«Είναι αμόρφωτοι όσοι ξεχνάνε την καταγωγή τους»

tsianos.jpg

Κώστας Τσιάνος «Υπάρχει μια σχέση από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, μια συνέχεια που άρχισε να χάνεται με την παγκοσμιοποίηση. Αλλά τώρα βλέπω ότι ξαναγυρίζουν οι άνθρωποι στη ρίζα τους για να μάθουν από πού είμαστε, τι είμαστε!» | Βασίλης Μαθιουδάκης

Πηγαίνω στο ραντεβού με τον σκηνοθέτη Κώστα Τσιάνο -από τους πιο σπουδαίους θεατράνθρωπους που έχουμε στην Ελλάδα-, διασχίζοντας την Πατησίων με το τρόλεϊ και σκέφτομαι συνεχώς τον Δικαιόπολι. Να ήταν, λέει, δίπλα μου και να κοιτούσε τους κουρασμένους ανθρώπους που είναι μέσα. Τι θα έλεγε άραγε; Ποια κοφτερά λόγια θα έβαζε στα χείλη του ο Αριστοφάνης, τους «Αχαρνής» του οποίου πρόκειται να ανεβάσει ο Κώστας Τσιάνος στο Φεστιβάλ Επιδαύρου φέτος; Τον συναντώ στο διαμέρισμά του. Μόλις έχει έρθει από την πρόβα. Και μια μεγάλη κουβέντα, που στη διάρκειά της πέρασε όλο το ελληνικό θέατρο, ξεκινά… 

● Τι ετοιμάζετε αυτή την εποχή; 

«Αχαρνής» του Αριστοφάνη για το Φεστιβάλ Επιδαύρου. Θα είναι η πρώτη εναρκτήρια παράσταση, 29-30 Ιουνίου, και μετά θα γίνει περιοδεία σε όλη την Ελλάδα. Πρωταγωνιστεί ο Πέτρος Φιλιππίδης στον Δικαιόπολι, Λάμαχος ο Παύλος Χαϊκάλης, Μεγαρίτης ο Κώστας Κόκκλας, Θηβαίος ο Τάκης Παπαματθαίου, Ευριπίδης ο Πυγμαλίων Δαδακαρίδης, Κορυφαίος θα είναι ο Γρηγόρης Σταμούλης και άλλοι σπουδαίοι ηθοποιοί. Μεγάλος θίασος γι' αυτή την εποχή, που είναι «κλειστά» τα πράγματα. Είκοσι άτομα σχεδόν. 

● Συμμετέχουν ηθοποιοί απ' ό,τι βλέπω που έγιναν ευρέως γνωστοί από τα ελληνικά σίριαλ… 

Αυτό είναι μια παρεξήγηση. Ολοι αυτοί οι ηθοποιοί ξεκίνησαν από το θέατρο! Με τον Φιλιππίδη είναι η τέταρτη φορά που πάμε στην Επίδαυρο. Είναι πολύ σπουδαίοι ηθοποιοί όλοι. Ο Πέτρος είναι ακριβός κωμικός και τέλειος συνάδελφος. Η τηλεόραση δανείστηκε εξαιρετικούς ηθοποιούς από το θέατρο… 

● «Κάηκαν» πιστεύετε έτσι κάποιοι ηθοποιοί; 

Οι κάλοι, όχι… Αν έχουν και λίγο μυαλό. Οι σπουδαίοι ηθοποιοί, που είναι σπουδαία ταλέντα, κάηκαν στο θέατρο κατ' αρχάς… η τηλεόραση σε ξεχνάει αμέσως άμα κάνεις μια επιτυχία… άμα δεν κάνεις μια-δυο εμφανίσεις, γίνεσαι ανάμνηση.

Στο θέατρο οι καλοί ηθοποιοί βρίσκουν δουλειά. Θα πω κάτι πολύ αυστηρό, αλλά δεν βρίσκουμε -για τους ρόλους που χρειαζόμαστε- κάθε φορά τους καλύτερους… Γιατί οι καλύτεροι δουλεύουν. 

● Να σας ρωτήσω γιατί διαλέξατε τους «Αχαρνής»; Δεν είναι ένα πολυπαιγμένο έργο του Αριστοφάνη; 

Ηταν επιλογή του Φεστιβάλ, αλλά γιατί να μην παίζονται συνεχώς αυτά τα έργα; Και τρεις «Αχαρνής» να γίνονταν φέτος, δεν θα ήταν άσχημο. Αμα πηγαίνει ο κόσμος! Οι καλές κωμωδίες παίζονται και ξαναπαίζονται.

Οι «Αχαρνής» είναι από τις καλύτερες κωμωδίες του Αριστοφάνη. Το μήνυμά του είναι φιλειρηνικό πολύ -δεν θα το έλεγα αντιπολεμικό-, μια πολιτική κωμωδία, ουτοπική! Και όταν έχεις εξασφαλίσει και τον Φιλιππίδη για να παίξει τον Δικαιόπολι…! 

● Μια και αναφέρεστε στον Δικαιόπολι, πώς τον βλέπετε; Είναι η ουτοπική φωνή της τρέλας ή η φωνή της λογικής; 

Είναι πολλά πράγματα ο Δικαιόπολις! Είναι και αυτό που λέμε «ένας λαϊκός άνθρωπος» κατ' αρχάς… 

● Στην αρχή μάς τον δείχνει [ο Αριστοφάνης] πολύ λαϊκό, αλλά μετά γίνεται ένας άλλος. Ισχύει; 

Κατ' αρχάς είναι μια ουτοπία ότι αποκτάει προσωπική ειρήνη. Τι θα πει προσωπική ειρήνη; 

● Γίνεται αυτό; Να έχει κανείς σε μια διαλυμένη, πολεμική περιρρέουσα κατάσταση προσωπική ειρήνη; 

Δεν γίνεται. Είναι ουτοπικό! Απλώς ο Αριστοφάνης εδώ θέλει να δείξει πώς είναι η ζωή στην ειρήνη και πώς στον πόλεμο. Διακωμωδεί τον Λάμαχο, που είναι μεγάλος στρατηγός, και ο άλλος, ο απλός, ο αμπελουργός κάνει δική του συνθήκη ειρήνης, που δεν τη μοιράζεται με τους άλλους. Κανέναν δεν αφορά! Κάνει δική του επικράτεια στην αυλή του, κάνει δικό του κράτος, δική του αγορά και, επειδή το μετέφρασα εγώ το έργο, κατάλαβα ότι αυτός γίνεται έμπορας!

Μπαίνει στο κεφάλαιο, τρώει, πίνει! Δεν το 'χει πει σε κανέναν και κάνει και εισαγωγές και εξαγωγές μόνος του. Μπήκε και αυτός στο σύστημα, κατ’ εμέ… 

● Επίκαιρος όσο ποτέ ο Αριστοφάνης… 

Δεν αλλάξανε τα πράγματα, στη ζωή τα ίδια γίνονται πάντα. Οταν βλέπω αυτά τα έργα, τα σπουδαία, σκέφτομαι σε ποιους απευθύνονταν τότε. Σε αγράμματους ανθρώπους. Αυτό δεν πρέπει εμείς, οι σύγχρονοι σκηνοθέτες να το ξεχνάμε… 

● Εσείς, από την πρώτη σας δουλειά στο Θεσσαλικό Θέατρο της Λάρισας, στην «Ηλέκτρα», βάλατε αυτό το στοιχείο, βάλατε τα πράγματα στο φυσικό τους περιβάλλον… 

Μα αυτό λέει το έργο! Οτι πάντρεψαν την Ηλέκτρα με έναν χωρικό σε ένα αγρόκτημα στο πουθενά, στα κατσάβραχα, γιατί φοβούνταν ότι αν πάρει ευγενή θα γεννήσει ένα παιδί που θα διεκδικήσει τον θρόνο! Δεν έκανα τίποτα παραπάνω... και για τον Χορό δεν ήταν τυχαία η ιδέα ότι θύμιζε το κουστούμι τη στολή της καραγκούνας στη Θεσσαλία, ήταν ακριβώς σαν αντίγραφο από αρχαίο ανάγλυφο.

Υπάρχει μια σχέση από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, μια συνέχεια που άρχισε να χάνεται με την παγκοσμιοποίηση. Αλλά τώρα βλέπω ότι ξαναγυρίζουν οι άνθρωποι στη ρίζα τους, για να μάθουν από πού είμαστε, τι είμαστε! 

● Το θέατρο μας φέρνει λίγο πιο κοντά σ’ αυτό που είμαστε; 

Αυτή πρέπει να είναι η πρόθεσή του. Επειδή ήμουν ο μόνος που ταυτόχρονα ήταν μαθητής του Ροντήρη και έπαιζε στον Κουν, ξέρω καλά πως, παρότι ήταν δύο διαφορετικές σχολές, κατέληγαν και οι δύο στην αναζήτηση της αλήθειας. Αυτό επιζητούσαν στην ουσία και οι δύο σχολές, αλλά με άλλον τρόπο το έκανε ο Ροντήρης, πιο επιστημονικό θα έλεγα, και με πιο εμπειρικό τρόπο ο Κουν, πολύ σπουδαίο και αυτό… 

● Ποια αλήθεια; Του ηθοποιού; Του συγγραφέα; 'Η του σκηνοθέτη; 

Στην αλήθεια του κειμένου, να φτάσουν στην ουσία, να μπουν στην ψυχή του έργου… 

Κώστας Τσιάνος Βασίλης Μαθιουδάκης
↳ «Είναι αμόρφωτοι όσοι ξεχνάνε την καταγωγή τους… Να διαγράψεις δηλαδή το χωριό σου και τι έτρωγες εκεί πέρα και τι έπινες, το πώς ζούσαν αυτοί οι άνθρωποι… Εντάξει, θα πας στην πολυκατοικία σου, στο διαμέρισμα, στο ρετιρέ, αλλά γιατί να μισείς την καταγωγή σου;»

● Τώρα τελευταία, αρχίζουμε και γυρνάμε προ τα πίσω, είπατε… 

Υπάρχουν περίοδοι που το προσπαθούν οι καλλιτέχνες και εμείς του θεάτρου που βρισκόμαστε σε αδιέξοδο, ειδικά για το αρχαίο δράμα. Κοιτάξτε, φτάνουμε σήμερα να βλέπουμε μια παράσταση και να μην καταλαβαίνουμε αν αυτό το έργο είναι του Ευριπίδη, του Σοφοκλή, του Αριστοφάνη ή του σκηνοθέτη!

Συχνά λέω «κάτσε, εγώ αυτό το έργο το έχω μεταφράσει, πότε έγινε αυτή η σκηνή; Πότε έγινε η άλλη; Πού είναι το χωριό αυτό; Πού είναι το άλλο; Τι γίνεται;». Υπάρχει μια ασέβεια, θα έλεγα. Με σταματάνε στον δρόμο πολλοί άνθρωποι… άγνωστοι… μου λένε «δεν καταλαβαίνουμε το έργο, τον πυρήνα του έργου, τι γίνεται;».

Το αρχαίο δράμα χωρίς όρχηση δεν υπάρχει, βλέπουμε τώρα ότι καταργούν το μέρος, καταργούν την όρχηση, τον χώρο. Είναι άλλο έργο, άλλος συγγραφέας, άλλο «κατασκεύασμα». Δεν είναι αυτό του Αισχύλου, πού είναι αυτή η μεγάλη ποίηση; Γιατί τα πετάμε όλα έτσι έξω από ένα κοινό που θέλει να δει κανονικό θέατρο, να δει ένα έργο, ρε παιδί μου! Ενα αρχαίο δράμα που έχει πρόλογο, που έχει πάροδο, που έχει επεισόδιο, που έχει στάσιμο, που έχει επίλογο… 

● Τι μας οδηγεί διαχρονικά, και στο θέατρο κατά έναν τρόπο, να απαρνηθούμε την καταγωγή μας, να γίνουμε κάτι άλλο; 

Η αμορφωσιά πιστεύω. Είναι αμόρφωτοι όσοι ξεχνάνε την καταγωγή τους… Να διαγράψεις δηλαδή το χωριό σου και τι έτρωγες εκεί πέρα και τι έπινες, το πώς ζούσαν αυτοί οι άνθρωποι… Εντάξει, θα πας στην πολυκατοικία σου, στο διαμέρισμα, στο ρετιρέ, αλλά γιατί να μισείς την καταγωγή σου; 

● Υπάρχει κάποια οδηγία του Ροντήρη που σας έρχεται συχνά στο μυαλό; 

Α, είναι πολλά… αλλά αυτή η λέξη, «αλήθεια», με ακολουθεί, «να είσαι αληθινός, να μην είσαι ψεύτικος όταν παίζεις, έτσι όπως το λες δεν μιλάει κανείς άνθρωπος, κοιτάξτε, ψάξτε μέσα». Αυτό το ψάξιμο ήταν σαν να κάνεις ανασκαφή που δεν ξέρεις τι θα βρεις! Αυτό νομίζω είναι και η τεχνική. Ο ηθοποιός χρειάζεται τεχνική… 

● Κι αυτό που λέμε για τα ανεκτίμητα ακατέργαστα ταλέντα δεν ισχύει; 

Δεν μπορούν να παίξουνε μεγάλα κείμενα, κλασικά, που έχουν απαιτήσεις, γιατί πρέπει ο ηθοποιός να βγάλει ογκώδη πράγματα, τεράστιες έννοιες. Υπάρχει τεχνική για τη φωνή, για την άρθρωση, πώς θα τα πει, πώς θα τα δείξει. Δεν μπορεί να παίζει κάθε μέρα την Εκάβη και να σπαράζει όπως η Εκάβη… 

● Τώρα που είπατε Εκάβη, θυμήθηκα την «Εκάβη» σας με την Αννα Συνοδινού… 

Ετυχα στην περίοδο αυτή της Αννούλας… συγκινούμαι τώρα… Πήγαμε στην Επίδαυρο για να κάνουμε την παράσταση, πήγαμε από την Κυριακή και θα παίζαμε το άλλο Σάββατο… Τη Δευτέρα έρχεται με τον Γιώργο Μαρινάκη και μου λέει: «Εχω καρκίνο, ο γιατρός μού συνέστησε να πάω αμέσως στο νοσοκομείο, εγώ δεν θα το κάνω… Θα κάνω όλο το πρόγραμμα του Εθνικού Θεάτρου, όλες τις παραστάσεις, είσαι ο μόνος που το ξέρει αυτό»… 

● Για να ξαναγυρίσουμε στον επίκαιρο Αριστοφάνη, σκέφτομαι ότι ο Δικαιόπολις λέει στους συμπολίτες του να μην είναι «χαυνοπολίτες…», έχουμε υπάρξει και εμείς; τι λέτε; 

Μαλάκες δηλαδή… ε, βέβαια, δεν είμαστε κι εμείς; Δεν βλέπω καμιά προκοπή να 'χει γίνει… κάποιες αναλαμπές πολιτικές που πήγαν να γίνουν, μετά από 2-3 χρόνια καταλήγουμε να μας κλέβουν όλοι. Δεν μπορεί εμείς που είμαστε απλοί πολίτες να υποψιαζόμαστε και να μην ήξεραν οι διπλανοί τους, οι ομοτράπεζοι… Εκλεβαν όλοι, ποσοστά και μίζα! Αυτούς ποιος τους ψηφίζει; Τα λέει πολύ άγρια ο Αριστοφάνης στους «Αχαρνής», είναι τόσο σύγχρονο και τολμηρό για την εποχή μας έργο! 

● Πάντως ο Δικαιόπολις θέλει τους θεατές με το μέρος του… 

Λέει: «Πρέπει να είστε μαζί μου, γιατί σας δείχνω το δίκαιο και το σωστό». Το λέει συνέχεια αυτό… 

● Διαβάζοντας έναν μονόλογο που γράψατε, το «Ζωή... Χαρισάμενη» (Πανός), η ηρωίδα σας μού θύμισε πολύ την Ελλάδα… 

Δεν το 'χα καθόλου στο μυαλό μου αυτό, αλλά μου το είπαν κι άλλοι. Τέτοιες γυναίκες, σαν τη Ζωή, γνώρισα πολλές, γιατί μεγάλωσα σε μια φτωχική συνοικία. Περνούσα για να πάω σχολείο από την οδό Ηφαίστου, εκεί ήταν όλοι οι οίκοι ανοχής με το σημάδι απ’ έξω και υπήρχε μια «λεκανατζού», κούτσαινε λιγάκι και την κοροϊδεύανε, εγώ ήμουν μικρός, μα μου είχε μείνει η εικόνα της. Και υπήρξε και μια άλλη γυναίκα που δούλευε κι εκείνη σε οίκους ανοχής, είχε εξώγαμα παιδιά. Λίγο από κει, λίγο από δω, έφτιαξα τη «Ζωή… Χαρισάμενη».

● Την αγαπήσατε πάντως την ηρωίδα σας αυτή… 

Ναι, για να το γράψω μπήκα στο κλίμα, μέσα στην εποχή, έψαξα τι έζησε αυτή η αγράμματη γυναίκα μέσα τον εμφύλιο… 

● Μεγαλώσατε μέσα στον εμφύλιο. Υπάρχει κάτι που δεν ξεχάσατε από τότε; 

Θυμάμαι ένα βράδυ, ήμουν πολύ μικρός, ακούγονταν δυνατές φωνές στο χαμόσπιτο όπου ζούσαμε. Είχε η μάνα μου μια ξαδέρφη από το χωριό φιλοξενούμενη, για να μην την πάρουν στα βουνά, την έκρυψαν στο μπαούλο, γιατί άκουσαν ποδοβολητά… Κάποιος χτύπησε την πόρτα, ξύπνησαν όλοι.. ε, σε δυο δωμάτια μέναμε… ανοίγει η μάνα μου και βλέπουμε έναν με γένια, με τα στρατιωτικά. Δεν τον γνωρίσαμε, ήταν αντάρτης του Δημοκρατικού Στρατού, συγγενής μακρινός. Είπε «θέλω νερό, Λενάκι…», έτσι τη φώναζαν τη μάνα μου. «Πέρασε μέσα…», λέει εκείνη, «πού να μπω, είμαι γεμάτος ψείρα…», αυτό θυμάμαι. Και μετά το πρωί πάλι ποδοβολητά, πυροβολισμοί.

Είδαμε ένα άλογο και τον νεκρό πάνω του. Σε μια γειτονιά που ήταν αριστεροί οι περισσότεροι, αλλά υπήρχαν κι άλλοι δεξιοί, και στην αυλή… Η δική μου «αυλή των θαυμάτων». 

● «Η αυλή των θαυμάτων» του Ιάκωβου Καμπανέλλη ήταν η πρώτη παράσταση που ανεβάσατε στο Θεσσαλικό και έγινε μάλιστα μεγάλη επιτυχία… 

Θυμάμαι όταν το πρότεινα στο δημοτικό συμβούλιο στη Λάρισα, τους είχε φανεί «εργάκι», όπως είπαν κάποιοι. Θα προτιμούσαν κάτι σαν την «Οπερα της πεντάρας». Μέσα στην «αυλή» του Καμπανέλλη, που υπήρξε μέντορας και φίλος μου, έβαλα λίγο από τη δική μου αυλή, που την ξεπερνούσε κατά πολύ σε τραγικότητα. 

● Κάποια στιγμή, στο Θεσσαλικό, καλείτε και τη σημερινή υπουργό Πολιτισμού Λυδία Κονιόρδου… 

Ναι, ήθελα χρόνια πριν να συνεργαστούμε. Οταν πέθανε ο Κουν, ήρθε. Την κάλεσα να παίξει την Ηλέκτρα. Την είχα πρωτοδεί στις εξετάσεις του Εθνικού και ξεχώριζε από τότε. 

● Διάβαζα μια συνέντευξή σας και λέτε κάπου «η εξουσία δεν αγαπάει τον πολιτισμό». Γιατί; 

Αυτό συμβαίνει! Ακόμα και ο Περικλής που έφτιαξε ό,τι έφτιαξε, το έκανε με την παρέμβαση της Ασπασίας. Σκάνδαλα έγιναν για να χτιστεί η Ακρόπολη!

Ποια εξουσία ενδιαφέρθηκε πραγματικά για τον πολιτισμό; Ποια κυβέρνηση; Ακόμα και οι ανασκαφές που γίνονται είναι από ξένες αρχαιολογικές σχολές!

Χωρίς χρήμα πολιτισμός δεν γίνεται! Πολιτισμό έκαναν οι ευεργέτες! Εδώ ένα Μέγαρο Μουσικής και δεν μπορούμε να το κρατήσουμε! 

● Κύριε Τσιάνο, σας λείπει η εποχή που ήσασταν εσείς ο ηθοποιός; Ξέρω ότι έχετε παίξει σε πολύ σπουδαίες παραστάσεις, όπως στο «Μεγάλο μας τσίρκο» και άλλες πολλές… 

Καθόλου! Τα καλά να ξέρετε δεν τα έπαιξα στην Αθήνα, τα έπαιξα στο Θεσσαλικό. Θυμάμαι ο Μίνως Βολονάκης είχε έρθει στη Λάρισα και είχε δει τρεις φορές τον «Κύκλο με την κιμωλία» όπου έπαιζα τον Αζντάκ. Από τις τριάντα τρεις φορές που είχε δει το έργο, μου είπε ότι ήμουν μέσα στους δύο καλύτερους Αζντάκ.

Δεν μπορώ να μπω πια σε καμαρίνι, με τους ηθοποιούς που μιλάνε συνεχώς! Το καμαρίνι είναι εκκλησία, πρέπει να βαφτείς, να μελετήσεις τον ρόλο με αυτοσυγκέντρωση… Αλλά και αυτό το τρακ! Δεν το αντέχω! 

● Νοσταλγείτε τη Λάρισα; 

Το Θεσσαλικό νοσταλγώ, όχι τη Λάρισα. Εφυγα με κάποια πίκρα, προσπαθώντας μέχρι τέλους να συνεννοηθώ με κάποιους ανθρώπους που μπήκαν σε υπεύθυνες θέσεις, ενώ ήταν άσχετοι και δεν ήξεραν ούτε πού είναι το θέατρο! Το Θεσσαλικό, όσο κι αν δεν αρέσει σε κάποιους, είμαι εγώ! Ακόμα και η Αννα Βαγενά που έτρεξε πολύ, έμεινε μόνο τρία χρόνια.

Εκανα τα πάντα γι' αυτό το θέατρο, μέχρι και χρήματα από την τσέπη μου έβαλα. Ετρεχα στα χωριά με την ντουντούκα και φώναζα για να έρθουν στις παραστάσεις μας. Τώρα, μου λένε, έκαναν Πειραματική Σκηνή, καλά και άγια όλα αυτά, αλλά δεν πάτησε ψυχή. 

● Κύριε Τσιάνο, τελειώνοντας, αφού έχουμε μπροστά μας το χειρόγραφο, τους «Αχαρνής» που μεταφράσατε για το φεστιβάλ, θα μου διαβάσετε ένα κομμάτι μιλώντας σαν Δικαιόπολις; 

Να σας πω κάτι από τον Χορό; 

● Βεβαίως! 

«Κάποτε, ξένοι πρεσβευτές, ξεφτέρια στην απάτη, για να σας κολακέψουνε, λέγανε την Αθήνα μας “Μενεξεδένια Πολιτεία” και εσάς τους Αθηναίους “μενεξέδες και ζουμπούλια”. Μόλις τ’ ακούγατε εσείς, φουσκώνατε και δεν πατούσατε στη γη κι άντε να βρει ο κώλος σας μετά σκαμνί για να καθίσει. Με τις κωμωδίες του, ο ποιητής, έδειξε πόσο σπουδαίο είναι να κυβερνά την Πολιτεία ο παντοδύναμος λαός. Και όχι μόνο σε μας, αλλά και στις πόλεις τις συμμαχικές. Γι' αυτό όσοι ξένοι πρεσβευτές έρχονται απ’ τις πόλεις τους εδώ, τους φόρους να πληρώσουν, το πρώτο που ζητάν να δουν είναι τον ένδοξο ποιητή μας, που άφοβα τολμά να πει σ’ όλους τους Αθηναίους ποιο είναι το δίκαιο και σωστό». 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας