«Είναι κάτι που ονειρεύτηκα μια βροχερή Κυριακή…»

vivlio_4.jpg

ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ ΣΤΕΦΑΝΑΤΟΣ. «Κατασκευές της ψυχανάλυσης. Κατασκευή του ψυχαναλυτή Αναζητώντας μια αλήθεια που γιατρεύει» Εστία, 2017 Σελ. 416

Η ψυχαναλυτική θεωρία υπήρξε εν τη γενέσει της τόσο απελεύθερη και δημιουργική όσο φανερώνει η εξήγηση του Φρόιντ (με τη φράση του τίτλου μας) για το πώς του ήρθε ο «επιστημονικός μύθος» του Τοτέμ και ταμπού, με τον οποίο δημοσιοποιήθηκαν ευρύτερα, έως κι εκλαϊκεύτηκαν, εμφιλοχωρώντας με αμφιλεγόμενο τρόπο στη μελέτη της κοινωνίας, κεντρικές κατηγορίες της ψυχαναλυτικής μεθόδου.

Η ψυχανάλυση: μια ατέρμονη κατασκευή, από υλικά τόσο ετερόκλητα και τόσο κοπιωδώς συλλεγμένα όσο υποβάλλουν οι άπειρες ώρες κλινικών συνεδριών του ιδρυτή πατέρα και το άνοιγμά του σε όλους σχεδόν τους τομείς του επιστητού, από τη βιολογία, τη νευρολογία και την ψυχιατρική μέχρι τη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία, την ανθρωπολογία, την εθνολογία και τη θρησκειολογία.

Και, συγχρόνως, η ψυχανάλυση: σε διαρκή αναζήτηση μιας «αλήθειας που γιατρεύει», όπως το θέτει ο Γεράσιμος Στεφανάτος στον υπότιτλο του βιβλίου του Κατασκευές της ψυχανάλυσης, κατασκευή του ψυχαναλυτή – πράγμα που θα πει: σε διαρκή εξάρτηση από ένα θεραπευτικό αποτέλεσμα, δηλαδή όχι μόνο εχθρική προς κάθε αυθαιρεσία, αυταρέσκεια και αυτοαναφορικότητα, αλλά απόλυτα δεσμευμένη στην ετερότητα ενός πάσχοντος υποκειμένου, μια ετερότητα εσωτερικευμένη, μάλιστα, ως υπό κατασκευή ασυνείδητη πραγματικότητα του αναλυτή και του αναλυόμενου (μαζί και ξεχωριστά).

Κάτι από τη ζωντάνια, τις προκλήσεις και την εκπληκτική δυσκολία του ιδρυτικού φροϊδικού παραδείγματος αποτυπώνει και το βιβλίο του Στεφανάτου, του οποίου οι συνθετικές αξιώσεις και η αυτοστοχαστικότητα σπανίζουν σήμερα, και δη εν Ελλάδι, όχι μόνο στην ψυχαναλυτική γραμματεία αλλά στις επιστήμες του ανθρώπου εν γένει.

Συνδυάζοντας στη γραφή του τη θεωρητική λογιοσύνη με την πολύχρονη κλινική εμπειρία, ο Στεφανάτος αποκαλύπτει τις «σκαλωσιές» της δικής του ψυχαναλυτικής κατασκευής, που εμπνέεται από τους αναλυόμενούς του, βέβαια, καθώς και από την ενεργό εμπλοκή του με τα ψυχαναλυτικά θεωρητικά πράγματα διεθνώς (ως μέλος της γαλλικής ψυχαναλυτικής εταιρείας Quatrième Groupe).

