Είναι ηδονικό να καταδικάζεις παρά να θεραπεύεις

Η πόλη ξέμεινε από ποιητές. Οι τραγικοί έχουν πεθάνει, ο πόλεμος έχει ρημάξει τα πάντα. Ο Αριστοφάνης μηχανεύεται τον τρόπο για να επιστρέψει το πνεύμα στην Αθήνα και να ξαναρχίσουν οι δραματικοί αγώνες: Κατεπειγόντως να ανεβεί από τον Αδη στην Αθήνα ένας από τους μεγάλους τραγικούς ποιητές...

Ο Διόνυσος αναλαμβάνει την αποστολή ξεκινώντας με τον δούλο του, Ξανθία, το περιπετειώδες ταξίδι στον Κάτω Κόσμο.

Κι όταν φτάνει βρίσκεται μπροστά στο δίλημμα: Ο Αισχύλος ή ο Ευριπίδης θα τιμηθεί ως ο καλύτερος τραγικός ποιητής;

Τη λύση δίνει ο Πλούτωνας καλώντας τον Διόνυσο να διαιτητεύσει στον δραματικό αγώνα ανάμεσα στους δύο ποιητές. Οι στίχοι μπαίνουν στη ζυγαριά για την ανάδειξη του καλύτερου.

Ιδού μερικά έξοχα στιχουργικά «επιχειρήματα», μακάβρια επίκαιρα:

Ευριπίδης: «Αλλον ναό απ' τον λόγο δεν έχει η πειθώ».

Αισχύλος: «Θάνατος: ο μόνος θεός που δεν έχει ναό».

Ευριπίδης: «Κραδαίνει στο δεξί του ρόπαλο σιδερόφρακτο».

Αισχύλος: «Αρμα πάνω σε άρμα και νεκρός πάνω σε νεκρό».

Σοφία Φιλιππίδου

Συναντήσαμε τη Σοφία Φιλιππίδου ένα μεσημέρι που η βροχή είχε πλημμυρίσει την Αθήνα.

Χωρίς το κέφι, τη χαρά που έχει πάντα μιλώντας για μια παράστασή της:

«Στα αποκαΐδια αυτής της φονικής πυρκαγιάς, στη βαριά σκιά μιας πένθιμης στιγμής για τη χώρα, νιώθω μεγάλη αμηχανία να μιλήσω για το θέατρο, για την παράστασή μας, για το έργο. Δεν είναι εξαιτίας του σεβασμού προς τους νεκρούς, της ανάγκης να μείνουμε σεμνοί, σιωπηλοί, πολύ σκεπτικοί πάνω σ’ αυτή τη φρίκη και στο μέλλον μας. Είναι κι ένας επιπλέον λόγος: αλλάζει πια ο τρόπος σκέψης, το βλέμμα πάνω στην ύπαρξή σου, στη ζωή, στις πράξεις. Σε εμένα τουλάχιστον αλλάζει. Μα ποιος μπορεί να είναι ίδιος; Πριν απ' αυτό πες ότι υπήρχε μια, εν δυνάμει, αισιοδοξία, μια χαρά που δίνει η τέχνη μας.

Αυτή η διάθεση μετά το Μάτι εξανεμίστηκε, η αίσθηση της ματαιότητας έγινε πιο ισχυρή από ποτέ. Είναι καιρός που νιώθω ότι βρίσκομαι σε εμπόλεμη κατάσταση, κάτι με σπρώχνει έξω, στον δρόμο. Αλλοτε κλεινόμουν σπίτι μου, έχω μείνει μέσα πάνω από δύο χρόνια. Δεν ξέρω πόση λογική έχει αυτό που κάνουμε, ποια ανάγκη κινεί 27 ανθρώπους να βρίσκονται από πόλη σε πόλη δείχνοντας τη δουλειά τους. Δεν το πολυκαταλαβαίνω... Ισως έχω επηρεαστεί, σκέφτομαι το μάταιο όλων.

