό… Γι’ αυτή και μόνο τη στάση απέναντι στο αίτημα της συλλογικής ευθύνης οι κάτοικοι του Φουέντε Οβεχούνα έγιναν παγκόσμιο παράδειγμα μέσα στους αιώνες.

»Την ιστορία τη διδάσκονται όχι μόνο οι Ισπανοί μαθητές αλλά και τα Αμερικανάκια. Ο τόπος κάποτε κατοικούνταν από 900 κατοίκους και σήμερα από 30 χιλιάδες που συντηρούνται από τον τουρισμό, δηλαδή από την αίγλη αυτής της παλιάς ιστορίας».

• Το έργο έχει σαφές πολιτικό μήνυμα, ταυτισμένο με την ιδεολογία της κομμουνιστικής Αριστεράς. Σαν να έχει βγει από το ρεπερτόριο του σοσιαλιστικού ρεαλισμού…

Αν και χρησιμοποιήθηκε από τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό, το θέμα έχει γνήσια αυτονομία. Οταν το έγραψε ο Λόπε δεν υπήρχε κανένας κομμουνισμός και καμιά Αριστερά. Αυτό το έργο δεν συνδέεται με καμιά ιδεολογία αλλά με την ίδια την αντίδραση, αυτήν που προκαλεί το θυμικό.

Στη σημερινή παθητική εποχή όπου οδηγούμαστε σε μια κακώς εννοούμενη ατομικότητα, παρατηρούμε πως είναι σχεδόν μοντέρνο, τρέντι, να μην έχεις ιδεολογία, να σνομπάρεις γενικώς, να δείχνεις ότι δεν έχεις αντίληψη για τον κόσμο, για τη θέση σου μέσα σ’ αυτόν.

Εχω την εντύπωση ότι μια ιδεολογία απορρίπτεται όχι επειδή την παραμερίζει μια άλλη, αλλά απλώς και μόνο επειδή υπήρχε και πριν από πολλά χρόνια, άρα είναι «παλιά», «ξεπερασμένη».

• Η ίδια η εξέλιξη, οι νέες τάσεις και φόρμες δεν δημιουργούν απόκλιση από τους παραδοσιακούς τρόπους διεκδίκησης;

Ο,τι φέρνει η εξέλιξη δυστυχώς είναι αναγνωρίσιμο ως τέτοιο ύστερα από πολλά χρόνια, δεν μπορούμε να βγάλουμε συμπεράσματα στον παρόντα χρόνο. Η τάση είναι ν’ ακολουθούμε τον συρμό, να υιοθετούμε τη μόδα, το λάιφσταϊλ. Αλλά αυτή η στάση δεν ακυρώνει τη δύναμη του θυμικού.

Προσπαθώ να δω τα πράγματα με σκεπτικισμό. Η Ιστορία απέδειξε ότι στην αρχή κάθε εκατονταετίας ο κόσμος μετακινείται πράγματι, συμβαίνουν μεγάλα κοσμοϊστορικά γεγονότα. Αλλά στην ολοφάνερη τερατομορφία του σημερινού συστήματος παρατηρείς κάτι επιπλέον. Οι αρχές του Διαφωτισμού, της Γαλλικής Επανάστασης πεθαίνουν, οι κοινωνίες προχωρούν σε μια σχεδόν θεολογικού τύπου μετατόπιση.

Σαν ο κόσμος, με εφαλτήριο την απόλυτη αμφισβήτηση, να περνάει σ’ ένα άλλο πνευματικό στάτους. Θλίβεσαι βλέποντας ότι αυτό που διοχετεύεται ως κυρίαρχο σκεπτικό, ιδιαίτερα στην πατρίδα μας, είναι το επιχείρημα της μοντερνικότητας, το αμοράλ λέω εγώ.

Μα δεν πρόκειται καν για πολιτική ιδεολογία, η εξέγερση θα υφίσταται όσο υφίσταται αδικία. Το αίσθημα ευθύνης μεταφράζεται σε «κούφια μεγαλοστομία», η επιδερμική αντιμετώπιση του καθημερινού βίου ονοματίζεται «ελευθερία της γνώμης», η έλλειψη κρίσης απέναντι στα γεγονότα «ουδετερότητα».

Κι όλα αυτά ενώ σε έρευνα του ΜΙΤ οι λέξεις δίκαιο και δικαιοσύνη καταγράφονται ως οι πιο πολυχρησιμοποιημένες στον Τύπο, στο διαδίκτυο, στον δημόσιο διάλογο. Το Δίκαιο ως θεσμός, ως νόμος μπορεί ν’ αλλάζει.

Αυτό που δεν αλλάζει είναι το δίκιο της ψυχής, του μυαλού, του ενστίκτου. Η καταδίκη της αυτοδικίας, ο μεγαλύτερος ίσως κρίκος του νομικού πολιτισμού, αυτός που πάνω του στηρίχτηκε ολόκληρος ο δυτικός πολιτισμός, νομίζω ότι καταρρέει. Δες πόσο χαρτί και μελάνι ξοδεύτηκε στην κουβέντα περί εγκλήματος, πολιτικού εγκλήματος, αυτοδικίας κ.λπ.

• Θα επιστρέψουμε δηλαδή στην εποχή της κυριαρχίας του ενστίκτου;

Λέω μόνο ότι σε όλους εμάς, τα παιδιά του Κάιν -αν κάτι συμβολίζει η βιβλική ιστορία για το πρώτο έγκλημα-, το ερώτημα περί αυτοδικίας δεν απαντάται με ευκολίες. Εχω κάνει 15 τραγωδίες όχι γιατί αγαπώ τους αρχαίους, αλλά επειδή πιστεύω πως το βαθύ ιδεολόγημα του καιρού μας είναι η άρνηση όλου του προηγούμενου πολιτισμού, η παραδοχή ότι στην ανθρώπινη φύση ενυπάρχει η αυτοδικία. Πώς αλλιώς κατανοείς επαναστατικά σύμβολα σαν τον Ορέστη ή τον Οιδίποδα;

Δεν ήταν ένοχοι και μιαροί παρά μόνο στα μάτια του υπαρκτού κόσμου. Το πρόσταγμα της εποχής νομίζω ότι δεν είναι ούτε κορόνα βασιλική ούτε τιάρα παπική αλλά το δίκιο, η καθαρότητα των πραγμάτων. Δεν φτουράνε πια οι πολυτελείς ομφαλοσκοπήσεις αναλύοντας τον ψυχισμό, τον καταπιεσμένο σεξισμό των ηρώων κ.λπ. Τώρα ήρθε η εποχή της κλοτσιάς. Αυτό είναι το πρώτο που πρέπει να καταλάβουμε όσοι ονειρευόμαστε φιλοσοφώντας…

• Βρίσκετε δηλαδή τις συνθήκες ώριμες για ανατροπές;

Μα πάντα έτσι γίνονται οι ανατροπές. Οταν οι πολλοί εφησυχάζουν, όταν γίνονται αμνοί, όταν αποδέχονται τον ρόλο της σιωπής, έρχεται ξαφνικά η ώρα που ανάβει ο σπινθήρας της αντίδρασης. Σαν να υπάρχει μια συλλογική data, ένας εγκέφαλος που μαζεύει όλες τις ιδέες που ταξιδεύουν στον κόσμο, σκέψεις, φαντασιώσεις, εμπειρίες, συμπεράσματα, τα ζιπάρει για να χωρέσουν σ’ έναν κύβο που περιέχει το δυναμικό του Σύμπαντος συσσωρευμένο σ’ έναν μικρό όγκο.

Μια υπερδύναμη που αν απελευθερωθεί μετατρέπεται σε κάτι ανώτερο του συνόλου των ανθρώπων. Ενα μπιγκ μπανγκ σκέψης εκατοντάκις μεγαλύτερο από εκείνο τους Σύμπαντος, αν υπήρξε ποτέ.

Σε μια τέτοια στιγμή εξερράγη το μυαλό των χωρικών στο Φουέντε Οβεχούνα. Κοιτάζουμε συνεχώς το περιτύλιγμα και μας δημιουργεί ενοχή η κουβέντα για μαζικό κίνημα, κοινωνική συνείδηση, ξεσηκωμό. Οτι τάχα αυτά έχουν ξεπεραστεί. Μα όσο υπάρχει η ανάγκη να εκφραστεί το άδικο είναι δυνατόν να μιλάμε για μοντέρνο, παλιό;

• Κι αν είναι στ’ αλήθεια παλιός, ξεπερασμένος ο πολιτικός φορέας που εκφράζει όλα αυτά;

Αν εξαρτιέται κανείς από τους φορείς, τότε δεν έχει αληθινή οργή. Μόνο όταν αλλάζουν τα μυαλά αλλάζει ο κόσμος.

Ο Μικρούτσικος καινούργιος όσο ποτέ

• Πώς ανεβαίνει ένα τέτοιο κείμενο στη σκηνή το 2018;

Μη σας ξεγελούν τα κοστούμια, σύγχρονη είναι η παράσταση, μια και ο θεατρικός κώδικας δεν μπορεί παρά να είναι σύγχρονος. Τα έργα δεν αλλάζουν εξαιτίας της φόρμας τους, σκηνικά ή κοστούμια. Δεν ακολούθησα την τυπική ανέλιξη του κειμένου που δομικά είναι γραμμένο με λέξεις πολύ απλές, κοινόχρηστες θα μπορούσα να πω.

Το θέμα είναι πώς ο σημερινός θεατής προσλαμβάνει αυτή την ιστορία. Και νομίζω ότι δεν έχει κανένα νόημα να την εκφράσεις σκηνικά με τον τρόπο που στις μέρες μας αποκαλούμε «μοντέρνο» ή «μεταμοντέρνο». Η μεταμοντερνικότητα στηρίχτηκε στο πώς θα προσθέτουμε συνεχώς πινελιές στον πίνακα των συναισθημάτων. Οσο πιο βαρύ, κλασικό είναι το κείμενο τόσο πρέπει να θυμίζουμε ότι ο βασιλιάς ρεύεται, η βασίλισσα πηγαίνει στην τουαλέτα. Αλλά μέχρι πού μπορεί να πάει αυτό;

Ο Γιόζεφ Μπόις έλεγε ότι το μεταμοντέρνο είναι θνησιγενές γιατί τα υλικά του είναι ευτελή. Εγώ λέω ναι, ο βασιλιάς μπορεί να έχει τις φρικτές καθημερινές συνήθειες, αλλά συγχρόνως σκέφτεται. Προτιμώ εκείνο το θέατρο που στηρίζεται όχι στα λόγια των ηρώων αλλά στις επιθυμίες που φανερώνουν, που μετακινεί το ζήτημα από τις λέξεις στις προθέσεις και δεν εννοώ ιδεολογικά ή ψυχαναλυτικά. Η σκηνή είναι πεδίο δράσης, όχι περιγραφής ιδεών, αισθημάτων. Το πιο ενεργό ρήμα στο θέατρο όπως και στον κόσμο είναι «θέλω».

• Είχατε όμως κι ένα άλλο έργο έτοιμο. Το μουσικό έργο του Θάνου Μικρούτσικου γραμμένο για το θέατρο πριν από σαράντα χρόνια.

Ηξερα πόσο σπουδαία ήταν η μουσική του Θάνου Μικρούτσικου, αλλά ξανακούγοντάς τη συνεχώς στις πρόβες επιβεβαίωσα και πόσο καινούργια παραμένει. Κι αν σκεφτείς ότι τα τραγούδια γράφτηκαν το 1978, στη διάρκεια της Μεταπολίτευσης - για μένα την πιο άπελπιδα εποχή, βαθιάς ύπνωσης και όχι ανάτασης όπως επικράτησε να λέμε…

Η μουσική του Θάνου, περίπλοκης συνθετικής γραμμής με τόσο διαφορετικές ρυθμολογίες μέσα στο ίδιο τραγούδι, την εποχή μάλιστα που της κυριαρχίας του «κουπλέ-ρεφρέν», δικαιώνεται μέσα στον χρόνο. Ο Θάνος Μικρούτσικος σ’ αυτή τη συνεργασία με κέρδισε ως μεγάλος καλλιτέχνης και ως σπουδαίος άνθρωπος.

ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας-Θέατρο Απόλλων. «Φουέντε Οβεχούνα-Η Πηγή των Αμνών» του Λόπε ντε Βέγκα. Μετάφραση: Νίκος Γκάτσος. Σκηνοθεσία Σταύρος Τσακίρης. Σκηνικά-Κοστούμια: Βασίλης Παπατσαρούχας. Μουσική: Θάνος Μικρούτσικος. Φωτισμοί: Νίκος Σωτηρόπουλος. Παίζουν: Τάκης Χρυσικάκος, Λένα Μποζάκη, Νίκη Παύλου, Νάνσυ Χριστοπούλου, Κωνσταντίνος Νικούλης, Σπύρος Κουβαρδάς, Δημήτρης Παγώνης, Μάρκος Γέττος κ.ά.

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