Οι αναφορές του, από τους απαράκαμπτους Φρόιντ και Λακάν μέχρι –κυρίως– την Πιερά Ολανιέ, τη Ναταλί Ζαλτζμάν και τον Καστοριάδη (που συντέλεσαν στη διαμόρφωση του Quatrième Groupe), είναι ομολογημένες και αξιοποιούνται δημιουργικά, δεν προκαθορίζουν όμως τις πολυάριθμες μελέτες περιπτώσεων που καταγράφει και οι οποίες έρχονται να περιπλέξουν τη θεωρητική αφήγηση με τις απαιτήσεις τους και τις απορίες τους.

Το όλον αναδίδει έντονα –και σκόπιμα– τον «τεχνητό» του χαρακτήρα: ούτε από καθέδρας διδασκαλία-διακήρυξη μιας απόλυτης ψυχαναλυτικής Αλήθειας ούτε «μεταμοντέρνο» άθροισμα ερμηνευτικών μικροαφηγήσεων, αλλά ένα κείμενο πολυεπίπεδο, αρχαιολογικά διαστρωματωμένο, (ανα)κατασκευασμένο εκ των υστέρων ως ενότητα-βιβλίο – όπως θα περίμενε κανείς από έναν αποφασισμένο υπέρμαχο της μεθοδικής ψυχαναλυτικής εργασίας, διατεθειμένο να αναλάβει ακόμα κι ένα τίμημα σαν «την επιστροφή στην απομόνωση των πρώτων χρόνων της φροϊδικής μεθόδου» (σ. 399).

Αν επιτρέπεται σε έναν μη ειδικό να ξεχωρίσει ένα κομμάτι της δουλειάς του Στεφανάτου, αυτό θα ήταν η έμφασή του στη θετική, ψυχαναλυτικά γόνιμη διάσταση της φροϊδικής «ενόρμησης θανάτου», προπάντων μέσω της θεώρησης της Ν. Ζαλτζμάν για την «αναρχική ενόρμηση»: μια «δύναμη αποσύνδεσης που στους τρόπους δράσης της αγωνίζεται ενάντια στις ενωτικές αγελαίες και συγκολλητικές βλέψεις του Ερωτα·

είναι διαχωριστική, αποσυνδετική, απελευθερώνει από ασφυκτικούς λιβιδινικούς δεσμούς και ναρκισσιστικές αυταπάτες» (σ. 232), και ως τέτοια γίνεται ολοένα πιο επίκαιρη σαν αναλυτικό πρίσμα για ένα ευρύ φάσμα «οριακών» συμπτωμάτων, προσφέροντας ακόμα κι έναν τρόπο ανάγνωσης για τη λεγόμενη στρατοπεδική λογοτεχνία.

Ακόμα μεγαλύτερης έμφασης όμως χρήζει η γενικότερη επιστημολογική τοποθέτηση του Στεφανάτου, που διαπερνά όλο το βιβλίο (και όχι μόνο το μεθοδολογικό πρώτο μέρος του) και εμπνέεται έντονα από τη φιλοσοφία, όπως επίσης και από τη μεταφραστική θεωρία, σε αντιπαράθεση ιδίως με έναν ανυπέρβλητο αντίπαλο:

την «ιερή συμμαχία» θετικισμού και σχετικισμού, που κάνει τις επιστήμες του ανθρώπου δέσμιες μιας έμμονης αναζήτησης της ταυτότητας, είτε ως προϋπάρχουσας αυθύπαρκτης «πραγματικότητας» είτε ως αφηγηματικού «βιώματος».

Απέναντι σε αυτή την επιστημονιστική συμπαιγνία που θέλει την επιστήμη αυτοαναιρούμενο μεσολαβητή –και εν τέλει αλχημεία– ανάμεσα σε βουβές ή (ακατάπαυστα) ομιλούσες ταυτότητες, η ψυχανάλυση που διακονεί ο Στεφανάτος ορθώνει κάτι σαν το διχασμένο ανάστημά της: το Αυτό και το Εγώ σαν ετερότητες που συγκροτούνται και επιμένουν ως τέτοιες. Σε αυτόν τον δρόμο, υπάρχουν ακόμα πολλά να γίνουν.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