Από την άλλη, πάντα είχα σκέψεις γύρω από τις προσδοκίες, τα πράγματα στα οποία επενδύουμε. Κάνουμε Αριστοφάνη, έναν μέγιστο λυρικό ποιητή, περιοδεύουμε σε πολλές πόλεις, παίζουμε σε διαφορετικό κοινό κάθε φορά. Πριν από εμάς προηγήθηκαν κι άλλες παραστάσεις, κι άλλος Αριστοφάνης ή Αισχύλος ή Ευριπίδης, μετράμε θεατές, εισιτήρια. Αγωνιούμε αν τα καταφέραμε, αν αρέσαμε, αν θα βρέξει, αν θα σταματήσει η καταιγίδα, αν θα ματαιωθεί η παράσταση. Κι έρχεται αυτή η τραγωδία και αναρωτιέσαι ποια, εν τέλει, είναι η τραγωδία.

Επίσης σκέφτεσαι: ο ηθοποιός παίζοντας τραγωδία ξανά και ξανά όλα αυτά τα χρόνια πόση επίγνωση έχει του τραγικού; Επειδή ακριβώς μου είναι άγνωστος ο χώρος του απολύτως τραγικού, αισθάνομαι ότι μπορεί κανείς να είναι επιφυλακτικός σχετικά μ’ αυτό που λέμε: "ερμηνεύω έναν τραγικό ρόλο". Τον Οιδίποδα, τη Μήδεια, τον Προμηθέα... Πρόκειται για τεράστια μεγέθη, κι εμείς μικροί, πολύ μικρότεροι του μύθου, τα αντιμετωπίζουμε με τα μικρά μας μέσα. Αυτό που μας συνέβη λοιπόν στο Μάτι είναι τραγικό με την έννοια της αρχαίας τραγωδίας».

● Και η ελληνική κοινωνία μοιράστηκε ξανά σε στρατόπεδα.

Μια διαίρεση που συντελείται αυτόματα. Στην Ελλάδα ό,τι μας συμβαίνει, καλό ή κακό, αποτελεί πάντα αφορμή για διχασμό. Ακόμα και πάνω στα πτώματα επειγόμαστε να εκφράσουμε την τρομερά πολύτιμη άποψή μας, να επιτεθούμε, να βρίσουμε, να χυδαιολογήσουμε. Ευκολία, ανοησία, ευτέλεια, ιδιοτέλεια. Ολο αυτό το βρίσκω όχι μόνο λυπηρό, αλλά εξαιρετικά επικίνδυνο. Δεν θα έπρεπε να μείνουμε σιωπηλοί, βουβοί, κοκαλωμένοι καμιά εβδομάδα;

● Μήπως δεν μας ενδιαφέρει στ’ αλήθεια η επόμενη καλύτερη μέρα; Μήπως τελικά είναι αδύνατον ν’ αλλάξουμε;

Είμαστε πάντα τόσο θυμωμένοι, τόσο οργισμένοι. Με τους άλλους, ποτέ με τον εαυτό μας... Αυτή η σπουδή να προλάβουμε να πούμε γνώμη, άποψη, κριτική, δεν μας αφήνει να γίνουμε δημιουργικοί, να σκεφτούμε λύσεις. Λες και είναι ηδονικό το να καταδικάζεις παρά να θεραπεύεις, να βρίζεις παρά, εγκαίρως, να διορθώνεις.

Μας απασχολεί μονομερώς η κακή διοίκηση, η καμία ρυμοτομία, ο κακός πρωθυπουργός, οι κακοί πυροσβέστες, οι καλοί προηγούμενοι, οι χάλια τωρινοί, οι καλύτεροι επόμενοι και όχι η όποια προσωπική ευθύνη. Οτι θα μπορούσαμε όλοι μαζί για το καλύτερο, δεν μας απασχολεί.

Σε μια χώρα που κινείται με τέτοια αντανακλαστικά μου φαίνεται δύσκολο να βρεθεί ο όποιος υπεύθυνος πέρα από την απρόβλεπτη φύση, το μοιραίο, την ατυχία.

● Ο τρόπος που ενημερώνεστε από την τηλεόραση ή το ίντερνετ σας καλύπτει; Εμπιστεύεστε την είδηση ως αξιόπιστη;

Παρακολουθώ καιρό τώρα το χάος σε όλα τα μέσα ενημέρωσης και στο ίντερνετ, αλλά τώρα έγινε ακραίο, βλάσφημο, καταστροφικό. Σαφώς πρέπει να αναζητηθούν ευθύνες.

Προσωπικά αντιπάθησα το Μάτι μόνο και μόνο επειδή ταλαιπωρήθηκα πριν από χρόνια προσπαθώντας να βρω θάλασσα για να κολυμπήσω, ώσπου τα παράτησα. Επεφτα πάνω σε αδιέξοδα δρομάκια, κάγκελα, γκαραζόπορτες, αλλά όχι στο νερό. Στο τέλος χάθηκα κιόλας. Δεν ξαναπήγα.

Κανείς δεν μπορεί να κρίνει με ασφάλεια την επόμενη μέρα. Καταρχήν, όπως σε όλα τα εγκλήματα, πρέπει να γίνει αυτοψία, να συγκεντρωθούν στοιχεία, μαρτυρίες. Δεν είναι έτσι; Δεν ξέρω κιόλας... Αυτό που ξέρω είναι ότι με βρισιές, χυδαιότητες, κατάρες, ούτε ενημερώνεις ούτε μοιράζεσαι πληροφορίες ή συναισθήματα.

Σκέφτομαι πως όσοι μιλάνε τόσο πολύ, θεωρούν ότι με την πολυγνωσία, την αιχμηρότητα του λόγου, τη διαύγεια του πνεύματός τους συνεισφέρουν στη σωτηρία που έρχεται τιμωρώντας τους απερχόμενους και καλωσορίζοντας τους ερχόμενους. Επειδή αυτό που συνέβη είναι πολύ μεγάλο, πολύ σοβαρό, μήπως να σοβαρευτούμε; Αν τέτοια τραγικά συμβάντα δεν μας αλλάξουν δεν υπάρχει κανένα μέλλον.

● Ο Αριστοφάνης τι μέλλον έβλεπε αναζητώντας τη σωτηρία πότε στον ουρανό με τους «Ορνιθες», πότε ταξιδεύοντας στον Κάτω Κόσμο με τους «Βατράχους» προκειμένου να αναστήσει έναν ποιητή;

Εκ των υστέρων λες πως ο Αριστοφάνης γράφει πολύ ωραία παραμύθια, μας δίνει μια υπέροχη ψευδαίσθηση για το ανέφικτο αλλά δεν σώζει ούτε τότε τους συμπολίτες του ούτε κι εμάς τώρα.

Δεν αρκεί η πρόθεση του ποιητή να μας σώσει, πρέπει κι εμείς να το θέλουμε. Στους «Βατράχους» έχει την ιδιοφυή ιδέα να στείλει τον Διόνυσο στον Αδη για να ξαναφέρει την ποίηση στους Αθηναίους.

Ο Διόνυσος ως πονηρός, σχεδόν γελοίος -μιας και ο συγγραφέας τον εξανθρωπίζει- θεός της μεταμόρφωσης, του γλεντιού, του πανηγυριού, των απολαύσεων, φτάνοντας στον Αδη πρέπει ν’ αποφασίσει ποιον θα πάρει μαζί του στον Πάνω Κόσμο. Βάζει τα λόγια των ποιητών στη ζυγαριά, μετράει τη βαρύτητά τους και τελικά ανεβάζει στη γη τον Αισχύλο.

Μεγαλύτερος εχθρός ο εαυτός μας

● Εσείς, αλήθεια, ποιος από τους δύο θα θέλατε να αναστηθεί;

Οι αναλυτές του κειμένου καταλήγουν ότι ο Αριστοφάνης θέλει τον Αισχύλο νικητή ως πιο συντηρητικό και συγκροτημένο σε σχέση με τον νεωτεριστή Ευριπίδη. Εγώ πάλι δεν νομίζω ότι πρόκειται για πολιτικό παιχνίδι... Οι άνθρωποι σε πολέμους, παρακμή, κρίσεις διακρίνονται από μια τάση επιστροφής στα «παλιά καλά χρόνια».

Αν και δεν μπορώ να πάω τόσες χιλιάδες χρόνια πίσω, σήμερα θα έλεγα ότι αγαπώ τον Ευριπίδη. Θαυμάζω το μεγαλείο του μέγιστου Αισχύλου, αλλά μου αρέσει που ο Ευριπίδης πηγαίνει παραπέρα, εισάγει στο αρχαίο δράμα το καθημερινό, την ανθρώπινη αδυναμία, τα πάθη, τον έρωτα. Από την άλλη, δεν θα έμπαινα σε δίλημμα επιλογής, κανένας ποιητής δεν θα μας σώσει.

Ας αφήσουμε που δεν θα είχα καμιά δύναμη να περάσω την άποψή μου. Δεν νομίζω ότι ακούει κανείς τι λέω...

● Το εννοείτε;

Ναι, κι όσο μεγαλώνω το πιστεύω ακόμα περισσότερο.

● Κι όμως το κοινό σάς ακούει πάντα προσεκτικά...

Πράγματι, αυτό είναι σπουδαίο, όμως συμβαίνει μέσα στη σύμβαση του θεάτρου. Αν καθόμουν με τον θεατή σε μια ταβέρνα να μιλήσουμε δεν ξέρω αν θα με άκουγε. Στο θέατρο λέω λόγια άλλων, όχι δικά μου. Μ' αυτά με αγάπησε βέβαια ο κόσμος και, ίσως, παρακολουθώντας τον δημόσιο βίο μου να υποψιάζεται ότι δεν είμαι απατεώνας.

Ομως δεν νομίζω ότι θα μπορούσα να πείσω κάποιους για τις απόψεις μου σε μια συναναστροφή για παράδειγμα. Κι έτσι τους αφήνω να έχουν τις θέσεις και τις επιλογές τους...

● Αν υποθέσουμε ότι θα επιθυμούσατε να πείσετε κάποιον για κάτι, τι θα ήταν αυτό;

Οτι πρέπει να έχουμε καλοσύνη. Ο καθένας να ελέγξει κριτικά πρώτα τον εαυτό του. Αντί να ζητάμε συνεχώς ν' αλλάξει ο άλλος, ας αλλάξουμε εμείς. Αυτό είναι το κλειδί για την όποια, μικρή ή μεγάλη, αλλαγή προς το καλύτερο, η αυτογνωσία δηλαδή.

Η διαδικασία είναι μάχη σκληρή, επώδυνη, γι’ αυτό την αποφεύγουμε. Είναι σαν ν' αλλάζεις δέρμα, πονάς.

Πώς να πεις δυνατά στον εαυτό σου «φταίω», πώς να μπεις στη θέση του άλλου, όχι στα λόγια. Το μεγάλο μυητικό μάθημα από την αρχαιότητα ώς σήμερα είναι η ανάληψη της ευθύνης, να δεις κατάματα τον μεγαλύτερο εχθρό: τον εαυτό σου.

Μη νομίζεις ότι δίνω τέτοιες συμβουλές, δεν έχει νόημα άλλωστε. Κι άλλοι πολλοί μιλούν γι' αυτό καλύτερα, αλλά ποιος ακούει; Οχι, ούτε η ποίηση σώζει.

Κι αυτή η ήττα γίνεται ξεκάθαρη υπό το πρίσμα της τραγωδίας που ζήσαμε. Και μετά «η ζωή συνεχίζεται». Οπως πριν...

● Και πηγαίνετε στην Επίδαυρο με μια παράσταση πρωταγωνιστών...

Κάναμε μια συμμαχία μέσα στην κρίση. Ανθρωποι ετερόκλητοι, με διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες, χαρακτήρες, απόψεις, κώδικες, πειραματιζόμαστε σε μια συνεύρεση προκειμένου να παρουσιάσουμε το έργο ενός σπουδαίου ποιητή.

Η ομάδα των πρωταγωνιστών, το στοιχείο μετάφραση Γιώργου Μπλάνα, η ομάδα των χορευτών, η ομάδα των μουσικών, η ομάδα του σκηνοθέτη με το όραμά του, η ομάδα Φεστιβάλ με το δικό της, η Επίδαυρος, η ομάδα παραγωγού Μαροσούλη, η περιοδεία, όλα αυτά συνιστούν ένα μείγμα.

Νιώθω ότι βρίσκομαι σ’ έναν δοκιμαστικό σωλήνα όπου τα «υλικά» ανακατεύονται συνεχώς με την ελπίδα να δέσουν μεταξύ τους.

Τέτοιου είδους ενώσεις, όχι μόνον η δική μας, προκύπτουν και από μια ανάγκη που δημιουργεί η κρίση. Κάτι μας σπρώχνει στο να ενωνόμαστε αλλά δεν είναι εύκολο.

Λέμε συχνά «η ισχύς εν τη ενώσει» αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχεις πάντα το επιθυμητό αποτέλεσμα.

Η μόνη πρωταγωνίστρια είναι η Επίδαυρος

Σοφία Φιλιππίδου

● Ακούγεστε λίγο επιφυλακτική;

Λέω απλώς ότι το συγκεκριμένο σχήμα είναι κάτι καινούργιο και ο καθένας δοκιμάζεται στη διαθεσιμότητά του να συνεργαστεί. Περιγράφω μια εμπειρία, ένα πείραμα μέσα στη μυητική διαδικασία της τέχνης μας.

Είπαμε: «ο ένας για το άλλον, ο καθένας πρωταγωνιστής, πάμε μαζί να κάνουμε την παράσταση». Δεν είμαστε ομάδα, δεν έχουμε ασκηθεί μαζί στο θέατρο, άρα πρέπει να κατακτήσουμε τρόπο συνεννόησης.

Είναι το περίεργο συναίσθημα να προσπαθείς να συνυπάρχεις σκηνικά με πολλούς άγνωστούς σου ανθρώπους. Η ιδιαιτερότητα της σκηνής βοηθάει σ' αυτό.

Ο χώρος ελάχιστων τ.μ. πάνω στον οποίο κινούμαστε, ένας μαύρος, καμένος, γεμάτος εμπόδια λόφος, λειτουργεί ως πεδίο δοκιμής μεταξύ μας. Χρειάζεται χρόνος, ακόμα νιώθω ότι βρίσκομαι στο καζάνι και αναμειγνύομαι, αφομοιώνομαι σιγά σιγά με τους άλλους, πλησιάζω, απομακρύνομαι, κάτι χάνω, κάτι κερδίζω.

Νομίζω ότι βάζω μεγάλη δύναμη για να υπάρξω υπηρετώντας τη συγκεκριμένη ανάγκη, να είμαι συνειδητά παρούσα. Και το κάνω σαν καλό παιδί, σαν στρατιώτης σε αποστολή.

Δίνεις χώρο για να αναπνεύσει ο άλλος, παίρνεις κι εσύ το δικό σου όταν χρειαστεί. Περιμένω ότι σ' αυτόν τον ιερό τόπο, την Επίδαυρο -αυτή είναι η μεγάλη πρωταγωνίστρια, αν δεν τη σεβαστείς θα σε τιμωρήσει-, θα φανεί η δυναμική τής παράστασης.

Περιμένω ότι εκεί θα πάρει ο καθένας τη διάστασή του και θα γίνει το αλχημιστικό θαύμα.

Εκεί θα κριθεί αν η ένωσή μας λειτούργησε τελικά. Τότε θα μπορώ να μιλήσω για την παράστασή μας.

● Η μετάφραση είναι πιστή στο κείμενο;

Η μετάφραση είναι ποιητική με μια προσπάθεια να γίνει και κωμική, χωρίς μεταφορά στα καθ’ ημάς, αναφορές στην επικαιρότητα, κάτι που δυσκολεύει να υπηρετηθεί το κωμικό καθώς επιβάλλεται να βγει από την κατάσταση, όχι από τον λόγο.

Ο Αριστοφάνης, ενώ αναθέτει μια τόσο σοβαρή δουλειά στον Διόνυσο, να φέρει πίσω έναν μεγάλο ποιητή που θα μπορεί να γράφει για το «ουράνιο τσαρδάκι του Δία», για το «ποδάρι του χρόνου», για «γλώσσα επίορκη στον νου», συγχρόνως τον ευτελίζει, τον κάνει φοβιτσιάρη.

Επρεπε να υποστηρίξω το διττό του ρόλου και να μη διολισθήσει στο γελοίο, στην καρικατούρα. Να το κάνω δηλαδή αληθινό, ποίηση, τέχνη.

Στο Δίον χάρηκα πάρα πολύ που ένα 10χρονο παιδί μου είπε: «δεν κατάλαβα αν είσαι αγόρι ή κορίτσι». Ηταν το καλύτερο κομπλιμέντο.

● Εχει τύχει ένα κείμενο να σας αλλάξει τη ζωή, να φέρει μια ισχυρή, καθοριστική μετακίνηση στον τρόπο σκέψης σας;

Πριν από 20 χρόνια είχα ζητήσει από τον Σπύρο Βραχωρίτη να συνεργαστούμε. Μου έδωσε 33 βιβλία κοινής θεματικής, να επιλέξω αποσπάσματα για τη συρραφή ενός μονολόγου.

Μελετώντας έγινε αυτό που λέμε «φλασιά», άνοιξε στην κυριολεξία το μυαλό μου, συνειδητοποίησα τη σημασία, την ίδια δυναμική του «ναι» και του «όχι».

Το κατάλαβα τόσο ξεκάθαρα που άλλαξε η ζωή μου. Η παράσταση δεν έγινε, αλλά το κέρδος από την προετοιμασία ήταν τεράστιο. Πήγα πια αλλού, σ’ άλλο δρόμο.

● Πρέπει να είναι κανείς ανοιχτός, διαθέσιμος για να του συμβούν τέτοιες στιγμές αποκάλυψης;

Εγώ το επιθυμώ, το αναζητώ. Μια φορά βρέθηκα σ' ένα βουνό της Αρκαδίας, εκεί που γεννήθηκε ο Πάνας. Απλωσα μια ψάθα θαλάσσης σ' ένα ξέφωτο μέσα στο δάσος κι έμεινα εκεί ξαπλωμένη κάμποση ώρα. Και κάποια στιγμή άκουσα μια ανάσα.

Θα στο πω έτσι όπως το ένιωσα κι αυτό δεν αλλάζει στο κεφάλι μου. Είπα: αυτή είναι η ανάσα του Πανός. Δεν με ενδιαφέρει αν με πιστεύουν, αν θεωρούν ότι νόμισα, ότι φαντάστηκα. Εγώ ξέρω ότι έτσι συνέβη...

● Τον χειμώνα παρουσιάσατε για 8 μόνο παραστάσεις το άπαιχτο έργο του Γιάκομπ Μίχαελ Ράινχολτ Λεντς «Der Neue Menoza ή η ιστορία του πρίγκιπα της Κούμπα Τάντι». Θα το επαναλάβετε τον χειμώνα;

Δεν ξέρω αν κινήσω ξανά τις διαδικασίες, κάτι στην επικοινωνία δεν λειτούργησε όπως θα ήθελα. Το έργο ήταν όνειρο πολλών χρόνων, άρχισα να το μεταφράζω από το 1983.

Με μια μικρή επιχορήγηση 10 χιλιάδων ευρώ, το τόλμησα με 13μελή θίασο. Νοίκιασα χώρο για πρόβες, μετέφερα το βεστιάριό μου, το έτρεξα όλο μόνη μου, τα χρήματα δεν έφτασαν εννοείται.

Το έργο είναι σπουδαίο, υψηλής ποιότητας, με εξαιρετικό μύθο.

Αξίζει να το δει περισσότερος κόσμος κι εγώ να μετρηθώ αν κινούμαι σωστά ή όχι. Με ενδιαφέρουν αυτά τα μικρά, χειροποίητα πράγματα, είναι κινήσεις που απαιτούν ψυχή, κόπο, χρόνο.

Νιώθω υποχρέωση απέναντι στον συγγραφέα, ίσως με άλλους όρους παραγωγής να το επιχειρήσω ξανά.

 Info

Αρχαίο θέατρο Επιδαύρου. «Βάτραχοι» του Αριστοφάνη. Σκηνοθεσία: Κώστας Φιλίππογλου. Μετάφραση: Γιώργος Μπλάνας. Σκηνικά–Κοστούμια: Τέλης Καρανάνος, Αλεξάνδρα Σιάφκου. Κίνηση: Σοφία Πάσχου. Μουσική: Νίκος Γαλενιανός. Φωτισμοί: Νίκος Βλασόπουλος. Παίζουν: Λάκης Λαζόπουλος, Σοφία Φιλιππίδου, Δημήτρης Πιατάς, Αντώνης Καφετζόπουλος και 10μελής χορός. 10,11 Αυγούστου.

Έντυπη έκδοση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας